Кіріспе

Батыс жағалаудағы Киелі кітаптағы қала
Шехем қаласы ('/ʃ//ɛ//k//ə//m/ SHEKəm; שְׁכֶם; самарилік еврей тілінде: ࠔࠬࠥࠊࠝࠌ), сондай-ақ Сихем ('/s//ɪ//k//ə//m/ SIKəm; Συχέμ) деп те жазылады, Оңтүстік Леванттың ежелгі қаласы. Амарна хаттарында Ханаандық қала ретінде айтылады, кейіннен Еврей Киелі кітаптарында Біріккен Монархияның бөлінуінен кейін Израиль Патшалығының алғашқы астанасы ретінде кездеседі. Оған сәйкес, қала Ефрем тайпасының жерлік иелігінде орналасқан. Израильдің солтүстік патшалығының құлауынан кейін Шехемнің маңызы азайды. Кейіннен қала грек дәуірінде маңызды самарилік орталық ретінде қайтадан маңызға ие болды. Дәстүрлі түрде Наблус қаласымен байланысты, Шехем қазір Батыс жағалаудағы Балата әл Балад маңындағы Тель Балата орнымен анықталады.

Географиялық орналасуы

Шехемнің орналасқан жері Еврей Киелі кітабында көрсетілген: ол Бетел мен Шилодан солтүстікке қарай, Иерусалимнен солтүстік аймақтарына баратын жолдың бойында (Төрелер xxi, 19), Михметтан (Жошуа 17:7) және Дотайдан (Жаратылыс 37:12–17) қысқа қашықтықта орналасқан; ол Ефремнің таулы аймағында (Жошуа 20:7; 21:21; 1 Патшалар 12:25; 1 Тарих 6:67; 7:28), Геризим тауының етегінде (Төрелер 9:6–7) жатқан. Бұл мәліметтерді Иосиф Флавий да растайды, ол қаланың Ебал және Геризим тауларының арасында орналасқандығын айтады, ал Мадаба картасы оның Сихемін екі «Тур Гобел» (Ебал) және «Тур Гаризин» (Геризим) жиынтығының арасына орналастырады. Патристикалық дереккөздерде Шехемнің орны көбінесе Флавия Неаполис (Наблус) қаласымен анықталады немесе оған жақын жерде орналасқан деп көрсетіледі.

Тарих

Сихем өңірдегі маңызды сауда жолдарының ортасында орналасқандықтан, өте ежелгі сауда орталығы болған. Солтүстіктен оңтүстікке қарай өте ежелгі "Аталар жолы" сауда жолы өтеді.

Кальколитті

Шехемдегі ең көне елді мекендер шамамен бес мың жыл бұрын, мыс-тас дәуірінде (б.з.д. 3500-3000 жж.) пайда болған. Ол кезде егіншілікпен айналысқан.

Ерте қола

Кейіннен, ерте қола дәуірінде, белсенділік жақын орналасқан Хирбет Махне әл-Фаука аймағына ауысқан сияқты. Кейбір жариялымдар Шихемнің үшінші мыңжылдық Эбла тақташаларында есімдерін тапқандарын мәлімдейді, бірақ бұл білікті археологтар тарапынан жоққа шығарылды.

Орта қола

Шехемдегі алғашқы маңызды құрылыс жұмыстары (Strata XXII XXI) Орта қола дәуірінің IIA кезеңіне (шамамен б.з.д. 1900 жылға) дейін жетеді.

Қалған қола дәуірі

1350 жылға жуық уақытта жазылған Амарна хаттарында Шахму (яғни, Шехем) қанаандық әскербасы Лабая (немесе Лабаю) құрған патшалықтың орталығы болды, ол Хабирулерден жалдамалы әскерлер жинаған. Лабая Амарна хаттарының үш авторының бірі (EA 252, EA 253 және EA 254), оның аты тағы 382 хаттың 11-інде айтылады, барлығы 28 рет, хаттардың негізгі тақырыбы Лабаяның өзі және оның көтерілісші, ауылдық Хабирулермен қарым-қатынасы. Шехем Мысырдың Он тоғызыншы династиясы кезеңіне (шамамен 1200 ж.б.д.) жатқызылатын мәліметтердегі Сакамамен бірдей болуы мүмкін. (Анастаси I папирусын қараңыз.)

Темір дәуірі

Бабыл тұтқындауы кезінде (б.з.д. 606-536 жж.) Израиль жерінде қалған яһудалықтар Иерусалим ғибадатханасына қол жеткізу мүмкіндігі болмағандықтан, израильдіктердің құдайға табыну жүйесін сақтап қалу үшін Сихемдегі алтарьды қайта орнатысты.

Классикалық антикалық

Гректер мен римдіктер дәуірінде Сихем қаласы самариялықтардың басты қонысы болды, олардың діни орталығы қаланың сыртындағы Гаризим тауында орналасқан еді. 6 жылы Сихем Римнің Яһудея провинциясына қосылды. 67 жылы Галилея көтерілісі кезінде (Бірінші яһуди-рим соғысының бір бөлігі), Сихем самариялықтары Гаризим тауында қарулы көтеріліс жасады. Бұл соғыс кезінде қала Секст Веттулен Серьялис тарапынан қиратылған болуы мүмкін. 72 жылы Веспасиан ескі қаланың батысында жаңа қала – Флавия Неаполисін салды. Бұл қаланың аты кейіннен қазіргі Наблус болып өзгерді. Шамамен 90 жылы жазған Иосиф Флавий («Еврейлік көнеліктер» 4.8.44) қаланы Гаризим және Ебал тауларының арасында орналастырған. Ол басқа жерлерде оны Неаполь деп атаған. Император Адрианның тұсында Гаризим тауындағы ғибадатхана жаңадан салынды және Юпитерге арналды. Сихем сияқты, Неапольде де ерте христиан қауымы болды, оның ішінде ерте қасиетті Юстин Мартир болды; тіпті Неаполь епископтары туралы да мәлімделген. Бірнеше рет христиандар самариялықтардан ауыр күйреніске ұшырады. 474 жылы император, христиандардың пікірінше, самариялықтардың әділетсіз шабуылына кек ретінде, Гаризим тауын самариялықтардан алып, оны христиандарға берді, олар онда Ықылас шешенге арналған шіркеу салды.

Кейінгі тарих

Наблус қаласы Аббасидтер мен Османлы кезеңдерінде ислам дініне көшті. 1903 жылы Наблус маңында доктор Герман Тиерш басқарған неміс археологтар тобы Телл-Балата деп аталатын жерді тапты, ол қазір ежелгі Сихем екені анықталды. Израильдік еврей тілінде сөйлейтіндер Наблусты әлі де Сихем деп атайды, тіпті Сихемнің түпкілікті орны қазіргі қаланың шығысында жатса да. Төрелік кітабында (12:6–7) айтылғандай, Аврам Сихемде "өз алдына келген Тәңірге құрбандық тақын тұрғызды және оған осы жерді ұрпақтарына беруге уәде берді". Киелі кітапта бұл оқиғада Құдайдың Харанда Авраммен бұрын жасасқан келісімін қайта растағаны айтылады. Яһуди дәстүрінде ежелгі атау "қамшы, жалақы" деген мағына беретін еврей сөзі shékém арқылы түсіндіріледі, бұл жердің таулы бедеріне сәйкес келеді. Кейінірек, Яқыптың екі ұлы, Шимон мен Леви, Сихем жеріндегі "Ефрей ұрпағы Хамордың ұлы" Динаны зорлап алып қашқандары үшін кек алды. Шимон мен Леви шехемдіктерге: "Егер сіздердің араларыңыздағы әрбір еркек сүндеттенсе, онда біз сіздерге қыздарымызды беріп, сіздердің қыздарыңызды өзімізге аламыз", - деді. Бірақ шехемдіктер жаппай сүндетке келіскеннен кейін, Яқыптың ұлдары оларға жауап ретінде қаланың барлық еркек тұрғындарын өлтірді. Израильдіктер Мысырдан шыққаннан кейін және Кәнаан жеріне қоныстанғаннан кейін, Киелі кітап бойынша, Ешуа израильдіктерді Сихемде жинап, олардан Мысырдан құтқарған Аврамның Құдайына қызмет етуді немесе ата-бабалары Евфрат өзенінен әрі қызмет еткен жалған құдайларға, немесе олар қазір тұрып жатқан жердегі аморлықтардың құдайларына қызмет етуді таңдауды сұрады. Халық Киелі кітаптағы Құдайға қызмет етуді таңдады, ал Ешуа бұл шешімді Құдайдың Заң кітабына жазды, содан кейін Сихемдегі "еменнің жанында" естелік тас орнатты. Емен Аврам осы аймаққа сапарлағанда орналасқан Море еменімен байланысты. Сихем және оның төңірегіндегі жерлер Леуиттерге берілді. Орталық орналасқандығына және Аврамның (Ибраһим) есімімен қасиетті жерлердің жанында болуына байланысты (Төрелік 12:6, 7; 34:5), Яқыптың құдығы (Төрелік 33:18–19; 34:2 және т.б.) және Жүсіптің қабірі (Ешуа 24:32) қала Израиль тарихында маңызды рөл атқаратын болды. Өз үйі Офрада болған Йеруббаал (Ғидон) Сихемге келді, ал ол жерде тұрған оның келіншегі ұлы Авимелектің анасы болды (Төрелер 8:31). Ол "Сихемнің билеушілерімен" ықпалды болған Сихемдіктердің жетекші отбасыларының бірінен шыққан (Төрелер 9:1–3, Жаңа қайта қарастырылған нұсқасы және Жаңа американдық Библияның қайта қарастырылған басымы). Ғидон қайтыс болғаннан кейін Авимелек патша болды (Төрелер 9:1–45). Ғидонның кіші ұлы Жотам Ғеризим тауында аллегориялық сөз сөйлеп, Сихем халқын Авимелектің болашақ зұлымдығы туралы ескертті (Төрелер 9:7–20). Үш жылдан кейін қала көтеріліске шыққанда, Авимелек оны басып алып, толығымен қиратты және халық қауіпсіздік үшін шатыр жапқан Баал-Берит ғибадатханасын өртеп жіберді. Қала б.з.д. 10 ғасырда қайта салынды және, мүмкін, Ефремнің астанасы болды (1 Патшалар 4). Сихем Сүлейменнің өлімінен кейін Израиль халқының жиналуы және оның ұлы Рохабоғамның патша болып тағайындалуы үшін тағайындалған орын болды; кездесу солтүстік он тайпаның бөлініп кетуімен аяқталды, ал Еробоғам бекіткен Сихем жаңа патшалықтың астанасы болды (1 Патшалар 12:1; 14:17; 2 Тарих 10:1). Израиль патшалары Тирзаға, содан кейін Самарияға көшіп кеткеннен кейін Сихем маңыздылығын жоғалтты, және біз Иерусалим құлағаннан кейін ғана (б.з.д. 587 ж.) естиміз. Қайта жаңғыртумен байланысты оқиғалар оны қайтадан маңызды орынға қойды. Нехемия Иерусалимге екінші рет келгенде, бас діни қызметкер Елиашиптің немересін (вероятно Иосифтың "Ежелгіліктер" кітабы, XI, VII, VIII томдарындағы Манас) және онымен бірге бүлікшілер тарапына шыққан көптеген яһудилерді, діни қызметкерлерді және қарапайым халықты қуды. Соңғылары православиелік яһудилер Антиох IV-тің ауыр қолынан қашып жүргенде, қашып кетпеген (Ежелгіліктер, XII, v, 5, сондай-ақ Маккавейлер кітабындағы Антиномиандыққа қараңыз) және Иерусалимнен келген әрбір жолдан тайған адамды ашық қолмен қарсы алды (Антики, XI, viii, 7), шамамен б.з.д. 128 ж. Рим-католик, шығыс православие және басқа да христиан шіркеулерінің жазбалары болып саналатын Юдит кітабы "Бетулия" деп аталатын қалада орналасқан. Бетулия деген ат болмағандықтан, бұл басқа қаланың псевдонимі деп кеңінен қабылданады. Ең көп таралған теория - бұл Бетулия қаласы шын мәнінде Сихем, кітапта сипатталған географияға негізделген. Бір энциклопедияда Сихемнің Бет-Улияның орналасқан жеріне сай келетін жалғыз қала екені айтылған.

Жаңа Келісім

Шехем Елшілердің істері кітабында еске алынады (Елшілердің істері 7-тарау). Жақияның Ізгі хабарында Сихар деп аталатын Самария қаласы (Сихар) Шехемге, немесе жақын маңдағы басқа ауылға қатысты ма, белгісіз: «Ол Самарияның Сихар қаласына келді, бұл қала Жақыптың ұлы Жүсіпке сыйлаған жерге жақын болды» (Жохан 4:5). Жохан 4-тарауда Сихар қаласының әйелдерінің бірі Жақыптың құдығына су алуға барғаны айтылады. Кейбір ғалымдар Сихардың Ебал тауының етегінде орналасқан деп санайды, бірақ басқалары келіспейді, себебі ұсынылған орын Жақыптың құдығынан Сихар әйелдерінің су әкелуі үшін тым алыс екендігін айтады. Осы ғалымдар Жохан 4:15-ке сүйене отырып, Шехемнің Жақияның Ізгі хабарында сипатталған Сихар қаласы екенін жорамалдайды. Сихардың тұрғындарының бір бөлігі Исаға сенген «самариялықтар» болды, өйткені ол Сихар немесе Шехем қалаларында екі күн бойы тоқтап тұрды. Апостолдар Самариядан Иерусалимге жол тартқанда осы қалаларды аралап көрген болуы мүмкін.

Айырмалау

Сихем – Зихемнің ескі жазылу түрі, Фламанд қаласы, ол Киелі кітаптағы Сихемнің атымен аталыпты; қазір ол Шерпенхьюэлл-Зихемге біріктірілген. Секем – Мысырда биодинамикалық егіншілік принциптеріне негізделген антропософиялық және исламдық қоры мен шаруалық ауылы; бұл атау Шехемге және ежелгі Египет иероглифіне, «Секем» деп айтылатын, «өмірлік күш» немесе «өмір» деген мағынаны білдіретін сөзге сілтеме жасайды.