Кіріспе

Жұмысшы табының жағдайын бейнелейтін өнер. Әлеуметтік реализм – суретшілер, графикашылар, фотографтар, жазушылар және кино режиссерлердің жұмысшы табының нақты әлеуметтік-саяси жағдайларын көрсетуге, осы жағдайлардың артындағы билік құрылымдарын сынауға бағытталған туындыларына қолданылатын термин. Бұл қозғалыстың ерекшеліктері елден елге өзгеше болғанымен, көбінесе сипаттамалық немесе сындық реализмнің бір түрін пайдаланады. Бұл термин кейде екі дүниежүзілік соғыс арасындағы кезеңде, Ұлы дағдарыстан кейін қарапайым халықтың бастан өткерген ауырлықтары мен проблемаларына жауап ретінде гүлденген өнер қозғалысын атау үшін ғана қолданылады. Суретшілер өз өнерін кең көрерменге жақындату үшін белгілі есімдерін атамайтын жұмысшыларды және қиындықтарға қарсы тұрудың символы ретінде танымал тұлғаларды бейнелеуге көшті. Олардың мақсаты саяси болды, себебі кедей және жұмысшы табының нашарлап бара жатқан жағдайын әшкерелеп, қазіргі үкіметтік және әлеуметтік жүйелерді жауапкершілікке тартуды көздеді. Әлеуметтік реализмді 1934 жылы Иосиф Сталин бекіткен және кейіннен әлемдік коммунистік партиялар қабылдаған ресми совет өнері – социалистік реализммен шатастырмау керек. Ол реализмнен де ерекшеленеді, себебі тек кедейлердің жағдайын ғана емес, сонымен қатар екі қарама-қарсы күш арасындағы шиеленісті, мысалы, шаруалар мен феодалдық жер иесі арасындағы қақтығысты көрсетеді.

Шығу тегі

Әлеуметтік реализм – екі дүниежүзілік соғыс аралығында АҚШ-та кең таралған өнер қозғалысы. Бұл қозғалыс қарапайым халықтың күшейе берген қиындықтарына жауап ретінде пайда болды және ондаған жылдар бойы қалыптасқан Францияның әлеуметтік реализм дәстүрінен әсер көрді. Әлеуметтік реализмнің тамыры 19 ғасыр Еуропа реализміне, соның ішінде Оноре Домье, Густав Курбе және Жан Франсуа Милле сияқты суретшілердің туындыларына жетеді. Ұлыбританиядағы өнеркәсіптік революция кедейлердің жағдайына алаңдаушылық тудырды. 1870 жылдары Люк Филдс, Хьюберт фон Геркомер, Фрэнк Холл және Уильям Смолл сияқты суретшілердің жұмыстары «The Graphic» журналында кеңінен жарияланды. Ресейде «Передвижники» немесе «Халықшыл реализм» суреттерде бейнеленген жағдайларға себепкер болған әлеуметтік ортаны сынап, патшалық кезеңді айыптады. Илья Репин өзінің өнерінің мақсаты – «патшалық кезеңдегі біздің қоғамның барлық жамандықтарын сынау» екенін айтты. 20 ғасырдағы Ұлыбританияда осы мәселелерді Халықаралық суретшілер қауымдастығы, Mass Observation және «Kitchen sink» мектебі де көтерді. «Ашкан» мектебінің ең танымал туындыларының қатарында Джордж Люкстің «Брейкер Бой» және Джон Слоанның «Үшінші көшедегі алтыншы авенюдегі эстакада» суреттері бар. «Ашкан» мектебі Депрессия дәуірі өнеріне ықпал етті, оның ішінде Томас Харт Бентонның «Қалалық өмір және метро» муралы бар. Бұл халықаралық құбылыс еуропалық реализм мен Оноре Домье және Жан Франсуа Милле сияқты суретшілердің туындыларымен байланысты.

АҚШ-та

АҚШ-тағы әлеуметтік реализм 1910 жылғы Мексика революциясынан кейін Мексикада жұмыс істеген монументалды суретшілердің (муралистердің) ықпалымен пайда болды.

Ауыл шаруашылығы қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі басқарма жобасы

Әлеуметтік реалистік фотосурет Доротея Ланге, Уокер Эванс, Бен Шхан және тағы да басқалардың 1935-1943 жылдар аралығындағы Фермалық қауіпсіздік басқармасы (ФСА) жобасы бойынша жұмыстарындағы ең жоғалғы деңгейіне жетті. ФСА осы кезеңде ауылдық кедейлікті жеңу мақсатында құрылған «Жаңа мәміле» агенттігі болды. Агенттік фотографтарды жалдады, олардың міндеті – мұқтаждың бар екенін және ФСА бағдарламалары осы мұқтажды қанағаттандырып жатқанын көрнекті түрде көрсету болды. Нәтижесінде, осы миссия аясында 80 мыңнан астам қара-ақ сурет түсірілді, және қазір бұл жоба ең танымал деректі фотосуреттер жобаларының бірі деп есептеледі.

ЖҚҚ және қазынашылықтың өнер жобалары

"Public Works of Art Project" жобасы Ұлы депрессия кезінде суретшілерді жұмыспен қамтамасыз ету бағдарламасы болды. Бұл 1933 жылдың желтоқсанынан 1934 жылдың маусымына дейін жалғасқан алғашқы бағдарлама еді. Оны Эдвард Брюс басқарды, ол АҚШ Қаржы министрлігіне бағынышты және Азаматтық жұмыс басқармасымен қаржыландырылды. 1935 жылы құрылған Жұмыс прогресі басқармасы – «Жаңа мәміле» агенттігінің ең ірі және ең амбициялы жобасы болатын, ол миллиондаған жұмыссыз адамды (көбінесе біліктілігі төмен ер адамдарды) қоғамдық жұмыстар жобаларын жүзеге асыруға жұмысқа алды, оның ішінде қоғамдық ғимараттар мен жолдар салу да бар. WPA музыканттарды, суретшілерді, жазушыларды, актерлерді және режиссерлерді үлкен өнер, драма, медиа және сауат ашу жобаларында жұмысқа тартты, бұл жобалар көбінесе кішкентай болғанымен, кеңінен танымал болды. Мексикада суретші Фрида Кало әлеуметтік реализм қозғалысымен байланысты. 1920-1930 жылдардағы Мексиканың фрескалық қозғалысы шекараның солтүстігіндегі көптеген суретшілерге шабыт берді және әлеуметтік реализм қозғалысының маңызды бөлігі болды. Мексикалық монументалдық өнерде саяси мәселелер басты орын алды, олардың көпшілігі марксистік идеологияға негізделген, сонымен қатар революциядан кейінгі Мексиканың әлеуметтік және саяси жағдайы бейнеленді. Диего Ривера, Давид Альфаро Сикейрос, Хосе Клементе Ороско және Руфино Тамайо осы қозғалыстың ең белгілі өкілдері болды. Сантьяго Мартинес Дельгадо, Хорхе Гонсалес Камарена, Роберто Монтенегро, Федерико Канту Гарза, Жан Шарло және тағы да басқа суретшілер бұл қозғалысқа қатысты. Әлеуметтік реализмді қолдаған көптеген суретшілердің саяси көзқарастары социалистік болды (бірақ міндетті түрде марксистік емес). Сондықтан бұл қозғалыстың Совет Одағы мен Шығыс блогында қолданылған социалистік реализммен ортақ белгілері бар, бірақ олар толыққанды сәйкес келмейді. Социалистік реализм – ресми өнер емес, ол субъективтілікке мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда социалистік реализм әлеуметтік реализмдің нақты бір саласы ретінде қарастырылады. WPA-ның бірнеше суретшілері Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Соғыс ақпараттық бюросымен жұмыс істеді, соғысқа қатысты плакаттар мен басқа да визуалды материалдар жасады. Соғыстан кейін, өнер нарығында назарсыз қалғанына қарамастан, көптеген әлеуметтік реалист суретшілер 1950, 1960, 1970, 1980, 1990 және 2000 жылдарға дейін мансабын жалғастырды; олардың ішінде Джейкоб Лоуренс, Бен Шахн, Бернарда Брайсон Шахн, Рафаэль Сойер, Роберт Гватми, Антонио Фраскони, Филип Эвергуд, Сидни Гудман және Аарон Беркман сияқты суретшілер әлеуметтік реализмнің стильдері мен тақырыптарын пайдаланды. Модаға кірсе де, шықса да, әлеуметтік реализм және әлеуметтік саналы өнер жасау қазіргі заманғы өнер әлемінде жалғасуда, соның ішінде Сью Коу, Майк Алевиц, Кара Уокер, Селесте Дюпай Спенсер, Аллан Секула, Фред Лонидье және басқалар. Ұлыбританияда америкалық Джеймс Эбботт МакНилл Уистлер, сондай-ақ ағылшын суретшілері Хьюберт фон Геркомер мен Люк Филдс әлеуметтік мәселелерді және «нақты» әлемді бейнелейтін реалистік суреттерімен үлкен жетістікке жетті. Батыс Еуропадағы суретшілер де XX ғасырдың басында әлеуметтік реализмді қабылдады, соның ішінде итальяндық суретші және иллюстратор Бруно Карузо, неміс суретшілері Кэтэ Коллвиц («Зорлықталған әйел»), Джордж Грос («Тевтон күні»), Отто Дикс және Макс Бекман; швед суретшісі Торстен Биллман; голланд суретшілері Чарли Туроп («Достар тамағы») және Пайк Кох; француз суретшілері Морис де Вламинк, Роджер де Ла Фресне, Жан Футриер және Фрэнсис Грубер, бельгиялық суретшілер Евгений Лерманс және Констант Пермеке. Осы кезеңдегі саяси поляризацияның салдарынан әлеуметтік реализмнің социалистік реализмнен айырмашылығы қоғамдық пікірде азайды, ал 20 ғасырдың ортасына қарай абстрактілі өнер оны Батыс Еуропа мен АҚШ-тағы басым қозғалыс ретінде ығыстырды.

Фильмде

Кинодағы әлеуметтік реализм итальяндық неореализмде, әсіресе Роберто Росселлини, Витторио Де Сика, Лучино Висконти және шамалы дәрежеде Федерико Фелини фильмдерінде бастау алды.

Британ киносында

Британдық киноның алғашқы кезеңдерінде Чарльз Диккенс пен Томас Хардидің әдеби шығармаларында кездесетін әдеттегі әлеуметтік өзара әрекеттесу пайдаланылды. Реализмнің әлеуметтік наразылық ретіндегі құндылығын алғаш көрсеткен британдық фильмдердің бірі – Джеймс Уильямсонның 1902 жылғы «Соғысқа дейін және соғыстан кейін резервист» фильмі. Фильмде Бур соғысынан оралған әскери қызметкердің жұмыссыздыққа тап болуы бейнеленді. 1945–1954 жылдардағы қатаң цензура британдық фильмдердің радикалды әлеуметтік көзқарастарды көрсетуіне кедергі келтірді. Ал Бокс, ол «әсем фантазия» деп атаған нәрсеге қарағанда реализмді жоғары қойды, осы және басқа да әлеуметтік мәселелерді – бала асырап алу, жасөспірімдердің қылмысы, босқындар сияқты – «Бұтақ сынғанда» (1947), «Жақсы уақыт қызы» (1948), «Өмірден портрет» (1948), «Жоғалған халық» (1949) және «Коричневый формадағы жігіттер» (1949) фильмдері арқылы көтеріп шығарды. Соғыстан кейінгі Ұлыбританиядағы жұмысшы табының отбасыларының жаңа, қарқынды дамып келе жатқан демалыс түрлері Бокспен «Демалыс лагері» (1947), «Оңай ақша» (1948) және «Жігіт, қыз және велосипед» (1949) фильмдерінде бейнеленді. Бокс 1951 жылы Gainsborough студиясы жабылғаннан кейін де әлеуметтік реализм фильмдерін түсіруге бейілді болды және 1952 жылы: «Толпудл шейіттері, суфражисткалар қозғалысы, бүгінгідей Ұлттық денсаулық сақтау қызметі, патенттелген дәрі-дәрмектердің, әлемдегі мұнайдың немесе пайдаға жасалған қару-жарақтардың жанжалдары туралы әлі фильм түсірілген жоқ» деді. Алайда, ол осы тақырыптарда фильм түсірмей, «Көше бұрышы» (1953), «Сүйіспеуге тым жас» (1959) және «Аспандағы метро» (1959) сияқты фильмдерде аборт, жасөспірімдердің жезөкшелігі, көп әйел алу, балаларға немқұрайлы қарау, дүкен ұрлығы және есірткі саудасы сияқты мәселелерге назар аударды. 1950-1960 жылдары британдық «Жаңа толқын» қозғалысы пайда болды. Карел Рейс, Тони Ричардсон және Джон Шлезингер сияқты британдық режиссерлер соғыстан кейінгі әлеуметтік құрылымдарды бағалаған қарапайым британдықтардың оқияларын кеңінен және ашық түрде бейнеледі. Цензураның жеңілдетілуі фильм жасаушыларға жезөкшелік, аборт, гомосексуализм және оқшаулану сияқты мәселелерді көрсетуге мүмкіндік берді. Кейіпкерлердің арасында фабрика жұмысшылары, кеңсе қызметкерлері, қанағаттанбаған әйелдер, жүкті әйелдер, үйден қашқандар, шеттетілгендер, кедейлер және депрессияға ұшырағандар болды. «Жаңа толқынның» басты кейіпкері көбінесе дәстүрлі өнеркәсіптер мен олармен байланысты мәдениеттер құлдырап жатқан қоғамда бағдарсыз жұмысшы табының еркегі болды.

Үнді киносында

Әлеуметтік реализмді 1940-1950 жылдардағы хинди фильмдері де қабылдады, соның ішінде Четан Анандтың "Нича Нагар" (1946) фильмі алғашқы Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесін жеңіп алды, ал Бимал Ройдың "Екі акр жер" (1953) фильмі 1954 жылғы Канн кинофестивалінде Халықаралық жүлдеге ие болды. Осы фильмдердің сәттілігі Үндістанның жаңа толқынының пайда болуына ықпал етті, оның бастапқы үлгілері Ритвик Гатактың "Нагарик" (1952) және Сатьяжит Рэйдің "Апу трилогиясы" (1955–59) сияқты бенгалдық көркем фильмдері болды. Үнді киносындағы реализм тарихы 1920-1930 жылдарға дейін жетеді, оның алғашқы мысалдары В. Шантарамның "Индиан Шайлок" (1925) және "Күтілмеген" (1937) фильмдері еді.