Кіріспе

Америкалық құлдықтан азат етуші және мемлекет қайраткері (1811–1874)

Чарльз Самнер (6 қаңтар 1811 – 11 наурыз 1874) – американдық заңгер, саясаткер және мемлекет қайраткері. 1851 жылдан бастап 1874 жылы қайтыс болғанға дейін АҚШ Сенатында Массачусетс штатын өкілдік етті. Америка Азамат соғысына дейін және соғыс кезінде ол құлдықты жоюдың басты жақтаушысы болды. 1861–1871 жылдары Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетін төрағалық етті, бірақ Санто-Домингоны қосып алу мәселесінде президент Улисс С. Грантпен туған даудан кейін лауазымын жоғалтты. Грантпен арасы суықтанғаннан кейін Либералды республикалық партияға қосылды және соңғы екі жылын партиясынан шеттеулі күйде Сенатта өткізді. Самнер қайтыс болғаннан кейін көп жылдар бойы даулы тұлға болды, бірақ соңғы онжылдықтарда оның тарихи беделі, нәсілдік теңдікті ерте қолдағандығын мойындау арқасында жақсарды. Самнер саяси белсенділігін түрлі құлдыққа қарсы ұйымдардың мүшесі ретінде бастады, нәтижесінде 1851 жылы АҚШ Сенатына «Еркін топырақ» партиясынан сайланды; ол тез арада Республикалық партияның негіс қалаушыларының біріне айналды. Сенатта ол күшін «Құлдық билігіне» қарсы күреске жұмсады, бұл 1856 жылы Сенатта Престон Брукс өкілінен көрген қатыгез ұрып-соғумен аяқталды. Самнердің ауыр жарақаттары және Сенаттан ұзақ уақытқа қатысуы оны құлдыққа қарсы күрестің символына айналдырды. Ол 1859 жылға дейін Сенатқа оралмаса да, Массачусетс оны 1857 жылы қайта сайлады, оның бос орны Азамат соғысының алдында елді екіге бөлген оқиғаны еске салды. Соғыс кезінде Самнер Оңтүстікке тым кешірімді қараған президент Авраам Линкольнді сынаған «Радикалды республикашылдар» фракциясын басқарды. Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы ретінде Самнер Ұлыбритания мен Францияның Конфедерациялық штаттардың пайдасына араласпауын қамтамасыз етуге тырысты. Одақ соғысты жеңіп, Линкольн қаза болғаннан кейін Самнер мен Таддеус Стивенс бостандық алғандарға тең азаматтық және сайлау құқығын беру және бұрынғы конфедераттарды биліктен қуу үшін конгресс деңгейінде күш-жігер жұмсады. Президент Эндрю Джонсонның осы күш-жігерге қарсылығы 1868 жылы оның импичментіне себеп болды. Грант әкімшілігі кезінде Самнер партиясының арасында беделін жоғалтты. Ол Алясканы қосып алуды қолдады, бірақ Гранттың Санто-Домингоны қосып алу ұсынысына қарсы болды. 1870 жылы Санто-Доминго шартының қабылдануын тоқтатуға сенаторларға жетекшілік еткеннен кейін Самнер оны айыптады, осылайша татуласу мүмкін болмай қалды, ал Сенаттағы республикашылар оны билігінен айырды. Самнер Гранттың 1872 жылғы қайта сайлануына қарсы болды және Либералды республикалық Хорас Грилиді қолдады. Ол екі жылдан кейін қызмет бабында қайтыс болды.

Балалық шағы, білім және заңгерлік мансап

Чарльз Самнер 1811 жылдың 6 қаңтарында Бостон қаласындағы Ирвинг көшесінде дүниеге келді. Оның әкесі, Чарльз Пинкни Самнер, Гарвардта білім алған заңгер, аболиционист және мектептердегі нәсілдік интеграцияны қолдаушы болды. Ол 19 ғасырдағы Бостон қоғамын нәсілдік араласуға қарсы заңдарға қарсы шығу арқылы таң қалдырды. Оның анасы, Релиф Джейкоб, Чарльзқа үйленгенге дейін тігінші болып жұмыс істеген. Самнердің екі ата-анасы да кедейлікте дүниеге келген және өте формалды және сезімтал емес адамдар деп сипатталған. Оның әкесі 1806 жылдан 1807 жылға дейін және 1810 жылдан 1811 жылға дейін Массачусетс штатының Өкілдер палатасының хатшысы қызметін атқарды, сондай-ақ орташа табыс әкелетін заңгерлік тәжірибесі болды. Самнердің балалық шағында оның отбасы орта таптың төменгі шегінде тұрды. Чарльз Пинкни Самнер құлдықты жек көріп, ұлына құлдарды босату қоғам оларға тең қарым-қатынас жасамайынша "ешқандай пайда бермейді" деді. Ол унитарийлік дін өкілі Уильям Эллери Ченнингтің жақын досы болды. Адамның өзін-өзі жетілдіруге шексіз мүмкіндігі бар екенін айтқан Ченнингтің ойынша, Самнер ортаның адамдарды қалыптастыруда "маңызды, тіпті шешуші әсерге" ие екеніне келді. Егер қоғам "білімге, ізгілікке және дінге" басымдық берсе, онда "ең қиын жағдайдағы адамдар да көзге көрінбейтін күш пен сұлулыққа ие болады". Оның ойынша, моральдық заң жеке тұлғалар үшін де, үкіметтер үшін де маңызды, ал құлдық немесе сегрегация сияқты жеке адамның дамуына кедергі келтіретін заңдық институттар жамандық. 1825 жылы отбасының жағдайы жақсарды, Чарльз Пинкни Самнер Саффолк округінің шерифі болды және 1838 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымды атқарды. Отбасы Троица шіркеуіне барып тұрды, бірақ 1825 жылдан кейін Король шіркеуінде орын алды. Самнердің әкесі балаларына жоғары білім беруге мүмкіндік берді; жас Чарльз Бостон латын мектебінде оқыды, онда Роберт Чарльз Уинтроп, Джеймс Фриман Кларк, Сэмюэл Фрэнсис Смит және Венделл Филлипспен дос болды. Келесі үш жылда Самнер испан, неміс және итальян тілдерін меңгеріп, көптеген еуропалық мемлекет қайраткерлерімен кездесті. 1838 жылы ол Ұлыбританияға сапар шекті, онда лорд Брогам оның жасы үшін "осыншама кең заңгерлік білімі мен табиғи заңгерлік зиялылығы бар адаммен ешқашан кездеспегенін" мәлімдеді. Британдық қоғамды американдықтан гөрі мәдениеттірек деп бағалағанмен, Самнер Франция елшісі Льюис Касс таратып жүрген Мэн-Канада шекарасы туралы дау бойынша американдық позицияны қызу қорғады. 1840 жылы, 29 жасында Самнер Бостонға заңгерлікпен айналысу үшін оралды, бірақ Гарвард заң мектебінде дәріс оқуға, сот есептерін редакциялауға және заң журналдарына, әсіресе тарихи және биографиялық тақырыптарға үлес қосуға көбірек уақыт арнады. Самнер бірнеше танымал бостондықтармен, әсіресе Генри Уодсворт Лонгфеллоумен достық қарым-қатынас орнатты, оның үйіне 1840 жылдары үнемі баратын. Лонгфеллоудың қыздары оның салтанаттылығын қызықты санады; ол балаларға есік ашып, "In presequas" ("кейінірек") деп дауыстап айтқан.

Ертедегі саяси белсенділігі

Самнер 1845 жылы Бостон қаласында және Массачусетс штатында құлдықты сынаған ең белгілі тұлғалардың бірі ретінде көзге түсті, бұл орын құлдыққа қарсы күрестің ошағы болған. Шілде айында Самнер Бостонның Тәуелсіздік күніне арналған «Халықтардың нағыз кемеңгерлігі» тақырыбында сөз сөйледі. Оның сөзі Мексикамен соғысқа ұмтылуды сынап, азаттық пен бейбітшілікке шұғыл шақыру жасады. Самнер бұл қақтығысты агрессия соғысы деп есептеді, бірақ басып алынған территориялардың құлдықты батысқа қарай таратуынан көбірек алаңдады. Ұзақ уақыттан кейін ол Бостон қаласының барлық ресми шараларында сөз сөйлейтін сұранысқа ие болды. Оның жоғары идеялары мен көркем тілі терең әсер қалдырды. Оның сахнадағы бейнесі әсерлі болды. Ол бойы ұзын, денесі мықты еді. Дауысы анық және қуатты болды. Оның қимыл-қозғалыстары ерекше және жеке, бірақ күшті әрі әсерлі болды. Оның әдеби стилі көркем, көптеген егжей-тегжей, сілтемелер мен цитаталарға толы, көбінесе Киелі кітаптан, сондай-ақ грек және рим авторларынан алынған. Лонгфеллоу оның сөздерін «оқ-дәрілерді нығыздап салатын артиллерист сияқты» дей отырып сипаттаса, Самнер өзі «Аян кітабынан әзіл табуға тырысумен тең» деді. Тексас желтоқсан айында құлдар ұсталатын штат ретінде қосылғаннан кейін Самнер құлдыққа қарсы қозғалысқа белсенді қатысты. 1847 жылы ол Мексикаға қарсы соғыс жариялауды соншалықты қатты айыптады ki, Массачусетс виг партиясының «Аң сезімі» тобының жетекшісі ретінде танылды. 1848 жылы ол АҚШ Өкілдер палатасына виг партиясынан кандидат болудан бас тартты, оның орнына «Еркін топырақ» партиясын ұйымдастыруға көмектесті және штаттық партияның атқару комитетінің төрағасы болды. Ол осы лауазымды құлдықты жоюды қолдау және құлдыққа қарсы вигтер мен демократтардан коалиция құру үшін пайдаланды. Самнер басқа да әлеуметтік мәселелерге де белсенді араласты. Ол Хорас Маннмен бірге Массачусетс штатының мемлекеттік білім беру жүйесін жақсарту үшін жұмыс істеді, түрмелерде реформа жасауды қолдады және Робертс пен Бостон қаласы арасындағы сот ісінде талапкерлердің мүддесін қорғады, бұл іс мемлекеттік мектептердегі нәсілдік сегрегацияның заңдылығына қарсы болды. Массачусетс Жоғарғы сотында сөйлеген сөзінде Самнер қара нәсілділерге арналған мектептер физикалық жағынан нашар екенін және сегрегация зиянды психологиялық және әлеуметтанулық салдарға әкелетінін атап өтті – осы аргументтер бір ғасырдан кейін «Браун мен Білім беру кеңесі» ісінде де қолданылды. Самнер бұл істі ұтырды, бірақ Массачусетс штатының заң шығару органы 1855 жылы мектептердегі сегрегацияны жойды.

АҚШ Сенаты (18511874)

1851 жылы Демократиялық және «Еркін топырақ» партиясынан шыққан заң шығарушылардың коалициясы Массачусетс Бас сотының бақылауын алды. Демократиялық губернатор Роберт Бутвеллге «Еркін топырақ» партиясының қолдауын алу үшін, «Еркін топырақ» партиясы Самнерді АҚШ Сенатына үміткер етіп көрсетті. Жеке келісімге қарамастан, консервативті демократтар оның кандидатурасына қарсылық білдіріп, радикалды емес кандидатты талап етті. Үш айдан кейін дау шешіліп, Самнер 1851 жылғы 24 сәуірде бір дауыспен, парламенттік тәртіп бұзу арқылы сайланды, бұл Сенат президенті Генри Уилсонның қолдауының арқасында болды. Оның сайлануы Массачусетс саясатындағы күрт өзгеріс болды, өйткені оның құлдықтан құтылу саясаты, оның бұрынғы танымал әріптесі, 1850 жылғы Компромистің және Қашқан құлдар туралы заңның көрнекті қолдаушысы Дэниел Вебстердің саясатынан мүлдем өзгеше болды. Бірінші бірнеше сессияда Самнер өзінің даулы мәселелерін көтерген жоқ. 1852 жылғы 26 тамызда ол бірінші сөйлеуін жасады, одан бас тартуға күшті әрекеттер жасалған болатын. Бұл сөйлеудің тақырыбына «Бостандық – ұлттық, құлдық – аймақтық» деген танымал құлдықтан құтылу ұраны енгізілді. Онда Самнер Қашқан құлдар туралы заңға шабуыл жасады. Екі үлкен партияның да бағдарламалары 1850 жылғы Компромистің барлық тармақтарын, соның ішінде Қашқан құлдар туралы заңды да соңғы деп жариялағанмен, Самнер оны жоюды талап етті. Ол үш сағаттан астам уақыт бойы оны Конституцияны бұзу, қоғамдық санаға қарсы келу және Құдай заңын бұзу деп айыптады. Оның сөйлеуінен кейін Алабама штатынан келген сенатор: «Маниямен айтылған сөздер кейде қауіпті болуы мүмкін, бірақ иттің қауғаны ешқандай зиян келтірмейді», – деп жауап беруден бас тартуға шақырды. Самнердің құлдыққа қарсы ашық оппозициясы Сенатта оған көп достар табуға көмектеспеді.

"Канзасқа қарсы қылмыс" және Престон Брукстің ұрып-соғулары

1856 жылдың 19 және 20 мамырында "Қанды Канзас" деп аталатын азаматтық толқу кезінде Самнер "Канзасқа қарсы қылмыс" сөйлеуінде Канзас-Небраска заңына айыптау тақты. Ұзақ сөйлеу Канзастың еркін штат ретінде дереу қабылдануын талап етті және құл иелерінің саяси билігін "Құл билігі" деп атады. Олардың ниеті – құлдықты тіпті еркін аумақтарға тарату болды: Бұл – құлдықтың жеккөрінішті құшағына мәжбүрлеу арқылы, таза аумақты зорлау; және бұл ұлттық үкіметте құлдықтың күшін арттыру үмітімен жасалған, осындай қылмыстың қорқынышты ұрпағы – жаңа құл штаты. Самнер заң авторларына – Иллинойс штатының Стивен А. Дугласына және Оңтүстік Каролинаның Эндрю Батлеріне ауызша шабуыл жасады: Оңтүстік Каролинаның сенаторы көптеген рыцарлық кітаптарды оқыған және өзін құрмет пен батылдық сезімімен мақтанатын рыцарь деп санайды. Әрине, ол өзіне серт берген, басқаларға ұсқынсыз болса да, оған әрдайым сүйкімді, әлемге лас көрінсе де, оның көзінде таза әйелді таңдады – яғни, құлдықты. Ол үшін оның тілі әрдайым сөзге толы. Оның мінез-құлқына қарсы айыптау жасалсын немесе оның еріксіздігін кеңейтуден бас тарту үшін жасалған кез келген ұсыныс жасалсын, бұл сенатор үшін ешқандай артық әрекет немесе қатал сөздер жеткіліксіз. Екі күннен кейін, 22 мамыр күні түстен кейін, Батлердің туысы Престон Брукс Сенат палатасында Самнерге кездесіп, алтын басы бар қалың гутта-перча таяқпен қатты ұрды. Самнер жерге құлап, еденге бекітілген ауыр үстелдің астына қамалып қалды. Өзінің қанынан соқырланып, ол дәлізбен діңгелектеп, есінен танып құлады. Брукс таяғы сынғанша қозғалмайтын Самнерді ұрып-соқты, содан кейін қалған бөлігімен Самнерді ұруын жалғастырды. Бірнеше сенатор Самнерге көмектесуге тырысты, бірақ оларды Лауренс Китт тоқтатты, ол тапаншасын көрсетіп: "Қоймаңыз!" деп айғайлады. Оқиға соғыстан бұрынғы кезеңдегі поляризацияның символына айналды; Самнер Солтүстікте шейіт, ал Брукс Оңтүстікте батыр болды. Мыңдаған адамдар Самнерді қолдау митингілеріне Солтүстік штаттарында қатысты. Луиза Мей Алкотт 3 қарашада Анна Алкоттқа Бостондағы митинг туралы хат жазды: "Сегіз жүз мырза оны атпен сүйреп, Бикон-стрит арқылы тізбектесті, ол күлімдеп, иіліп жүрді, ол ақшыл көрінді, бірақ әдеттегідей. Самнер жол бойында тек қана жетімдер үйінен өтіп, көк шапан киген қыздардың оған қол сілтеп тұрғанын көрген кезде ғана көтерілді. Мен оның ата-анасы жоқ балаларға осындай құрмет көрсеткені өте жақсы деп ойладым. Бірде сәбиді үлкен гүл шоғырына көтеріп алып, оған сыйлық ретінде берді. Көшелер гүлдестелермен, тулармен және жақсы адамды қарсы алу үшін сүйікті адамдармен жабылған. Мен тек "сүйіспеншілікпен" тәрбиеленген үй шаруашылығын жүргізуші болсам да, мен мақта қолжазбамды басында құрметке бөленген жаралары бар және жүрегінде кішкентай балаларды жақсы көретін батырым үшін кішіпейіл байрағымдай желбіреттім. Қуанайық! Мен мемлекеттік палатадағы баяндамаларды тыңдай алмадым, сондықтан мен Хэнкок көшесін қиратып, оның үйінің қарама-қарсы жағына жер алдым. Мен оны кіргенін көрдім, және көп ұзамай, оны алып, жылқышылар мен көпшіліктің құттықтаулары терезеге күлкілі, ол тек иіліп, бірақ қақпан көшбасшысы қашан айқайлады "Чарльз Самнер анасына үш шапақ!" Ол артқа шегінді және көп ұзамай көрінді жетекші қарт ханым, кім маңдай тербеп, қолын сілтеп, пардасын төмен, содан кейін бірнеше ондаған тағы да шаттық көпшілік тарап кетті. Самнердің "Канзасқа қарсы қылмыс" сөйлеуінің миллионнан астам данасы таратылды. Ральф Уолдо Эмерсон: "Мен варварлық қоғам мен өркениетті қоғам бір мемлекетті қалай құрай алатынын түсінбеймін. Менің ойымша, құлдықты жою керек, немесе еркіндікті жою керек". Брукс оңтүстік газеттерінде мақталды. Ричмонд Энквайерде Самнерді "әр таңертең" таяқпен соғуы керектігі туралы редакторлық мақала жазылды, ал оңтүстік тұрғындары Брукске оның шабуылға қол қоюын мақұлдаған жүздеген жаңа таяқтарды жіберді. Оңтүстік заң шығарушылар таяқтың қалдықтарынан сақина жасап, оны Брукспен ынтымақ таныту үшін мойнына тізекпен байлап қойды. Тарихшы Уильям Джинэпп Брукс шабуылының "күресіп жатқан Республика партиясын ірі саяси күшке айналдыруда маңызды рөл атқарғанын" айтты. Теология және құқық ғылымы бойынша ғалым Уильям Р. Лонг сөйлеуді "Сенатта айтылған ең қорлаушы және жалақор сөз" деп сипаттады, ол "латын тілінен алынған цитаталар мен ағылшын және рим тарихына сілтемелермен толы". Оның пікірінше, сөйлеу "еркін штаттарды қоршап тұрған және демократиялық азаматтардың тынысын бірте-бірте тартып алатын 'Құл билігіне' шақыру". Ол айлар бойы емделу кезінде оның саяси жауыздары оны әжуалап, қызметін қайта бастамағаны үшін батырлықсыздық танытты. Массачусетс штатының Бас кеңесі 1856 жылдың қараша айында оны қайтадан сайлады, оның Сенат палатасындағы бос креслосы еркін сөз және құлдыққа қарсы тұрудың күшті символы болып саналды. Самнер 1857 жылы Сенатқа оралғанда, бір күнге де шыдамады. Оның дәрігерлері теңіз саяхатын және "үйінде оны қинаған қамқорлық пен жауапкершіліктен толық ажыратуды" кеңес берді. Ол Еуропаға жол тартты және бірден жеңілдік тапты. 1857 жылдың көктемінде Парижде екі ай бойы дос-жарандарымен, әсіресе Томас Голд Эпплтонмен қайта қауышты, жиі сыртқа тамақтанды және операға барды. Оның байланыстары арасында Алексис де Токвиль, ақын Альфонс де Ламартин, бұрынғы француз премьер-министрі Франсуа Гизо, Иван Тургенев және Гарриет Бичер Стоу болды. Самнер бірнеше елдерді аралап, Пруссия мен Шотландияға дейін саяхаттады, содан кейін Вашингтонға оралды, онда желтоқсан айында Сенатта бірнеше күн ғана өткізді. Ол содан кейін де, кейінірек жұмысына оралуға жасаған бірнеше әрекеттер кезінде де Сенат ісін тыңдағанда шаршап қалатын. Ол 1858 жылдың 22 мамырында, Брукс шабуылының екінші жылдығында тағы да Еуропаға жол тартты. Парижде көрнекті дәрігер Шарль Эдуард Браун Секкард Самнердің жағдайын жұлын зардабы деп диагностикалады, оны жұлын бойындағы теріні күйдіру арқылы емдеуге болатынын айтты. Самнер анестезияны қабылдаудан бас тартты, оның тиімділігін азайтады деп есептелді. Көргендердің бәрі де, соның ішінде Браун Секкардтың күш-жігерінің тиімділігіне күмәнданды. Осы емдеулерден кейін жазылғаннан кейін Самнер саяхатын жалғастырды, осы жолы Дрезден мен Прагаға дейін шығысқа, ал Италияға екі рет оңтүстікке дейін барды. Францияда ол Бретань және Нормандияны, сондай-ақ Монпелье қаласын аралады. Ол бауырына жазды: "Егер біреу мен қалай жатқанымды білгісі келсе, жақсы да жақсырақ деңіздерің". 1859 жылы Самнер Сенатқа қайта оралды. Республикалықтардың әріптестері оған аздап қана сөйлеуді кеңес берді, бірақ ол: "Қылмыс пен қылмыскерлер бізге көрсетілгенде, оларды Құдай бізге берген барлық күшімізбен, аргумент, қорқыныш, сарказм және айыптау арқылы қарсы алуымыз керек" деді. Ол 1860 жылдың 4 маусымында "Құлдықтың варварлығы" деген алғашқы қайта сөйлеуін жасады. Ол құлдықты мейірімді институт ретінде бейнелеуге жасалған әрекеттерге шабуыл жасады, ол Оңтүстікте экономикалық дамуды тежейді және құл иелерін "бұғы, револьвер және бауи пышағына" тәуелді қалдырады деді. Ол өзінің әріптесінің бір қарсылығына жауап берді: "Айтыңыз, мырза, ақылыңыздан шығып, күннің, жұлдыздардың, айдың иесісіз дейсіз, бірақ жанға ие, күн, жұлдыздар мен ай өткеннен кейін де өмір сүретін адамның иесісіз демеңіз". Оның тілі...

Азаматтық соғыс

Азамат соғысы басталғаннан кейін Самнер құлдықты дереу жоюды және оңтүстік плантаторлар тобын жоюды жақтаған радикалды республикашылардың арасында болды. Құлдық мәселесінде ұстанымдары бір болғанымен, радикалдылар дұрыс ұйымдастырылмаған және тариф пен валюта сияқты мәселелерде келіспеушіліктер болды. Сенаттағы басқа радикалдылардың қатарында Захария Чандлер мен Бенджамин Уэйд есімділер де бар еді. Соғыс бойында Самнер афроамерикандықтардың басты жақтаушысы болды, ол азат етуді, оларды Одақ армиясына қабылдауды және Азат етілгендер бюросын құруды ең ынталы түрде қолдады.

Еріту

Радикалдар құлдарды дереу босатуды қалап, оны соғыс саясаты ретінде табандылықпен талап етті, бірақ Линкольн қарсылық танытты, себебі Делавэр, Мэриленд, Кентукки және Миссури штаттары Конфедерацияға қосылуға ынталандырылуы мүмкін еді. 1861 жылдың 8 қарашасында Одақтың әскери-теңіз кемесі «Сан-Хаксинто» британдық кемені тоқтатып, оның бортында екі конфедерат дипломаты болды. Олар портода ұсталды. Бұл тұтқынға жауап ретінде британ үкіметі 8 мың әскерді Канада-АҚШ шекарасына жіберіп, Корольдік теңіз күштерін күшейтуге тырысты. Линкольн тұтқындарды британдықтарға қайтаруға бұйрық берді және кешірім сұрады. «Трент оқиғасынан» кейін Самнердің консервативті солтүстік тұрғындары арасындағы беделі жақсарды. Ол республикашылдармен бірге президент Эндрю Джонсонның ветоларын жоққа шығарды, бірақ оның ең радикалды идеялары іске асырылмады. Самнер оңтүстік тұрғындарының барлығының дауыс беру үшін сауатты болуын талап ететін жартылай еркек сайлау құқығын жақтады. Бірақ Конгресс келесі жылы адалдық талабын енгізді, Самнер оны толық қолдады. Ол 1872 жылы азаматтық құқықтар туралы заң жобасын ұсынды, ол барлық қоғамдық орындарда тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуді және заң жобасы бойынша ашылған істерді федералды соттарда қарауды талап етті. Заң жобасы қабылданбады, бірақ Самнер оны келесі Конгресте қайта ұсынды және өлім төсегінде оның сәтсіз аяқталмауына көз жеткізуді өтінді. Самнер азаматтықтандыру заңдарынан «ақ» деген сөзді алып тастауға бірнеше рет тырысты. Ол осы мақсатта 1868 және 1869 жылдары заң жобаларын ұсынды, бірақ ешқайсысы дауысқа қойылған жоқ. 1870 жылдың 2 шілдесінде Самнер күтіліп жатқан заң жобасына түзету ұсынды, ол иммигранттарды азаматтандыруға қатысты барлық Конгресс актілерінен «ақ» деген сөзді жоюға бағытталған. 1870 жылдың 4 шілдесінде ол былай деді: «Сенаторлар Қытайдан көптеген адамдардың келу мүмкіндігін еске салып, бізді алаңдатуға тырысады; бірақ мұның бәріне жауап өте айқын және қарапайым. Егер қытайлар келсе, олар азаматтық алу немесе жұмыс істеу үшін келеді. Егер олар азаматтық алу үшін келсе, онда олардың бұл тілегі біздің институттарымызға адалдық серт беруімен байланысты; мұндай сертте қандай қауіп бар? Олар бейбіт және еңбекқор, олардың азаматтығы қандай алаңдау тудырады?» Ол қытайларға қарсы заң шығаруды қолдаған заң шығарушыларды Тәуелсіздік декларациясының қағидаларын сатқандықпен айыптады: «Шет елдегі кез келген дінсіз немесе жазықсыздан гөрі, біздің арамыздағы институттарымызға опасыздық жасайтындар нашар». Самнердің заң жобасы қабылданбады және 1870 жылдан 1943 жылға дейін, ал кейбір жағдайларда 1952 жылға дейін қытайлар мен басқа азиялықтар АҚШ азаматтығын алуға құқылы болмады. Самнер қара нәсілділердің азаматтық құқықтарын қорғаушы болып қала берді. Ол Джон Мерсер Лэнгстонмен бірге 1875 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңды жасады және 1870 жылдың 13 мамырында Сенатта ұсынды. Бұл заң жобасы оның қайтысынан бір жыл өткен соң, 1875 жылдың ақпан айында қабылданды, ал президент Грант оған 1 наурызда қол қойды. Бұл 1957 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң қабылданғанға дейін 82 жыл бойы азаматтық құқықтар туралы соңғы заң болды. 1883 жылы Жоғарғы Сот «Азаматтық құқықтар істері» деп белгіленген бірнеше іс бойынша шешім шығарғанда оны конституцияға қайшы деп таныды. Джонсонға импичмент жасалғанда Самнер сотта оны кінәлі деп тануға дауыс берді және ол айтқандай, «барлығына кінәлі және одан да көп» деп дауыс беруге ниеттенгенін айтты.

Алясканы аннексиялау

1867 жылдың наурыз айында министр Уильям Х. Сьюард пен Ресей өкілі Эдуард де Стоекль Вашингтон қаласында кездесіп, Алясканың Ресей Америкасы аумағын АҚШ-қа 7 200 000 долларға қоса беру және сату туралы келісім жасасты. Президент Джонсон Самнердің қолдауымен келісімді ратификациялау үшін Конгресске ұсынды, ал 9 сәуірде оның Сыртқы қатынастар комитеті келісімді мақұлдап, Сенатқа жіберді. Үш сағаттық сөйлесінде Самнер Алясканың тарихи империялық кезеңін, табиғи ресурстарын, халқын және климатын толыққанды сипаттап, Сенатта келісімді қолдады. Самнер Алясканың географиялық және қаржылық тұрғыдан стратегиялық маңызға ие екенін, әсіресе Тынық мұхиты жағалауындағы штаттар үшін маңызды екенін айтты, сондай-ақ Канададан британдықтардың ықпалын тоқтатуды көздеді. Ол Алясканың Американың шекарасын кеңейтетінін, республикалық институттарды таратып, Ресеймен достық қарым-қатынасты нығайтатынын мәлімдеді. Келісім қажетті үштен екі көпшілік дауыспен, бір дауыс айырмасымен мақұлданды. Федералды заң бойынша, инуиттер, алеуттар және атабаскандар сияқты Алясканың жергілікті тайпалары тек өздері тұрып жатқан жерлерге ғана құқылы болды. Самнер жаңа аумақтың атауын Алеут тілінде "Ұлы жер" деген мағына беретін Аляска деп атау керектігін айтты. Ол Аляскадағы АҚШ азаматтары үшін тегін білім беру және тең қорғау заңдарын қолдады.

CSS Алабама талаптары

Самнерді Ұлыбританияда жоғары бағалады, бірақ соғыстан кейін ол АҚШ-тың бейтараптығын бұзғаны үшін британдық талаптар бойынша ұстанымын қабылдап, Ұлыбританиядағы беделін құрбан етті. АҚШ-тың Британияға қарсы, британдық порттарда жабдықталған конфедерациялық шабуылдық кемелер салған зиян үшін талаптары болды. Самнердің пікірінше, Ұлыбритания Конфедерацияға соғысқа қатысушы мемлекеттердің құқықтарын бергендіктен, соғыстың ұзақтығына және одан туындаған шығындарға жауапты болды. 1869 жылы ол Ұлыбританияның шабуылдаушылар үшін ғана емес, сонымен қатар "соғыстың ұзартылуынан туындаған басқа да зор және шексіз зиян үшін" өтемақы төлеуі керек деп мәлімдеді, атап айтқанда, британдық блокаданы бұзушылар, олар Конфедерацияға қару-жарағының 60%-ын, оқ-дәрілерінің 1/3-ін, ұнтағының 3/4-ін және киім-кешегінің көп бөлігін берген деп есептелді; кейбір тарихшылар бұл соғысты екі жылға созған болуы мүмкін екенін және екі жақта да 400 000-ға жуық сарбаз бен азаматтың өмірін құрбан еткенін айтады. Ол осы "ұлттық талаптар" үшін 2 миллиард доллар талап етті, сонымен қатар басып алушылардан келген зиян үшін 125 миллион доллар талап етті. Самнер Британия бұл соманы төлей алмайды деп ойламады, бірақ ол Канаданы төлем ретінде беруді ұсынды. Бұл ұсыныс көптеген британдықтарды ренжітті, бірақ көптеген американдықтар, оның ішінде Мемлекеттік хатшы, оның қолдауы Женевадағы арбитраждық конференция алдындағы айларда Ұлыбританиямен келісімді бұзады деп ойлады. 1871 жылы Женевада өткен төрелік конференцияда АҚШ-тың Ұлыбританияға қарсы талаптары шешілді, төрешілер тобы осы "ұлттық талаптарды" қарастырудан бас тартты. Самнердің АҚШ-тың Ұлыбританиядағы елшісі Дж. Лотроп Мотлиге ықпалы болды, ол оны осы мәселе бойынша Мемлекеттік хатшы Гамильтон Фиштің нұсқауларын елемеуге мәжбүр етті. Бұл президент Грантты ренжітті, бірақ бұл Мотлиді босатудың ресми себебі ретінде берілсе де, шын мәнінде соншалықты шұғыл емес еді: жұмыстан босату Мотлидің болжамды теріс мінез-құлқынан бір жыл өткеннен кейін болды, ал нағыз себеп Гранттың Самнерге қарсы наразылығы болды. 1869 жылдың шілде және қараша айларында Гранттың өкілеттігімен және екінші сапарда Мемлекеттік департамент рұқсатымен Гранттың жеке хатшысы Орвилл Бэбкок Доминикан Республикасының президенті Буэнавентура Баезбен құпия келісім жасасты. Бастапқы келісімге Мемлекеттік департамент рұқсат бермеген, бірақ арал мемлекеті Баез бен бұрынғы президент Маркос А. Кабрал арасындағы азаматтық соғыс қаупінде тұрды. Грант Доминикан Республикасын жаулап алудан және азаматтық соғыстан сақтау үшін АҚШ әскери-теңіз күштерін жіберді, ал келісім келіссөздері өтті. Бұл әскери іс-қимыл дау тудыратын болды, өйткені теңіз қорғанысы Конгресспен рұқсат етілмеген. Мемлекеттік хатшы Гамильтон Фиш 1869 жылы қазанда жасаған ресми келісім-шарт Доминикан Республикасын АҚШ-қа қосып, содан кейін штат болуына, Самана шығанағын жыл сайын 150 000 долларға жалға алуға және Доминиканның ұлттық борышын 1 500 000 долларға төлеуге мүмкіндік берді. 1870 жылы қаңтарда келісімге қолдау табу үшін Грант Самнердің Вашингтондағы үйіне барып, Самнер келісімге келіскен деп қате ойлады. Самнер тек келісімді достық тұрғыдан қарастырамыз деп уәде бергенін айтты. Бұл кездесу Самнер мен Грант арасындағы қатал дау-дамайға әкелді. Келісім 1870 жылы 10 қаңтарда ресми түрде АҚШ Сенатына ұсынылды. Кариб бассейніндегі американдық империализмге қарсы шыққан және аннексия көршілес қара республикасы Гаитиді жаулап алуына әкеледі деп қорқатын Самнер келісімнің артында сыбайлас жемқорлық бар екеніне және Грантқа жақын адамдар сыбайлас жемқорлыққа қатысқанына сенімді болды. Сенат Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы ретінде ол 1870 жылы 18 қаңтарда келісімге қатысты пікірін білдірмеді. Самнерге Мемлекеттік хатшысының көмекшісі Банкрофт Дэвис Баезді қорғау үшін АҚШ әскери кемелері қолданылып жатқаны туралы ақпарат берді. Самнердің комитеті аннексияға қарсы дауыс берді және Самнердің ұсынысы бойынша және мүмкін партияны сұмдық ұрыстан немесе Грантты ұяттан құтқару үшін Сенат келісімді жабық отырыста талқылады. Грант үнемі күш салып, Конгресске 1870 жылы 14 наурызда және 31 мамырда аннексияны қолдаған хабарламалар жіберді. Самнер жабық отырыста келісімге қарсы сөйлеп, шетелдік азаматтармен қиындықтар болатынын ескертті, аралдағы созылмалы көтеріліс пен 1862 жылы АҚШ таныған Гаитидің тәуелсіздігі жоғалу қаупі бар екенін айтты. Ол Гранттың АҚШ әскери-теңіз күштерін қорғау ретінде пайдалануы халықаралық құқықтың бұзуы және конституцияға қайшы екенін айтты. Соңында, 1870 жылдың 30 маусымында Сенат келісімге дауыс берді және қабылдау үшін қажетті 2/3 көпшіліктің қолдауын алмады. Келесі күні Грант Самнердің өзіне сенімсіздік сезімімен Самнердің жақын досы, Ұлыбританиядағы елші Джон Лотроп Мотлиді жұмыстан босатуға бұйрық берді. Күзде Самнердің Грантқа жеке қарсылығы көпшілікке белгілі болды, ол Мемлекеттік хатшының Гранттың қалауынша әрекет етуіне жол бермей, отставкаға кете алмағаны үшін кінәлады. Бұрын дос болған екі адам ащы жауға айналды. 1870 жылдың желтоқсанында, Гранттың Санто-Домингоны алуға ниеттенгенінен әлі де қорқатын Самнер оның билікті теріс пайдалануы және Бэбкоктың адал емес мінез-құлқы туралы айыптап, қызу сынға ұшыратты. Бұған дейін Грант Фиштің қолдауымен Самнерді Сенат Сыртқы қатынастар комитетінің төрағалығынан шеттету науқанын бастады. Самнер өзін "Администрация адамы" деп айтса да, Гранттың Доминикан Республикасы келісіміне жасаған әрекетін тоқтатып қана қоймай, Гранттың Қызметтен босату туралы заңның толыққанды жоюын жеңді, Александр Стюартты Қаржы министрі етіп тағайындауын тоқтатып, Гранттың қалағаннан гөрі жылдам реконструкция саясатын ілгерілеткен тұрақты мазалаушы күшке айналды. Грант Самнердің жоғары тұрған манерасына да наразы болды. Самнердің Библияға сенбемейтінін естіген Грант оған таң қалмағанын айтты: "Ол оны жазған жоқ". Грант пен Самнер арасындағы араздық күшейген сайын Самнердің денсаулығы нашарлай бастады. 1871 жылдың 4 наурызында 42-ші АҚШ Конгресі жиналғанда, Грантқа жақын сенаторлар, "Жаңа радикалдар" деп белгілі болды, Самнерді Сенат Сыртқы қатынастар комитетінің төрағалығынан қуғызуға дауыс берді.

Либералдық-республикалық бүлік

Енді Самнер Грантқа қарсы бұрылды. Көптеген реформаторлар сияқты, ол да Грант әкімшілігіндегі жемқорлықты айыптады. Самнер жемқор үкімет оның қолдаған азаматтық құқықтар бағдарламасын іске асыра алмайды деп сенді. 1872 жылы ол Хорас Грили сияқты реформашы республикашылар құрған Либералды республикалық партияға қосылды. Либералды республикашылар қаралардың сайлау құқығын, үш қайта құруға қатысты түзетулерді және заңмен қорғалған негізгі азаматтық құқықтарды қолдады, сонымен қатар бұрынғы Конфедерация мүшелеріне кешірім беруді талап етті, Оңтүстікте қаралардың дауысымен сайланған республикалық үкіметтерді сынады, Ку-Клукс-Кланның терроризмін азайтып көрсетті және Оңтүстікте "өз билігін" қайта орнату уақыты келді деп мәлімдеді, бұл іс жүзінде ақ демократтардың билігін білдіреді. Олар Самнердің азаматтық құқықтар туралы заң жобасын қолдамады, бірақ Самнер оларға қосылды, себебі ол татуласуға уақыт келгеніне және демократтар Қайта құру туралы келісімді орындайтындарын шын ниетпен жариялағанына көнді.

Оңтүстіктегі татуласу

Самнер азаматтық құқықтарды қолдауын Оңтүстікке қарсылық ретінде ешқашан қарастырмаған. Керісінше, ол теңдік кепілдігі – нағыз татуласудың ең маңызды шарты деп әрқашан айтып келген. Басқа радикалды республикашылдардан өзгеше, ол Конфедерация жетекшілерін жазалауға, тіпті өлім жазасына немесе түрмеге қамауға қатаң қарсы болды. 1872 жылдың желтоқсанында ол Сенатқа Азамат соғысы шайқастарының аттары АҚШ армиясының полк туларында «ерлік белгісі» ретінде көрсетілмеуі керек деген қаулы ұсынды. Бұл ұсыныс жаңа емес еді: Самнер 1862 жылдың 8 мамырында осыған ұқсас қаулы ұсынған, ал 1865 жылы Капитолийдегі суреттерде Азамат соғысының көріністері бейнеленбеуін талап еткен, себебі ол халықтар арасындағы соғыстың естелігін сақтауды варварлық деп есептеген. Оның ұсынысы шайқас туларының көп бөлігіне әсер етпеді, өйткені шайқасқан полктердің көбі штаттық полктер болған және олар осы қаулыға кірмеген. Бірақ Самнердің пікірінше, болашақта оңтүстік және солтүстік азаматтарын қабылдайтын АҚШ полкі өз туларында оларға құрметсіздік жасамауы керек еді. Оның қаулысы қабылдануға мүмкіндік болмады, бірақ оның ұсынылысы Одақ армиясының ветерандарын қынжырға тіреді. Массачусетс штатының заң шығару органы Самнерді «ұлттың адал әскеріне жасаған құрметсіздігі» және «штат халқының толық айыптауына ұшырағаны» үшін айыптады. Келесі жылы ақын Джон Гринлиф Уиттиер осы айыпты жоюға күш салды. Ол 1874 жылдың басында аболиционист Джошуа Боуэн Смит көмегімен, ол сол жылы заң шығарушы органда қызмет етіп жүрген, сәттілікке жетті. Самнер Сенаттағы қаулыны оның соңғы күні естіді. Ол келесі күні түстен кейін дүние салды.

Виргиний ісі

1873 жылғы 30 қазанда Куба көтерілісін қолдаған және АҚШ туын көтерген "Виргиний" атты қару-жарақ және әскер тасымалдау кемесін испан билігі ұстады. Сантьягода (Куба) жедел сот отырысынан кейін Испания 53 экипаж мүшесін, оның ішінде американдық және британдық азаматтарды атқылады. Самнер кубалық көтерілісшілерге және Испания тарапынан жазаланғандарға көңіл жасыды, бірақ АҚШ-тың әскери араласуына немесе Кубаны аннексиялауға қолдау көрсетпеді. 1873 жылғы 17 қарашада Самнер Бостон қаласындағы жергілікті кітапханада "Виргиний" ісі бойынша сұхбат беру арқылы өз пікірін білдірді. Грант әкімшілігінің кубалық көтерілісшілердің бейтараптығына қарсы болған Самнер, АҚШ Бірінші испан республикасын қолдауы керек деп ойлады.

Өлім

Ұзаққа созылған аурудан кейін Чарльз Самнер 1874 жылғы 11 наурызда Вашингтон қаласындағы үйінде, Сенатта 23 жыл қызмет еткен соң 63 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол АҚШ Капитолийінің ротондасында жатты, бұл сенаторлардың екіншісі (Генри Клей 1852 жылы бірінші болған), және осы құрметке ие болған төртінші адам. 16 наурызда Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы Маунт-Оберн зиратында жерленген кезде, оның табынына Генри Уодсворт Лонгфеллоу, Оливер Венделл Холмс, Ральф Уолдо Эмерсон және Джон Гринлиф Уиттиер сияқты адамдар қатысты. Одан кейін Миссисипи сенаторы Люциус Ламардың Самнерге арнаған сөзі, оның оңтүстік тегін ескере келе, қатты дау тудырды, нәтижесінде Ламар Джон Ф. Кеннедидің "Батылдық үлгілері" кітабына енді.

Танымал мәдениетте

2012 жылғы "Линкольн" фильмінде Самнерді актер Джон Хаттон сомдады. 2013 жылғы "Линкольнды құтқару" фильмінде Самнерді Крид Браттон сомдады.

Жеке өмір

1843 жылы Самнер Америкалық ежелгіліктер қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол 1852 жылдан 1853 жылға дейін қоғамның кеңесшілер кеңесінде қызмет етті, ал кейінірек 1867 жылдан 1874 жылға дейін қоғамның шетелдік хат алмасу хатшысы болып жұмыс істеді.

Неке

Самнер өмірінің көп бөлігінде үйленбеген болып өтті. 1866 жылы ол Массачусетс штатының өкілі Сэмюэл Хупердің жесір қызы Элис Мейсон Хуперге көңіл білдіре бастады және олар сол жылдың қазан айында үйленді. Олардың некесі бақытсыз болды. Самнер әйелінің юморын қабылдай алмады, ал Элис өте жартас мінезді болды. Сол қыста Элис пруссиялық дипломат Фридрих фон Холштейнмен бірге көптеген қоғамдық шараларға қатыса бастады. Бұл Вашингтонда әңгімелерге себеп болды, бірақ Элис Холштейнмен қарым-қатынасын тоқтатудан бас тартты. 1867 жылғы көктемде Холштейн Пруссияға қайтарылып алынғанда, Элис Самнерді бұл шешімді қабылдауға ықпал еткені үшін айыптады, бірақ Самнер оны жоққа шығарды. Олар келесі қыркүйекте ажырасты. Самнердің жаулары бұл оқиғаны Самнердің ерлігіне шабуыл жасау үшін пайдаланып, оны "Ұлы әлсіздік" деп атады. Бұл жағдай Самнерді өте күйзеліске түсірді және ұялтып жіберді. Ол 1873 жылдың 10 мамырында, тастап кеткені үшін талассыз ажырасу алды.

Негізгі дереккөздер

Палмер, Беверли Уилсон, ред. Чарльз Самнердің таңдамалы хаттары 2 томдық. (1990)
Пирс, Эдвард Л. Чарльз Самнердің естеліктері мен хаттары 4 томдық, 1877–93 жж. онлайн нұсқасы
Самнер, Чарльз. Чарльз Самнердің еңбектері онлайн нұсқасы