Кіріспе

«Джедда» (австралиялық фильм), Ұлыбританияда «Jedda the Uncivilized» деп шығарылған, 1955 жылғы австралиялық фильм, сценарийін, өндірісін және режиссурасын Чарльз Шоувел жүзеге асырған. Оның соңғы фильмі болған бұл туынды, екі абориген актер – Роберт Тудавали мен Нгарла Кунот (кейін Розали Кунот Монкс атанған) алғаш рет басты рөлдерде ойнағанымен ерекшеленеді. Сонымен қатар, бұл түсті түсірілген алғашқы австралиялық көркем фильм болды. «Джедда» көбінесе австралиялық киноның дамуына ықпал еткен және болашақ австралиялық фильмдер үшін жаңа стандарт белгілеген фильм ретінде қарастырылады. Голливуд фильмдері австралиялық кино индустриясына басымдық білдірген кезде, бұл фильм бұрынғы австралиялық фильмдерге қарағанда халықаралық деңгейде көп назар аударды. Шоувел 1955 жылғы Канн кинофестивалінде «Алтын пальма» сыйлығына ие болды, бірақ «Марти» фильмі үшін Делберт Маннтан оқсып қалды.

Сюжет

Джедда – Австралияның Солтүстік территориясындағы мал шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалығында дүниеге келген абориген қызы. Анасы оны дүниеге әкелген кезде қайтыс болғаннан кейін, баланы шаруа қожалығының бастығы Сара Макманның әйеліне тапсырады. Сараның жақында ғана туған баласы аурудан көз жұмған еді. Ол бастапқыда сәбиді шаруа қожалығында жұмыс істейтін абориген әйелдердің біріне беруді жоспарлаған, бірақ кейін Джедданы өзі тәрбиелеп, еуропалық әдет-ғұрыптарды үйретеді және оны басқа аборигендерден оқшаулайды. Джедда өз мәдениеті туралы білуге ниеттенсе де, Сара оған тыйым салады. Джедда бойжеткенде, Марбак есімді даладан келген абориген жігітіне қызығушылық таныта бастайды. Осы биік бойлы бейтаныс жігіт оның ішінде күшті сезімдерді оятады. Бір түні ол әнмен оны шақырады. Марбак оны ұрлап алып, крокодилдерге толы батпақтар арқылы өз тайпасының жеріне қайта оралады. Джеддаға ғашық, аралас нәсілді малшы Джо, екеуін бірнеше күн бойы іздейді. Олар биік, тасты далаларды кезіп, өзен бойымен жүріп, Марбак тайпасына жеткенше саяхаттайды. Тайпалық кеңес Марбак Джедданы оларға әкелгені үшін ауыр қылмыс жасады деп жариялайды, өйткені ол дұрыс тері тобына жатпайды. Олар жаза ретінде өлім әнін орындайды. Марбак ақсақалдарға бағынбай, Джедданы тік жарлы, тыйым салынған жерлерге алып кетеді. Өлім әнінен ақыл-есінен айырылып, ол Джедданы бірге биік жардан құлатады, екеуі де қаза табады. Джо, баяндаушы, оның рухы "әлемнің ұлы анасына, ертеңгі күннің арманына" қосылды дейді.

Даму

Чарльз Шоуэлл фильмнің бастапқы шабыты 1950 жылдың басында Голливудта Мерьян Купермен болған кездесуден туындағанын айтты. Купер режиссерді Австралияның табиғи жерлерін пайдаланып фильм түсіруге ынталандырды. Шауэлді осы бағытта Бесс Мередит те қолдады, ол 1920 жылдары Австралияда бірнеше фильм түсірген болатын. Шауэл жобаны Солтүстік территорияда жүзеге асыруға шешім қабылдады. Ол әйелі Эльзамен бірге сол жылы одақтас үкіметтің көмегімен аумақты жан-жақты зерттеді. Австралияның алғашқы түсті фильмін түсіруді мақсат етіп, түс сынақтарын жүргізді. Содан кейін Шауэлдер сценарий жазды, ол бастапқыда «Солтүстік территорияның оқиғасы» деп аталды. Басты үнді кейіпкерінің образы 1930 жылдары үш жапондық инжу жемсаушыны өлтіріп, түрмеде қайтыс болған Немарлук батырынан шабыттанған делінеді. 1951 жылы Шауэл фильмді түсіру үшін 500 000 фунт стерлингтік жарғылық капиталмен «Шауэл Продакшнс Лтд» компаниясын құрды. Ол 1951 жылдың тамызында 240 000 акцияны ұсынып, акционерлік қоғамға айналдырды. Кейін Шауэл фильмді қаржыландыру үшін 100 000 АҚШ долларынан (44 000 фунт стерлингтен) бас тартқанын мәлімдеді, себебі бұл Линда Дарнеллдің басты рөлге бекітілуімен байланысты болды. Шауэлдің тұрақты демеушісі Universal Pictures фильмге инвестиция салуға құлшынбады, бірақ Шауэл «Mainguard Australia Ltd» компаниясының ішіндегілерді қоса, әртүрлі кәсіпкерлерден қаржы жинауға қол жеткізді. Шауэлдер фильм түсіруге қолайлы орынды табуға 18 ай жұмсады.

Өндіріс

Фильм түсіру 1952 жылдың мамыр айында басталып, түсіру тобы Сиднейден Дарвинге аттанған кезде өрбіді. Осы кезде Джедданың басты рөлі әлі дайын болмаған, бірақ актерлік сахналарды түсіру шілде айына дейін басталмады. Роберт Тудавали – Тиви аралдары тобындағы ең ірі арал – Мелвилл аралынан шыққан абориген. Нгарла Кунот (Розали Кунот Монкс) – Алис-Спрингстің солтүстік-шығысындағы Утопия мал шаруашылығында дүниеге келген Аренте және Анматиерре тайпасынан шыққан әйел; ол басқа жеті актердің ішінде экрандық сынақтан өткеннен кейін таңдалып, шілде айына дейін рөлге бекітілді. Түсірілім жұмысы аяқталуға бес ай уақыт кетті, содан кейін Сиднейде пост-өндіріс жұмыстары жүргізілді. Көптеген көріністер Солтүстік территориядағы Кулиба станциясында, сондай-ақ солтүстіктегі Стендли Шақыруы, Ормистон шатқалы және Мэри өзенінде түсірілді. Өндіріс процесі қиын болды, себебі қолданылған Gevacolor түс техникасын тек Англияда ғана өңдеуге болады. Бұл фильмнің таспасы нәзік және температураға сезімтал болды, бұл Солтүстік территорияның тропикалық климатында мәселе тудырды. Түсірілім кезінде фильмнің нашарлауын болдырмау үшін салқын үңгірлерде сақталды. 1952 жылдың ортасына қарай фильмге 24 673 фунт стерлинг жұмсалды. Соңғы теріс таспа Англияға жеткізіліп жатқанда ұшақ апатына ұшырап жойылды. Шаувел жоғалған көріністерді Сиднейдің батысындағы Көк таулардағы Канангра қабырғаларында және Женолан үңгірлерінде қайта түсірді. Үңгірдегі көріністер Өзен үңгірінде, Алмаз үңгірінде, Император үңгірінде және Женоланның сазды туннельдерінде түсірілді. Монтаждау және дыбыс жазу жұмыстары Лондон қаласында аяқталды. Музыка авторы – Исадор Гудман. Режиссердің әйесі Эльза Шаувел Гудманның көп бөлігін ескі, коммерциялық "көңіл күй" музыкасымен алмастырды. Шауэлдер түсірілім кезінде 25 жылдық тойларын тойлады. Кіші рөлде ойнаған Уэсон Байерс 1,000 фунт стерлингтен астам сомаға мал ұрлағаны үшін тұтқындалды.

Қабылдау

Фильмнің әлемдік премьерасы 1955 жылдың 3 қаңтарында Дарвиндегі «Стар» театрында өтті. Театр директоры Том Харрис Вархити тайпасының бір өкілін шақырып, «көрсету барысында жаңбыр жаууын болдырмау үшін ән шырқауға және таяқтарды жағуға» рұқсат берді. Ол театрды панданус жапырақтарымен, шөп төсеніштерімен және аборигендерге тиесілі заттармен әшекейледі. Смит көшесінде фильмнің жұлдыздары – Нгарла Кунот пен Роберт Тудавалиді көру үшін көптеген адамдар жиналды. Оларға Солтүстік территорияның әкімшісі Фрэнк Уайз және оның әйелімен бірге балконда отыруға рұқсат етілді. Фильм мамыр айында Сиднейде көрсетілді. Оның коммерциялық табысы сенсациялық болмаса да, жақсы болды: «Чарльз Шоувел Продакшнс Лтд» компаниясы 1955 жылдың мамыр және маусым айларында фильмнен 17 915 фунт стерлинг түсім алды. Фильмді кеңінен таныстыру үшін компанияның атауы «Jedda Ltd» деп өзгертілді. 1956 жылдың желтоқсанында «Jedda Ltd» компаниясы 30 маусымға дейінгі кезеңде 50 454 фунт стерлинг пайда тапты, бұл өндіріс шотындағы дебеттік қалдықтарды 69 697 фунт стерлингке дейін азайтты. Фильм Австралияда сәтті болды, бірақ шетелде көңіл көншітпеді. Фильм Ұлыбританияда «Jedda the Uncivilised» деген атпен шығарылды. Фильм түсіріліп, әлемнің әртүрлі елдерінде көрсетілгеннен кейін, «Gevacolor» форматындағы фильмнің уақыт өтуімен солғандығы анықталды. 1972 жылы фильм Лондоннан табылған түпнұсқа үш бөліктен қайта жаңартылды. Бұл Чарльз Шоуэлдің соңғы көркем фильмі болды. Ол Кей Глассон Тейлордың «The Wars of the Outer March» романын бейімдеуді жоспарлаған, бірақ «BBC» телеканалы оны «Walkabout» телесериалын түсіруге шақырды. Ол өзінің толық метражды фильмдері бойынша жұмысты жалғастырар алдында 1959 жылдың 11 қарашасында қайтыс болды.

Ықпал

Фильмнің жасалуы "Жазғы шашырау" пьесасына түрткі болды.