Асалухи: Месопотамия құдайы және оның атының мағынасы

Кіріспе

Месопотамия құдайы Асалухи, сондай-ақ Асарлухи немесе Асалухе деп те аталады, сондай-ақ Асаралимнуна, Асаралим, Асалим немесе Асарнуна деп те белгілі, Месопотамия құдайы, негізінен дұғалар мен сыйырлы әрекеттер саласымен байланысты, көбінесе әкесі Энкимен бірге іс-әрекет етеді. Ол б.з.д. үшінші мыңжылдықта айтылған Асармен бір құдай болуы мүмкін. Ежелгі Вавилон дәуірінде Асалухи Мардукпен біртіндеп бірігіп, ақырында Мардуктың тағы бір аты болды.

Атауы

Асаллухи есімі фонетикалық жазылуда dasal lú ḫi, da sa lu úḫ, da sa lú ḫi немесе da sa al lú ḫi түрінде кездеседі. Үр III дәуіріндегі Уммадан табылған құрбандық тізімінде dÉ.ŠÁRA lú ḫi деп жазылған. Асар сөзінің мағынасы әлі анықталған жоқ. Жоханди екі ұсыныс жасайды: асаре – “шапшаң тұқым” немесе арисар – “егістікке су сіңдіретін”. Дазар үшінші мыңжылдықтан келген құдайлар тізімінде, жеке есімдерде және әкімшілік құжаттарда кездеседі, ал Асаллухи есімі алғаш рет Үр III дәуірінде расталған. Дегенмен, Асаллухи жазуы Финкельдің пікірінше, Ежелгі Аккад дәуіріне жататын Саманаға қарсы сиқырлауда қолданылған. Егер мерзімдеме дұрыс болса, онда Асаллухи Үр III дәуірінен бұрын қолданылған жазу түрі болып табылады. Якобсен lú ḫi-ді lú ḫe деп оқып, “суға батырушы адам” деген мағына береді, сондай-ақ Асаллухи есімінің “Асалға су батыратын адам” дегенді білдіретінін айтады. Ламберт Асаллухи есіміндегі lú ḫi элементінің luḫe дыбыстық жазылуы болуы мүмкін екенін болжайды, ал lu (тазалау) түбірінің мағынасы Асаллухидің құдайы рөліне сәйкес келеді. Жоханди тағы бір түсіндірме ұсынады: Энки Асаллухиге берген көптеген нұсқауларында ингредиенттерді араластыру туралы айтылғандықтан, lú ḫi бастапқыда “араластырушы” мағынасын білдірген эпитет болған, ол кейіннен бастапқы Асар есімімен бірігіп Асаллухиді құраған. lú ḫi сондай-ақ lú ḫe ĝál/nun үшін эллипсис болуы мүмкін, яғни “молшылық пен шалқарлықтың иесі”. Ежелгі Вавилон дәуіріндегі Ниппур құдайлар тізімінде Асаллухиге Асараг деген басқа есім берілген, оны “жақсы Асар” деп аударуға болады. Бұл есім басқа ешбір жерде кездеспейді.

Кейіпкері мен иконографиясы

Асар үшінші мыңжылдықта сиқырлы дұғалардың бір бөлігі ретінде кездескен, бірақ маңызды рөл атқармаған. Асалухи көбінесе әкесі Энкиге қатысты сиқырлы дұғаларда айтылады. Бұл сиқырлы дұғаның түрі екі құдайдың әңгімелесуімен, науқасты қалай емдеу керектігін талқылауымен сипатталады. Фалькенштейн зерттемелерінде оны Мардук-Эа типтес дұға деп атаған. Дегенмен, бұл атау толыққанды бейнелемейді, Каннингэм бұл үлгінің бұрын Фара және Эбла мәтіндерінде кездескенін көрсетті, онда Энлил Эа рөлін, ал Нингирима Мардук рөлін атқарған. Ерте замандағы дұғаларда Асалухи Энкиге қолдау сұрау үшін елші жіберген, бірақ Үшінші Ұр кезеңінен бастап Асалухи кейде Энкиге тікелей ғибадатханасына барып, қолдау сұрауға кіріскен, мүмкін, елшілердің орнына ғибадатханалардың араласу рөлін күшейту үшін. Асалухи мен Энки арасындағы әңгімелердің жалпы құрылымы Асалухидің мәселені байқауынан және әкесі Энкиге хабарлауынан басталады. Энки Асалухиге өзінің барлығын білетінін айтады, содан кейін оған қадамдарды түсіндіреді. Геллер ежелгі Вавилон кезеңінде сиқыршы Асалухи рөлін атқарып, Энкидің елшісі болып әрекет ететінін айтқан. Жоханди мұндай аударма кейбір мәтіндер үшін дұрыс емес екенін, алғашқы мыңжылдықтардағы діни қызметкерлердің Асалухи/Мардуктың бейнесінде екенін мәлімдемейтінін атап өткен, бірақ бұл мүмкіндік әлі де сақталады. Асалухи Фалькенштейннің заңдастыру үлгісі деп атаған дұғаларда да кездеседі. Діни қызметкерлер өздерін құдайлардың өкілі ретінде дәлелдейді. Көптеген дұғалар жын-перілерге қарсы бағытталғандықтан, Энки мен оның жақтастары олардың арасында маңызды орын алады. Діни қызметкер дұғаның Асалухи сияқты құдайлардың дұғасы екенін айтады, ал басқа мәтіндерде құдайлардың өзі дұға оқығанын мәлімдейді. Ежелгі Вавилон кезеңінде "Эриду дұғасын" Асалухи оқыған деп айтылады, ал бұрынғы кезде бұл рөлді діни қызметкер атқарған. Асалухи сонымен қатар ырым-жырымдарға арналған заттарды және материалдарды дайындауға қатысты дұғаларда кездеседі. Әсіресе, ол тазалау рәсімдеріне арналған заттарды дайындауда көзге түседі. Ән-жырларда Асалухинің жын-шайтанды қуушы ретінде рөлі айтылмаса да, оның сиқырмен байланысы күмәнді, бірақ ежелгі Вавилон кезеңінде оның құдайлық жын-шайтанды қуушы ретінде рөлі жақсы қалыптасқан. Асалухи-Энки дұғаларында Асалухи Энкидің бұйрықтарын орындайтын рөлде болған сияқты, ал Асалухиді сарапшы деп атауға болмайды, оған бастамашылық жетіспейді және Энкидің жігерлендіруіне мұқтаж. Дегенмен, басқа мәтіндерде, мысалы, мифтерде және заңдастыру үлгісі сияқты басқа дұғаларда Асалухи жын-шайтанды қуушы немесе құдайлардың жын-шайтанды қуушысы ретінде сипатталған. Шумер ғибадатханаларының әндерінде Асалухи "күшті ханзада", "батыр" сияқты есімдермен сипатталған, тіпті барс және дауыл ретінде де бейнеленген. Әнші Асалухиге берген тағы бір есім, Асаралимнуна "Асар, бизон ханзадасы" немесе "Асар, ханзаданың бизоны" дегенді білдіреді. Жоханди бұл бейне жас жауынгер құдайлардың, мысалы, Нинуртаның үлгісін еске салады деп атап өткен. Асалухи Куарадағы Асалухи ғибадатханасында құрметтелген құдайлық Шулгимен байланысты болған көрінеді. Басқа мәтіндер Асар/Асалухиді жер асты әлемімен және басқа да құдайландырылған патшалармен байланысты құдайлармен байланыстырады, сондықтан Асалухидің жер асты әлемімен байланысы болуы мүмкін. Якобсен Асалухи бастапқыда lú i-ді lú e деп оқу негізінде дауыл құдайы болған деп болжаған, бұл Асалухи есімін "Асал суға батып жатқан адам" деп аударады, ал Ишкур да lú e есімімен белгілі болған. Жоханди бұл мүмкін екенін айтады, бірақ Асар/Асалухи бастапқыда дауыл құдайы болғанын көрсететін басқа дәлелдер жоқ, ал дауыл бейнелерімен байланысты құдай дауыл құдайы екенін растамайды, Нинурта осыған жақсы мысал. Асалухи Месопотамия патшаларына даналық сыйлаған деген де мәлімдеме бар, бұл әдетте Энкиге тән рөл. Асалухи А дұғасында Асалухи Энкиге ұқсас белгілермен сипатталған. Энкимен қасиеттерді бөлісу әке-бала қарым-қатынасымен байланысты. Әдеттегідей, оны адамдарға мейірімді құдай ретінде бейнелеуден айырмашылығы, кейбір мәтіндер, атап айтқанда Син Иддинамның Нинисинаға арналған дұғасы және басқа бір көне вавилондық хат Асалухиді аурулармен байланыстырады. Ошима Мардуктың аурулар мен сырқаттармен байланысты құдай екенін айтады, ал Син Иддинамның дұғасы Асалухимен байланыстырудың бұрынғы рөлін көрсетеді, бірақ Жоханди келіспейді және Асалухидің Мардукпен байланыстырудан бұрын осы рөлді атқарғанын айтады, өйткені хат өте ерте кезеңге (Сумуабум билігі) жатады, бірақ Асалухидің адамдардың ауруына қатысы туралы дәлелдер аз. Асалухидің дұғаларды жоюға қабілеттілігі де құдайдың жағымсыз жағына нұсқауы мүмкін.

Asar was already attested in the Third Millennium as part of incantations, albeit playing a minor role. Asalluhi often appears in incantations in relation to his father Enki. This type of incantation follows the formula where two deities are engaged in a conversation, discussing how to treat the patient. In his studies on incantations, Falkenstein has dubbed it the Marduk Ea type invocations. However, the name is not very representative of the whole, and Cunningham has shown that the formula was attested earlier in the Fāra and Ebla texts, with Enlil taking the role of Ea and Ningirima taking the role of Marduk. Earlier incantations had Asalluhi send a messenger to Enki to seek support, but starting in the Ur III period Asalluhi started to occasionally directly seek out Enki in his temple to ask for support, possibly emphasizing the mediating role of temples instead of messengers. The general structure of the Asalluhi Enki dialogues starts with Asalluhi noticing a problem and reporting to his father Enki. Enki assures Asalluhi that he knows everything that he knows, and then proceeds to instruct Asalluhi on the procedures. Geller argued that during the Old Babylonian period the incantation priest would assume the role of Asalluhi, who would be acting as the messenger for Enki. Johandi notes that such a translation would not make sense for some of the texts, and there is nothing like the first millennium texts where the priests directly claim to be in the image of Asalluhi/Marduk, although the option still remains possible. Asalluhi also appears in what is commonly termed the legitimation type formula as per Falkenstein. The priests will legitimize themselves by establishing them as the representative of the gods. As most of the incantations of this type are directed against demons, Enki and his circle feature prominently among them. The priest would claim that the incantation is the incantation of gods such as Asalluhi, while in other texts they would claim that the gods themselves cast the incantation. Asalluhi is claimed to be the one to recite the "incantation of Eridu" in the Old Babylonian period, whereas in earlier periods the role was assumed by the human priest. Asalluhi also features in consecration incantations, which prepares objects and materials for rituals. In particular, he seems to appear in preparing objects for purification. Although in hymns Asalluhi's role as an exorcist is not stated, and outside of incantations his connections with magic are doubtful, his role as a divine exorcist was already well established by the Old Babylonian period. It would still seem that in the Asalluhi Enki formula, Asalluhi functioned as the executor of Enki's orders, and Asalluhi cannot be called an expert, lacking initiative and needing Enki's encouragement. In other texts, such as a myth, and incantation texts of other formulas like the legitimation type, though, Asalluhi is described as an exorcist or as the exorcist of the gods. In the Sumerian Temple Hymns, Asalluhi is described with more aggressive characteristics, listing epithets like "the strong prince", "the hero", and was even described as a leopard and a storm. The other name given to Asalluhi in the hymn, Asaralimnuna can either mean "Asar, the princely bison" or "Asar, the bison of the prince." Johandi notes that this imagery is reminiscent of the young warrior gods archetype, for example Ninurta. Asalluhi seemed to have a relationship with the deified Shulgi, who was honored in Asalluhi's temple in Kuara. Other texts relate Asar/Asalluhi to deities associated with the underworld and other deified kings, so it is possible that Asalluhi may have had a connection with the underworld. Jacobsen had argued that Asalluhi was originally a storm god based on the reading of lú ḫi as lú ḫe, which would translate the name Asalluhi as "man drenching Asal," and that Ishkur was also attested with the lú ḫe epithet. Johandi suggests that it is possible, however there is no other evidence pointing to Asar/Asalluhi originally functioning as a storm god, and points out that a deity being associated with storm imagery does not corroborate to a deity being a storm god with Ninurta being the prime example. Asalluhi was also said to have granted wisdom to Mesopotamian kings in a couple texts, taking over the role usually reserved for Enki. In Asalluhi A, Asalluhi was described with several traits reminiscent of that of Enki. The sharing of traits with Enki is likely due to the father son relationship. In contrast to his usual portrayal as a deity benevolent to humans, some texts, namely Sin Iddinam's prayer to Ninisina and another Old Babylonian letter relate Asalluhi to plagues. Oshima believes that Marduk was the god related to disease and sickness and Sin iddinam's prayer is suggestive of Marduk's possible original role before the identification with Asalluhi, but Johandi disagrees and suggests that Asalluhi may have had a similar role prior to the identification with Marduk as the letter was dated quite early (reign of Sumu abum), although evidence for Asalluhi's role in human sickness is scarce. Asalluhi's implied ability to cancel incantations could also point to a less benevolent side to the god.

Басқа құдайлармен байланысу

Асалухи Энкидің ұлы саналады, бұл Куара мен Эридудың жақын орналасуымен байланысты. Бұрын Энки мен Асалухи арасындағы ең ерте белгілі әке-бала қатынасы Ұр III дәуіріне жатса да, Жоханди Ассар мен Энки арасындағы қарым-қатынастың Ерте Династия кезеңіне дейін солатынын атап өтті. Ерте Династия кезеңіне жататын жылан шағуына қарсы сиқырлауда Ассар әкесі Энкиге адам жібереді, Энки оған өзінің білгенін Ассар да біледі деп жауап береді, бұл кейінірек расталған Асалухи-Энки сиқырлау формуласын көрсетеді. Бір мәтінде Асалухи Энкидің қызы ретінде, ал Угариттен алынған мәтінде екі рет көрсетілген. Алайда, Месопотамиядағы басқа мәтіндерде Асалухи еркек деп сипатталғандықтан, бұл жазу қателігі болуы мүмкін. Ассар мен Асалухи бір құдай деп есептелсе де, Каннингем бастапқыда олардың бөлек құдайлар болғанын болжайды, себебі Ежелгі Вавилон құдайлар тізімі Ассар мен Асалухині тізбектей бөлек тізімдейді. Жоханди Ассар мен Асалухині бөліп қарастырудың мақсаты Ассар мен Асалухині емес, Мардук пен Асалухині ажырату болғанын санайды. Асар, Асалухи және Асаралимнунаның бастапқыда әртүрлі құдайлар болғаны мүмкін, бірақ олардың бір құдай болғаны да ықтимал. Ежелгі Вавилон кезеңінде Асалухи Мардукпен синкретизациялана бастады, Син иддинамның Нинисинаға арнаған дұғасы осы синкретизмнің ең ерте дәлелін ұсынады. Басқа бір Ежелгі Вавилон мәтінінде Асалухидің атағы ретінде "Эриду ұлы" сөзі "Тинтирдің иесі" деп ауыстырылған. Асалухиге арналған әнұран (Асалухи А) Асалухині Мардукпен теңестіреді, ал Сиппардан табылған Мардукқа арналған әнде оны Асалухи деп атайды. Хаммурапинің Мардукқа/Асалухиге арнаған дұғасы екеуін бір құдай деп қарастырады. Асалухи аккад тіліндегі сиқырлаулардың екі тілді нұсқаларында, Ежелгі Вавилон кезеңінен бастап, көбінесе Мардукпен алмастырылады, бірақ кейбір екі тілді нұсқаларда аккад тіліндегі нұсқада Асалухи жазылған. Дегенмен, Ежелгі Вавилон кезеңінде синкретизм толыққан жоқ, себебі бір сиқыр мәтінінде Мардук пен Асалухи бөлек және әртүрлі рөлдерде бейнеленген: Мардук құрбанды күшсіздігінен немесе көмектесуден бас тартқандықтан тұтқындаған, ал Асалухи Энкиге хабарлап, құрбанға емделуді қамтамасыз еткен. Ламаштуға қарсы тағы бір сиқыр мәтінінде Асалухи мен Мардук жындарды қорқыту үшін бөлек тізімделген. Самсу илунаға арналған дұғада да Мардук пен Асалухи бөлек тізімделген, бұл Самсу илунаның бүлікші оңтүстікке билігін қайтару үшін немесе синкретизмнің Ежелгі Вавилон кезеңінде толыққан жоқ екенін көрсету үшін жасаған әдейі саясаты болуы мүмкін. Асалухи мен Мардуктың неліктен біріктірілгені белгісіз. Зоммерфельд екі құдайдың да ұқсас қасиеттері болғанын және олардың сиқыр құдайлары болғанын айтса, Жоханди Мардук пен Асалухинің сиқырдан басқа себептермен біріктірілгенін санайды. Ламберт Мардуктың Асалухимен синкретизмінің Мардукты беделді ету үшін жасалған таза саяси амал болғанын ұсынады. Асалухидің әйелі Панунанки немесе Эру(а) болған болуы мүмкін, себебі екі есім де Мардуктың әйелі Зарпаниттің баламалы атаулары ретінде белгілі. "Сумер мен Ур үшін жоқтау" кітабында Асалухимен бірге Ниммехама деп аталатын әйел құдай бейнеленген. Оның нақты аты Нин é ХА. Ке4 болуы мүмкін, яғни "Куара ғибадатханасының ханымы". Ол Асалухидің әйелі саналған, әсіресе құдайлар тізімі Ниммехаманы Сарпанитпен теңегендіктен. Ерте Династия кезеңінде Ассар басқа құдайлармен, әсіресе Ашги мен Ишкурмен байланысты болған. Ниншубурдың да Асалухимен байланысы болуы мүмкін. Асалухи кейде Утумен бірге сиқыр мәтіндерінде кездеседі, Жоханди бұл Мардукпен синкретизмнің әсерінен болуы мүмкін деп түсіндіреді, бірақ күн құдайының сумен байланысты құдайлармен байланысты сиқырларда да пайда болғандығы белгілі, соның ішінде Энки.

Asalluhi is considered the son of Enki, likely due to the close proximity between Kuara and Eridu. Although previously it was believed that the earliest attested father son relationship between Enki and Asalluhi dated to the Ur III period, Johandi noted that the relationship between Asar and Enki dated back the Early Dynastic Period. In an Early Dynastic incantation against snake bite, Asar sends a man to his father Enki, to which Enki responds that everything he knows, Asar knows too, mirroring the Asalluhi Enki incantation formula attested later. Asalluhi was identified as Enki's daughter in one text, and twice in a text from Ugarit. However, as Asalluhi is identified as male in every other text from Mesopotamia, this was likely a scribal mistake. Asar and Asalluhi are commonly believed to be the same god, but Cunningham suggests that Asar and Asalluhi may have originally been separate gods, as an Old Babylonian god list refers to Asar and Asalluhi separately in consecutive lines. Johandi believes that the separation between Asar and Asalluhi was to distinguish Marduk and Asalluhi apart, not Asar and Asalluhi. The possibility cannot be excluded that Asar, Asalluhi and Asaralimnuna were originally different deities, but it is also just as likely that they were the same god. During the Old Babylonian period, Asalluhi started to be syncretized with Marduk, with Sin iddinam's prayer to Ninisina offering the earliest evidence of such syncretism. Another Old Babylonian text substitutes "son of Eridu" with "lord of Tintir" as a title for Asalluhi. A hymn to Asalluhi (Asalluhi A) identifies Asalluhi with Marduk. and a hymn to Marduk from Sippar calls him Asalluhi. A prayer made to Marduk/Asalluhi by Hammurabi clearly views the two to be the same deity. Asalluhi is often substituted with Marduk in the Akkadian bilinguals of the incantations starting from the Old Babylonian period, although some bilinguals still write Asalluhi in the Akkadian version. However, in the Old Babylonian period the syncretism was not yet complete, as one incantation text mentions Marduk and Asalluhi separately and occupying different roles, with Marduk capturing the victim either because of powerlessness or he refused to help, and Asalluhi reporting to Enki and securing a treatment for the victim. Another incantation text against Lamashtu lists Asalluhi and Marduk separately as deterrence to the demon. A prayer for Samsu iluna also lists Marduk and Asalluhi separately, perhaps as a deliberate policy by Samsu iluna to reclaim authority over the rebellious south, or as indication that the syncretism was not complete yet during the Old Babylonian period. It is unclear why Asalluhi and Marduk were syncretized. Sommerfield suggested that both gods had similar traits and were gods of incantations, while Johandi believes that Marduk and Asalluhi were syncretized together for something other than magic. Lambert suggests that Marduk's syncretism with Asalluhi was purely political to make Marduk more respectable. The name of the wife of Asalluhi was probably Panunanki or Eru(a), judging by how both names were known as alternative names for Marduk's wife Zarpanit. A goddess known as Ninmeḫama appeared together with Asalluhi in The Lamentation for Sumer and Ur. Her actual name could probably be Nin é HA. A ke4, meaning "lady of the temple of Kuara." She was likely viewed as Asalluhi's wife, especially as a god list equated Ninmeḫama with Sarpanit. During the Early Dynastic period, Asar was seemingly associated with other deities, particularly Ashgi and Ishkur. Ninshubur may have also had a connection with Asalluhi. Asalluhi sometimes appears together with Utu in incantation texts, which Johandi interprets as possibly due to influence from syncretism with Marduk, although the sun god was already noted to appear in incantations in connection with deities related to water, including Enki.

Дін

Асалухидің табыну орталығы Куара қаласы болды. Әбу Салабихтен алынған бір мәтін Куараның Асар лу КАЛ-ын мадақтаса, бір әнұран Асалухиді Куараның қамқоршы құдайы деп жырлап, оған «жоғары дәрежелі ханзада» деген лақап берді. Лагаш II дәуіріндегі Гирсудан табылған сыйлық тізімінде Асар есімі тіркелген, оған бір сила князьдік май және бір сила құрма сыйланған. Асар/Асалухи Үр III дәуіріндегі әкімшілік мәтіндерде жиі кездеседі, әсіресе Пуджриш Даганнан. Куара қаласының құдайы болғанына қарамастан, Үр III дәуіріндегі мәтіндерде Нинсун Асалухиге қарағанда көбірек сыйлық алады, яғни Үр III кезеңінде Куарада Нинсун басты құдай ретінде қарастырылған. Асалухи жиі Энкинің шеңберінде Ниппур мен Уммадан алынған сыйлық тізімдерінде кездеседі. Сондай-ақ, Үр III Гирсуда Асалухиге тұрақты түрде сыйлықтар берілген болуы мүмкін. Ол Ескі Вавилон дәуірінде Ларса, Ур және Ниппурдан алынған сыйлық тізімдерінде де, Энки шеңберімен бірге кездеседі. Ұл және кіші құдай ретінде Асалухиге әдетте Энки мен Дамгальнунаға қарағанда аз сыйлықтар беріледі. Асалухи, сиқырламалардан басқа мәтіндерде Энки мен Дамгальнунадан кейін келеді, бұл Үр III дәуірінен бастау алатын үштік құрайды.