Кіріспе

Франко-фламанд Ренессансының композиторы (шамамен 1410–1497)

Йоханнес Окегем (шамамен 1410 – 6 ақпан 1497) – Франко-фламанд композиторы және ерте Ренессанс музыкасының әншісі. Окегем Гийом Дюфа мен Жоскин де Пре арасындағы кезеңдегі ең ықпалды еуропалық композитор болды және ол әріптесі Антуан Буснуамен бірге 15 ғасырдың екінші жартысындағы жетекші еуропалық композитор еді. Ол Франко-фламанд мектебінің маңызды өкілі болды. Окегем сол кездегі басқа да белгілі композиторлармен тығыз байланыста болды және мансабының көп бөлігін Карл VII, Людовик XI және Карл VIII патшалардың француз сарайында қызмет етуге арнады. Оның өліміне Эразм, Гийом Кретен, Жан Молине және Жоскин сияқты көптеген ақындар мен музыканттар қайғырды, соның ішінде Жоскин оның құрметіне танымал "Nymphes des bois" шығармасын жазды. Окегемнің қазірге дейін сақталған туындылары оның барлық шығармашылығының шағын бөлігін ғана құрайды деп саналады, олардың ішінде шамамен 14 масса, 20 шансон және 10-нан кем мотет бар – бірақ авторлық құқықтарды анықтаудағы белгісіздіктерге байланысты нақты сандар әртүрлі болуы мүмкін. Оның ең танымал туындылары: канонға негізделген "Missa prolationum"; кез келген ладта орындала алатын "Missa cuiusvis toni"; "Fors seulement" шансоны; және ең ерте сақталған полифониялық "Requiem".

Түпбасқасы және ерте өмір

Окегемнің есімінің жазылуы 1885 жылға дейін сақталған, ал кейіннен Тур қаласындағы тарихшы Эжен Жиродет оны қайта жариялаған, оның авторлық қолжазбасынан алынған. 15 ғасырғы дереккөздерде "Окегем" деген жазу түрі басым. Басқа жазу түрлері: Огкегум, Окчем, Хоккегам және Окегам. Окегем Валониядағы Сент-Гислен қаласында, Бургундиялық Нидерландыда (қазіргі Бельгия) туған деп саналады. Оның туған күні белгісіз; 1410 және 1430 жылдары аралығында болған деген болжамдар бар. Ерте жазбаларға сүйенсек, ол Биншуамен Генауда танысқан болуы мүмкін, ал ол композитор 1423 жылы Монстан Лилге көшкенге дейін осы қалада тұрған. Окегем сол кезде 15 жасқа толмаған болуы керек. Бұл болжамның негізі – Окегемнің 1460 жылы Биншуаның қазасына арнап жазған аза тұруында, сол кездегі Биншуаның әніне сілтеме жасауы. Окегем бұл аза тұруында ескі композитордың стилін еліктеп құрмет көрсетумен қатар, оның өміріне қатысты бірнеше пайдалы мәліметтерді де жеткізген. Ақын Гийом Кретеннің 1497 жылы Окегемнің қазасына арнап жазған аза тұруындағы "Окегемнің 100 жасқа толмай қайтыс болуы үлкен өкініш" деген сөздері де Окегемнің ертерек туған күнін көрсететін дәлел ретінде жиі қарастырылады. 1993 жылы 1607 жылға жататын құжаттар табылды, онда "Jan Hocquegam" Гену графтығындағы Сент-Гисленнің тумасы екені айтылған, бұл 16 ғасырғы құжаттардағы сілтемелермен расталды. Бұл оның алғаш рет Фландриядағы жазбаларда пайда болғанына қарамастан, оның ана тілі пикард тілі болғандығын көрсетеді. Бұрынғы өмірбаяндық зерттеулерде оның Шығыс Фландрияда, атап айтқанда, оның атымен аталған қалада (қазіргі Окегем, оның ата-бабалары осы жерден шыққан болуы керек) немесе көршілес Дендермонде қаласында (француз тілінде Термонде) туған деген болжамдар айтылған. Окегем тегі 14 және 15 ғасырларда осы аймақта кездесетін. Кейде оның туған жері ретінде қазір Францияның Норд департаментінде орналасқан Бавей қаласы да ұсынылған. Оның ерте өміріне қатысты мәліметтер жеткіліксіз. Осы кезеңдегі көптеген композиторлар сияқты, ол музыкалық мансабын хоршы ретінде бастаған, бірақ оның білімі алған орны белгісіз: Сент-Гисленге жақын Монс қаласы, онда кем дегенде екі шіркеуде білікті музыка мектептері болған деген болжам бар. Окегем туралы алғашқы құжатты жазба Антверпендегі Onze Lieve Vrouwe соборында 1443 жылғы маусым айында тіркелген, онда ол "сол қол хор әншісі" ретінде жұмыс істеген ("сол қолдар" шығармалы музыканы орындаған, ал "оң қолдар" ән шырқаған). Ол сол жылы жұмысқа алынған Иоганн Пулуаның басшылығымен ән салған болуы мүмкін. Бұл шіркеу өте беделді орын болған, және Окегем осы жерде ағылшын композициялық стилімен танысқан болуы мүмкін, ол 15 ғасырдың соңында континенттегі музыкалық практикаға әсер еткен.

Білім алу және мансап

Окегем, мүмкін, Жиль Биншуаның шәкірті болған, ал кем дегенде Бургундия сарайында онымен тығыз байланыста болған. Антуан Буснуа 1467 жылға дейін Окегемнің құрметіне мотет жазғандықтан, олардың таныс болғандығы ықтимал; сол кездегі авторлар жиі Дуфай, Буснуа және Окегемді бірге атайды. Окегемнің музыкалық стилі ескі буыннан едәуір өзгеше болғанымен, ол негізгі техникасын олардан алған болуы мүмкін, сондықтан ол Бургундия стилінен келесі буын голланд композиторларына, мысалы, Обрехт пен Жоскинге тікелей байланыс сабақтас ретінде қарастырылады. 1446-1448 жылдары Окегем әнші және композитор Жан Кузенмен бірге қазіргі Францияның орталық бөлігіндегі Мулен қаласында Бурбон герцогы Карл I сарайында қызмет етті. Осы қызмет кезінде ол әнші-шапанодардың арасындағы бірінші болып сарайдың тізіліміне енді. Шамамен 1452 жылы ол Парижге көшіп, француз сарайының капелла шебері (maestro di cappella) және Турдағы Сент-Мартин шіркеуінің қазынашысы болды. Француз сарайында Карл VII және Людовик XI үшін қызмет етуден басқа, ол Париждегі Нотр-Дам және Сент-Бенуада да қызметтер атқарды. Ол 1470 жылы корольдің дипломатиялық миссиясының құрамында Испанияға барғаны белгілі, бұл Англия мен Бургундияның Францияға қарсы одағына қосылудан Испанияны қайтармақ және Кастилияның Изабелла I мен Гвиенн герцогы Карл (король Людовик XI-нің інісі) арасында некелесуді ұйымдастыруға бағытталған күрделі шара болды. Людовик XI қайтыс болғаннан кейін (1483) Окегемнің қайда болғаны туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол Брюгге мен Турға барғаны белгілі, және ол соңғы қалада қайтыс болған болуы мүмкін, себебі ол онда өсиет қалдырған. Окегемнің беделінің көрсеткіші – оның 6 ақпан 1497 жылы қайтыс болғанына арналған көптеген азалы жырлардың саны; осы өлеңдердің ең танымал музыкалық нұсқаларының бірі – Жоскин де Пренің «Nymphes des bois» шығармасы. Бұл өлеңдердің авторларының арасында Молине және Дезидерий Эразм болды, ал Иоганн Лупи тағы бір музыкалық қойылым жасады.

Музыка және әсер

Окегем мансабының ұзақтығы мен беделінің ауқымын ескере отырып, ол көп шығарма жазбаған, сондай-ақ кейбір туындылары жоғалып кеткен. Көптеген шығармалар бұрын оған жатқызылған, бірақ қазір басқа композиторлардың туындылары деп саналады. Окегемнің сенімді түрде авторлығы анықталған шығармаларының саны, сол заманғы ең танымал композиторлардың (мысалы, Жоскин) көптеген туындылары сияқты, уақыт өте келе азайды. Сақталған, авторлығы анықталған туындыларының ішінде 14 месса (оның ішінде реквием), жеке Кредо (Credo sine nomine), бес мотет, мотет-шансон (Биншуаның қайтысына арналған аза тұту), және 21 шансон бар. Окегемнің он үш мессасы шамамен 1500 жылға жататын фламанд қолжазбасы – Чиги кодексінде сақталған. Оның Missa pro Defunctis ең ерте сақталған полифониялық реквием мессасы (Дюфайдың одан бұрынғы нұсқасы жоғалып кеткен). Оның кейбір шығармалары, замандастарының туындыларымен бірге, Петруччидің Harmonice musices odhecaton (1501) жинағына енген, бұл жылжымалы қаріптермен басылған алғашқы музыка жинағы. Окегемнің шығармаларын мерзімдеу қиын, себебі сыртқы анықтамалық деректер жоқ, Биншуаның қайтысынан (1460) басқа, оған Окегем мотет-шансон арнаған. Missa Caput ерте туынды екені сөзсіз, өйткені ол 1440 жылдарға жататын анонимді ағылшын мессасының жалғасы болып табылады. Оның кейінгі мессаларының арасында Missa Ma maistresse және Missa Fors seulement болуы мүмкін. Окегем шамамен жартылай мессаларында cantus firmus техникасын қолданды; осы мессалардың ерте нұсқаларында жеке бөлімдердің басында бас мотивтер қолданылған, бұл 1440 жылдар шамасында кең таралған, бірақ 1450 жылдарға қарай көнеріп қалған тәсіл. Оның үш мессасы – Missa Ma maistresse, Missa Fors seulement және Missa Mi mi – оның өзі жазған шансондарына негізделген, және 16 ғасырдың пародиялық мессалық техникасын алдын ала білдіретін шансонның бірнеше дауысын пайдаланады. Оның қалған мессаларында, соның ішінде Missa cuiusvis toni және Missa prolationum, қарыз алынған материал табылған жоқ, және туындылар еркін жазылған сияқты. Окегем кейде қарыз алынған материалды ең төменгі дауысқа орналастырған, мысалы Missa Caput, 15 ғасырдың ортасында жазылған үш мессаның бірі, ағылшын Сарум ритуалынан алынған ән фрагментіне негізделген. Окегемнің композициялық техникасының басқа да ерекшеліктері – дауыстардың тәуелсіздігін сақтау үшін олардың ырғақты сипаттарын өзгерту. Жоскин де Преске және одан кейінгі Нидерланд композиторларына зор әсер еткен Окегем, өзінің көркем музыкасымен бүкіл Еуропаға танымал болды, сонымен қатар техникалық шеберлігімен де белгілі болды. 15 ғасырдың ең танымал контрапункттық жетістіктерінің екеуі – оның Missa prolationum, ол толығымен межурациялық канондардан тұрады, және Missa cuiusvis toni, әртүрлі ладтарда орындалуға арналған, бірақ тіпті осы техникалық туындылар да оның вокалдық диапазонды және тоналдық тілді ерекше көркемдікпен пайдалануын көрсетеді. Окегемнің кең ауқымды және ырғақты белсенді бас партияларын қолдануы оны Нидерланд мектептерінің көптеген композиторларынан ерекшелендіреді, және бұл оның дауыстық диапазоны болғандықтан болуы мүмкін.

Жазбалар

Фламанд шеберлері, Virginia Arts Recordings, VA 04413, Zephyrus орындауында. Окегемнің Alma Redemptoris mater, Obrecht Missa Sub tuum presidium, сондай-ақ Вилларт, Клеменс нон Папа, Жоскин, Мутон және Гомберттың мотеттері кірген. Angelus, Virginia Arts Recordings, VA 00338, Zephyrus орындауында. Окегемнің Ave Maria benedicta tu, сондай-ақ Палестрина, Жоскин, Виктория, Роре, Моралес, Клеменс нон Папа, Лассус, де Верт және Андреа Габриелидің мотеттері кірген. "Missa Cuiusvis Toni", æon, ÆCD 0753 (2 CD 2007), Ensemble Musica Nova, Люсьен Кандель орындауында; Төрт нұсқаның тұңғыш жазбасы. Ред. Жерар Гей. "Missa prolationum", agogique AGO 008, Ensemble Musica Nova, Люсьен Кандель орындауында. Ред. Жерар Гей.