Кіріспе

Проклос (грекше: Πρόκλος; шамамен 390 – 24 шілде 446) – 434 жылдан өліміне дейін Константинополь архиепископы болды. Өз шебер уағыздарымен танылған Проклос, несториандық даудың орталық тұлғасы болды. Құдайға табыну мәдениетінің дамуына қосқан үлесі оны алғашқы және маңызды Мария теологтарының қатарына қойды. Ол католик шіркеуінде, шығыс католик шіркеулерінде, шығыс православие шіркеуінде және шығыс православие шіркеуінде қасиетті кісі ретінде құрметтеледі.

Өмірбаян

Прокл шамамен 390 жылы дүниеге келіп, жас кезінде Константинопольде оқырман болды. Жеке ұстаздарының көмегімен риторика мен классикалық авторларды оқыды және Александрияға көшіп келген Александрия зиялыларының ықпалына түсті. Ол дәстүрлі түрде оны тағайындаған деп айтылатын Қасиетті Иоанн Златоусттың досы және шәкірті (397–405) болды. Алайда, Constas бұл екі адам арасындағы байланыс ортағасырлық кезеңде кейіннен құрылған екенін көрсетеді. Керісінше, Прокл Константинополь архиепискобы Аттикустың (406–425) шәкірті және жеке хатшысы болды, ол жазушы, риторик және оратор ретінде оның талантына таң қалды. Епископтық қызметіне кіріскен кезінде Аттикус оны диакон және діни қызметкер етіп тағайындады, ал жас Прокл тез арада архиепископтық әкімшіліктің маңызды бөлігіне айналды. Ол өзінің қамқорлығына қарағанда ақыл-парасаты мен сөзге шешендігі төмен епископтың хатшысы және жазушысы болды. Императордың резиденцияларына пасторлық және дипломатиялық сапарлар барысында Прокл император отбасымен тұрақты қарым-қатынас орнатты. Ол 425 жылы Аттикустың өліміне байланысты оның орнына кандидат болды, бірақ халық қарт Сисиннийді (426–427) жергілікті бәсекелестікке қатысы жоқ және кедейлерге қайырымдылық жасағаны үшін жақтырады. Прокл онымен достық қарым-қатынас орнатты, ал Сисинний оны 426 жылы Кизикос кафедрасының епископы етіп тағайындады. Қала тұрғындары оны қабылдаудан бас тартып, өз епископтарын таңдағаннан кейін, оның таққа отырғызылуы болдырмалды, сондықтан Прокл Константинопольде титулярлық епископ ретінде қалды. Сиссинийдің қамқорлығымен Прокл халық арасында танымал уағыздаушы ретінде танымал болды, оны Иоанн Златоусттың әйгілі оразалаушы талантымен салыстырды. Сисиннийдің өліміне байланысты Прокл мен Филипп Сидтің фракциялары тағы да жарылды, олар сонымен қатар 425 жылы жетекші үміткерлер ретінде айтысты. Жарыс соншалықты қатал болды, император араласып, сырттан шыққан, белгілі Антиохия ораторы Несторий архиепископ (орын алған 428–431) деген сөздермен ауыстырылды. 428 жылдың соңында, еретик топтарды қатыгездікпен және танымал емес қудалаудың бір бөлігі ретінде Несторий және оның серіктері Мәриямды Құдай Анасы деп атауға қарсы уағыз айта бастады. Бір ғасырдан астам уақыт бойы қолданылып келген және Константинопольдің Грегорий Назианский сияқты алдыңғы епископтары қолданған дәстүрлі титул, Құдай Анасы осы уақытқа дейін елорданың литургиялық өмірімен тығыз байланысты болды. Бастапқыда ол пайда болған дауға араласуға тартыншақ болғанмен, Василий есімді монастырь диаконы императорға архиепископқа қарсы ересь туралы ресми айып таққан кезде, Прокл Несториймен араласудан бас тартты. 430 жылы, бәлкім, Аттикус кезінде туғандық циклына арналған Құдай Анасының мейрамы күні, Проклді Несторий үйретушіге аралас көпшілік алдында үгіт-насихат беруге шақырды. Ол өзінің құрметті панегирикалық уағызында Ефестік кеңесі актілерінің басына енгізілген, экзегетикалық көрегендік пен риторикалық өркендеудің шедеврі ретінде тарихтағы ең әйгілі Құдай Анасы уағызы деп аталды. Проклдің уағызы Несторийге қарсы істі алға жылжытты, ал ол архиепископқа қарсы уағызын жалғастыра берді. Бұл дау тез арада астанадан шығып, христиан әлемін қамтыды. Ол Эфесте өткен, кейіннен Несторийдің биліктен шығарылған және ол туралы екінші қолынан білген Эфес кеңесіне қатыспағанымен, Александриялық Кириллден хат алған. Осы дүрбелеңді оқиғалардан кейін Константинополь діни қызметкерлері тағы да архиепископтық таққа кімнің отыруы керектігіне қатысты фракцияларға түсіп қалды. Прокл қазір жетекші кандидат болды, бірақ ол бішп болғандықтан, канондық заңды ресми қолдану оның бір епархиядан екіншісіне ауысуына жол бермеді. Оның қарсыластары мұны оған қарсы қолданды, өйткені діни дау-дамайлар қызу болған уақытта халық қолдауы, әсіресе ықпалды әйелдер арасында, қауіп ретінде қарастырылды. Оның орнына Максимиан есімді жасы үлкен, тыныш діни қызметкер сайланды (орын алған 431–434), Кирилл партиясының Иоанн партиясымен бірігуін қадағалаған. 434 жылы Ұлы және қасиетті бейсенбіде архиепископ Максимиан қайтыс болған кезде Император үкіметі антинесториандықтардың жағына берік шықты және сайлаудың бұдан әрі тосқауылдан қашуға тырысты. Осы мақсатта, Прокл император Феодосий II-нің рұқсатымен дереу таққа отырғызылды және Константинополге жиналған епископтар. Оның ең бірінші қамқорлығы – оның алдыңғысының жерлеуі болды, содан кейін ол Александриялық Кирилл және Антиохиялық Иоаннға оның тағайындалуын хабарлайтын әдеттегі синодтық хаттарды жіберді, екеуі де оны мақұлдады. Оның архиепископтығы Эфес кеңесінің салдарымен басталды, ал оның тағайындалуы Иоанн Антиохиямен қайтадан келісімге келгеннен кейін, шығыс епископтарының бөлігі тарапынан қабылданбады. 436 жылы Армения епископтары Проклға олардың елінде кең таралған және Теодор Мопсуестікке жатқызылған белгілі бір доктриналар туралы кеңес сұрады, олардың айыпталуын сұрады. Прокл келесі жылы армянша хаттармен жіберілген, «Армениялықтарға жолдама» деп белгілі әйгілі хатпен жауап берді, ол шығыс епископтарынан оған қол қойып, Армениялықтардың доктриналарын айыптауға қосылуын сұрады. Олар хаттарды мақұлдады, бірақ Теодорға деген құрметтен оған жатқызылған доктриналарды айыптаудан тартынды. Прокл оның «Жолдамасына» қосылған тұрақтылар айыпталуға тиіс екенін қалағанын, бірақ оларды Теодорға немесе кез келген жеке тұлғаға жатқызғысы келмейтінін, ешкімді айыптауды қаламағанын жауап берді. Проклдың қамқорлығымен алынған Феодосийдің жарлығы, барлығының бейбіт өмір сүруіне және шіркеумен келісімде қайтыс болғандарға ешқандай айып тағылмауына тілек білдірді, дауылды басып тастады. Бұл оқиға Проклдың шамалылығы мен тәжірибесін айқын көрсетті және Несторий мен оның жақтастары қуғынға түсірілгеннен кейін Шығыс шіркеулері үшін бейбітшілік кезеңіне әкелді. Аттикустың епископтығының соңғы жылдарындағы келісімділік саясатын жалғастыра отырып, Прокл 438 жылы Құдай Анасы Иоанн Златоусттың қалдықтарын Команадан Константинопольге көшірді, онда ол оларды он екі апостол шіркеуінде зор құрметпен жерледі. Бұл әрекет шіркеуге оның орнына қойылғанын әділетсіз деп есептегендерінің салдарынан бөлінген Құдай Анасы Иоаннның жақтастарымен қайтадан келісімге келді. 439 жылы Каппадокиядағы Цезареядан келген делегацияның өтініші бойынша Прокл олардың жаңа епископы болып Талассийді таңдады, ол Шығыс префекті болып тағайындалуға дайын болды. Проклдың кезінде Трисагион пайда болды. Оқиғаның себебі Константинопольде төрт айға созылған зор жер сілкінісі болды, сондықтан халық қаладан шығып, далада орналасуға мәжбүр болды. Прокл шамамен 446 жылдың шілде айында қайтыс болды. Ол дана, шамалы және келісімшіл, өзінің доктриналық қағидаларына қатаң бағынып, күш емес, көндіру арқылы одан өзгеше ойлайтындарды жеңіп алуға тырысқан адам болып көрінеді.

Теология

Шығыс Рим империясының көпұлтты астанасында білім алған Прокл, кейінгі антикалық дәуірді сипаттайтын түрлі ой-пікір ағымдарын жақсы білген. Шешендік өнерде саңлақ болған ол, Ескі Ұстазды күшті қолданып, көркем суреттер, ырғақты айту, түрлі-түсті метафоралар және логикалық дәлелдемелермен жұмыс істеді. Ол сондай-ақ, шіркеулер, қасиетті орындар мен монастырларды салуды кеңейту арқылы, өсіп келе жатқан қасиеттер мен монахтарды орналастыруға және Константинополь Патриархатының құзыретін арттыру арқылы алдыңғыларының дәстүрін жалғастырды. Прокл халық арасында белгілі уағызшы ретінде танылып, Иоанн Златоусттың уағыздау шеберлігін мұра еткені үшін құрметке ие болды.

Христология және сотериология

Проклдің уағыздары Мәсіхтің табиғатының бірлігі мен екілігін анық растайды, бұл терминологияны Констас «Халкидон тілінің алдын ала жазуы» деп сипаттайды. Ол қарама-қарсылықтардың бірігуі, табиғаттардың араласпайтын бірігуі туралы үйретті, құдайлық адамдыққа оранып киінген. Екі табиғатты сақтай отырып, ол Исаның жеке тұлғалық бірлігін баса көрсетті. Прокл үшін, құрбандыққа берілген етке айналған Сөз құтқару үшін маңызды болды; күнәні төлеу үшін қарапайым адам жеткіліксіз, бірақ адам күнә жасағандықтан, адам төлеуі керек, осылайша Құдайдың адам болып келуі қажет болды.

Мариология

Оның теологияға қосқан ең маңызды үлесі – Мариан теологиясы және оған құлшылық ету саласына жатады. Оның ұстазы, архиепископ Аттикус, Ефес соборына дейінгі екі онжылдықта Марияға жасалған византиялық құрметтің дамуына маңызды үлес қосты, әсіресе алғашқы ресми бекітілген Мариан мейрамын құру арқылы. Констас, Аттикусқа хатшы болып қызмет еткен Прокл, оның епископына осы істерде әдеби көмек көрсеткенін айтады. Проклдың 430 жылы Константинопольде сөйлеген әйгілі 1-ші уағызы «Византия кезеңінде Марияға табынудың риторикасы мен негізін анықтады», Эфес соборының мәжілісіне қосылғаннан кейін «де-факто канондық мәртебеге» ие болды және ғасырлар бойы теологиялық қайта қарастырулар мен ойлардың негізі болды. Констасқа сәйкес, уағыз және оған байланысты Мариан мейрамы «Константинопольде Марияға табынудың дамуындағы маңызды кезеңді білдіреді». Мәтін Марияны сұлу мақтаумен, сонымен қатар әйелдердің тазалығын дәріптейді, бұл Несторийдің жергілікті Мариан нанымы мен императрица Пулхерияға жасаған екі сынға тікелей қарсы келеді. Прокл дәстүрлі Теотокос атағының жақтасы болды, оны өзара байланысқан Христианологиялық және Мариандық түсіндірмелермен қорғады, сондай-ақ мәңгілік тазалық туралы доктринаны қолдады. Сондай-ақ, ол екінші ғасырдан бері христиан теологиясында кең таралған дәстүрлі Ева-Мария параллелін үйретті. Оның уағыздары Зәкәриядағы пайғамбарлық шамдан сияқты Ескі өсиет мәтіндерін жаңаша аллегориялық тұрғыдан түсіндіру арқылы Мариан теологиясымен де толы. Проклқа сәйкес, Мария «Құдай мен адамдар арасындағы жалғыз көпір» және барлық әйелдер оның әйелдер жынысын жаңаруы арқылы құтқарылады. Бес уағызы кардинал Май жариялаған, олардың үшi тек сирия тілінде сақталған, грек нұсқасы жоғалып кеткен; 7 хат, сондай-ақ басқа адамдар оған жолдаған бірнеше хаттар; және басқа хаттар мен уағыздардың бірнеше үзінділері. Оған жатқызылған Христианологияға қатысты 8 уағыздың 7-сі шынайы. Проклдың Мариандық еңбектері және Богородица туралы соборлық догманы күшті қолдауы үшін кардинал Джон Генри Ньюман оны сілтеме ретінде келтірген.

Мереке күні

Шығыс православие шіркеуі оның мереке күнін 20 қарашада тойлайды. Католик шіркеуі оны 24 қазанда тізімдейді.