Кіріспе

1848 және 1849 жылдардағы төңкерістер жиынтығы

Австрия империясындағы 1848 жылғы төңкерістер – 1848 жылдың наурызынан 1849 жылдың қарашасына дейін Австрия империясында болған төңкерістердің жиынтығы. Революциялық қозғалыстың көп бөлігі ұлттық сипатта болды: Венадан басқарылған империяға этникалық немістер, венгрлер, поляктар, богемиялықтар (чехтар), русиндер (украиндықтар), словендер, словактар, румындар, хорваттар, итальяндықтар және сербтер кірді; олардың бәрі төңкеріс барысында автономияға, тәуелсіздікке немесе тіпті басқа ұлттар үстемдігіне қол жеткізуге тырысты. Неміс мемлекеттеріндегі бір мезгілдегі оқиғалар ұлттық картинаны одан әрі күрделендірді, олар неміс ұлттық біртүтастығын нығайтуға ұмтылды. Осы ұлтшылдардан өзге либералдық және тіпті социалистік ағымдар империяның ұзақ жылдар бойы сақталған консерватизміне қарсы тұрды.

Өмірбаян

1848 жылғы оқиғалар 1815 жылғы Вена конгресінен кейін күшейген әлеуметтік және саяси шиеленістердің нәтижесі болды. "Наурызға дейінгі" кезеңде консервативті Австрия империясы Ағарту дәуірінің идеяларынан бұрынғыдан да алыстап, баспасөз бостандығын шектеді, көптеген университеттердің қызметін қысқартты және студенттік ұйымдарға тыйым салды.

Әлеуметтік және саяси қақтығыс

Венгрияның кейбір аймақтарындағы ауыл шаруашылығы өндірісінде және жер пайдалану құқықтарындағы борышкерлер мен кредиторлар арасындағы қақтығыстар кейде зорлық-зомбылыққа ұласып, жанжалдарға әкелді. 1848 жылға дейінгі Еуропада ұйымдасқан дінге байланысты дау-дамай кең таралған. Шиеленіс католиктердің ішінде де, әртүрлі конфессия өкілдері арасында да болды. Бұл қақтығыстар көбінесе мемлекетпен келіспеушіліктермен қатар жүрді. Революционерлер үшін мемлекеттік даулар, оның ішінде қарулы күштер мен салық жинау маңызды мәселелер болды. 1848 жылға жақындаған сайын, империяны ұзақ жылдар бойы консервативті министр Клеменс Венцель фон Меттернихтің «Еуропа концертiн» сақтап тұру үшін басып тастаған төңкерістер империяны дерлік банкротқа дейін жеткізіп, үздіксіз сарбазға мұқтаж қылды. Комиссиялардың жұмысы әскер мен азаматтар арасында төбелес тудырды. Бұл шаруаларды одан әрі ашуландырды, олар феодалдық міндеттемелеріне наразылық білдірді. Баспасөз және құрастыру еркіндігінің болмауына қарамастан, студенттер мен неміс университеттерінде білім алғандар арасында гүлденген либералды неміс мәдениеті болды. Олар білім беру және тіл тақырыбында пікірталас жүргізетін памфлеттер мен газеттер шығарды; негізгі либералды реформалардың қажеттілігі жалпы қабылданды. Бұл орта таптың либералдары мәжбүрлі еңбек тиімді емес екенін және империя жалақылы еңбек жүйесін қабылдауы керектігін түсінді және мойындады. Сұрақ сол реформаларды қалай енгізуде болды. Венадағы сол кездегі танымал либералдық клубтарға 1842 жылы құрылған Заң және саяси оқу клубы және 1840 жылы құрылған «Конкордия» қоғамы кірді. Олар, 1840 жылы құрылған Төменгі Австрия өндірушілер қауымдастығы сияқты, қаланың кофеханаларында, салондырында және тіпті сахналарында Меттернихтің үкіметін сынаған мәдениеттің бір бөлігі болды, бірақ 1848 жылға дейін олардың талаптары конституционализмге немесе жиналыс еркіндігіне дейін, тіпті республикашылдыққа дейін жеткен жоқ. Олар тек цензураны жеңілдетуді, дін бостандығын, экономикалық бостандықты және, ең бастысы, құзыретті басқаруды жақтады. Олар тікелей халық егемендігіне және жалпы сайлау құқығына қарсы болды. Сол жақта радикалданған, кедейленген интеллигенция болды. 1840 жылдардағы Австрияда білім беру мүмкіндіктері білімді адамдар үшін жұмыс іздеу мүмкіндіктерін асып кетті.

Өнеркәсіптік революция

1840 жылдары Австрияға тараған өнеркәсіптік революция 1848 жылғы революцияға себеп болған маңызды фактор ретінде қарастырылады және 19 ғасырдағы рухани дамудан гөрі оның ықпалы зор болғаны дәлелденді. Өнеркәсіптік революция шағын кәсіпорындарға нұқсан келтірді, жұмыс жағдайларын нашарлатты, соның салдарынан қарапайым халық, әсіресе орта және төменгі топтар, революциялық идеяларға көбірек бейімделді.

Зорлық-зомбылықтың тікелей себебі

1845 жылы Солтүстік Америкадан Бельгияға картоф шіруі келді, осылайша Аштық жылдары басталды. Ауру Еуропаға жылдам тарағандықтан, кедей халықтың негізгі калория көзі құрыды және азық-түлік бағалары күрт өсті. 1846 жылы Австрияның Галисиясында поляк ақсүйектерінің көтерілісі болды, ол шаруалардың ақсүйектерге қарсы көтерілуімен тоқтатылды. 1845–47 жылдардағы экономикалық дағдарыс континенттің барлық аймақтарындағы рецессиямен және азық-түлік жетіспеушілігімен сипатталды. 1848 жылдың ақпан айының соңында Парижде демонстрациялар өтті. Францияның Людовик Филипп патшасы тақтан бас тарды, бұл континенттегі ұқсас көтерілістерге әкеп соқты.

Ерте жеңіс шиеленіске әкеледі

Париждегі ақпандағы жеңістер туралы жаңалықтар тарағаннан кейін, Еуропаның барлық аймақтарында, соның ішінде Венада да көтерілістер болды. Наурыз айында Төменгі Австрияның Diet (парламенті) Niederösterreichisches Landeshaus (Төменгі Австрияның Штаттар үйі) консервативті мемлекеттік канцлер және сыртқы істер министрі, принц Меттернихтің отставкасын талап етті. Меттернихтің қорғанына ешкім жиналмады, сондай-ақ Австрияның Фердинанд I-нен де қарсы пікір түспеді, сондықтан ол 13 наурызда отставкаға кетті. Меттерних Лондонға қашып кетті, ал Фердинанд жаңа, формалды түрде либералды министрлерді тағайындады. Қараша айына қарай Австрия империясы бес Министр Президенттің басшылығымен бірнеше қысқа мерзімді либералды үкіметтерді көрді: граф Коловрат (17 наурыз – 4 сәуір), граф Фиккелмонт (4 сәуір – 3 мамыр), барон Пиллерсдорф (3 мамыр – 8 шілде), барон Доблхофф Диер (8 шілде – 18 шілде) және барон Вессенберг (19 шілде – 20 қараша). Австрия армиясының әлсіздігіне байланысты бұрынғы тәртіп тез құлдырады. Фельдмаршал Жозеф Радецкий Венеция және Милан көтерілісшілерімен шайқаста әскерін ұстай алмады, керісінше, қалған әскерлерге эвакуация жасауға бұйрық берді. Әлеуметтік және саяси қақтығыстар, сондай-ақ діни және конфессиялық шиеленістер континенттің көп бөлігі либералды жеңіске қуанғандықтан уақытша басылды. Ұлы саяси ұйымдар мен үкіметке халықтың қатысуы кеңінен тарады. Дегенмен, либералды министрлер орталық билікті орната алмады. Венеция мен Миланның уақытша үкіметтері Италия мемлекеттерінің конфедерациясына қосылғысы келетінін білдірді, бірақ Венеция үкіметі үшін бұл Австрия мен Пьемонт арасындағы 1848 жылғы келісімге қол қойылғаннан кейін бес күнге ғана созылды. Песттегі жаңа венгр үкіметі империядан бөлініп, Фердинандты патша сайлау ниеттерін жариялады, ал Польша Ұлттық комитеті Галиция және Лодомерия Корольдігі үшін де солай деп мәлімдеді.

"Халықтардың көктемі"нен кейінгі әлеуметтік және саяси шиеленістер

Қозғалыс партиясының жеңісі төменгі таптардың бұрынғы қақтығыстарды жаңа күшпен қайта жандандыру мүмкіндігі ретінде қабылданды. Венада бірнеше салық төлеуден бас тарту акциялары мен салық жинаушыларды өлтіру әрекеттері орын алды. Миландан шегініп келе жатқан Радецкий әскерлеріне қарсы әскерлерге жасалған шабуылдар жиі болды. Вена архиепискобы қашуға мәжбүр болды, ал Грацтағы иезуиттер монастыры қиратылды. Жаңа ұлттық үкіметтер билікке келіп, бірлік жариялағанда ұлтшылдық талаптары мен оның қайшылықтары айқын көріне бастады. Сардиниялық Карл Альберт, Пьемонт-Савойя королі, 23 наурызда Австрияның солтүстік Италиялық провинцияларында бүкіл түбіртекке тараған ұлтшыл соғысты бастады. Неміс ұлтшыл қозғалысы Австрияны біріккен неміс мемлекетіне қосу мәселесімен бетпе-бет келді, бұл Франкфурт Ұлттық Ассамблеясын екіге бөлді. Венадағы либералды министрлер Габсбург жерлерінің бір бөлігінде Германия Ұлттық Ассамблеясына сайлау өткізуге келісім берді, бірақ қай Габсбург аймақтары қатысатыны белгісіз болды. Венгрия мен Галицияның неміс еместігі анық болды; неміс ұлтшылдары (Богемия диетасында басымдық құрғандар) Богемия мен Моравия халқының көпшілігі чех тілінде сөйлегеніне қарамастан, ескі тәждік жерлер біріккен неміс мемлекетіне тиесілі деп есептеді. Чех ұлтшылдары тілді одан да маңызды деп санады және Франкфурт Парламенті сайлауын Богемия, Моравия және көршілес Австриялық Силезияда (соның ішінде чех тілінде сөйлейтін аймақтарда) бойкоттауға шақырды. Апрель мен мамыр айлары аралығында Прагада неміс және чех ұлтшылдары арасындағы шиеленіс күрт өсті. 17 сәуірде крепостнойлық құқық жойылғаннан кейін, Шығыс Галиция, Закарпатье және Буковинаның украин этникалық жерлерін біріктіруді мақсат ететін Жоғары Русь Кеңесі Галицияда құрылды. Львов университетінде украин тілі кафедрасы ашылды, ал алғашқы украин газеті "Зоря Галицька" 15 мамырда Львовта жарық көрді. 1 шілдеде Буковинада да крепостнойлық құқық жойылды. Жаздың басына қарай консервативті режимдер құлатылды, жаңа бостандықтар (баспасөз және бірлесу бостандығы сияқты) енгізілді және көптеген ұлтшыл талаптар қойылды. Жаңа парламенттер жаңа конституцияларды жазу үшін құрылтай жиналыстарын құру үшін кең сайлау өткізді. Сайлаулар күтпеген нәтижелер берді. Жаңа сайлаушылар, саяси биліктеріне жаңа түскендіктен наив және алаңдаған, көбінесе консервативті немесе орташа либералды өкілдерді сайлады. Ең кең сайлау құқығын жақтаған радикалдар өздері қолдаған жүйеде жеңіліске ұшырады, өйткені олар жергілікті беделді және бай адамдар емес еді. Осы аралас нәтижелер Париждегі "Маусым күндері" көтерілісіне ұқсас қақтығыстарға әкелді. Бұған қоса, бұл құрылтай жиналыстары мемлекет халқының қажеттіліктерін қанағаттандыру және сол мемлекеттің географиялық шекараларын анықтау сияқты екі қиын міндетті бір уақытта орындауға міндеттелді. Австрия Конституциялық жиналысы чех, неміс және поляк фракцияларына бөлінді, әр фракцияның ішінде саяси сол және оң қанаттар болды. Ассамблеядан тыс жерлерде петициялар, газеттер, жаппай демонстрациялар және саяси клубтар жаңа үкіметтерге қысым көрсетті және ассамблеяның ішінде болып жатқан көптеген пікірталастарды көбінесе зорлық-зомбылықпен білдірді. Чехтер 1848 жылдың 2-12 маусымы аралығында Прагада панславяндық конгресс өткізді. Ол негізінен империя шегінде үлкен еркіндікке ие болғысы келген австрославяндардан құралды, бірақ олардың неміс буржуазиясымен қоршалған шаруалар мен пролетариат мәртебесі олардың автономиясына кепілдік бермеді. Олар Богемияның неміс империясына қосылу перспективасын да қанағаттандырмады.

Контрреволюция

Көшедегі шайқаста көтерілісшілер генерал Радецкий басқарған король Фердинанд әскерлеріне жылдам жеңіліп, бірнеше либералды министрлер наразылық білдіріп отставкаға кетті. Фердинанд Венада билікке оралғаннан кейін, олардың орнына консерваторларды тағайындады. Бұл әрекеттер революционерлерге ауыр соққы болды, ал тамыз айына қарай Солтүстік Италияның көп бөлігі Радецкийдің бақылауына көшті. Богемияда неміс және чех ұлтшыл қозғалыстарының басшылары Габсбург императорына адал конституциялық монархистер болды. Император Солтүстік Италияны қайта бағындырғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, Виндиш-Гратц князі Альфред I Прагада көшедегі шайқасқа бастама беру үшін қауқыртты шаралар қолданды. Баррикадалар бой көтергеннен кейін, ол Габсбург әскерлерін көтерілісшілерді басып тастауға жетектеді. Қаланы қайта алғаннан кейін ол әскери жағдай енгізіп, Прага Ұлттық Комитетін таратып, "Панславян" конгресінің делегаттарын үйлеріне қайтарды. Бұл оқиғаларға неміс ұлтшылдары қуанды, бірақ Габсбург әскері өздерінің ұлттық қозғалысын да басып тастайтынын түсінбеді. Назар енді Венгрияға ауды. Венгриядағы соғыс императорлық билікке қайтадан қауіп төндіріп, император Фердинанд пен оның сарайын Венадан тағы да қашуға мәжбүр етті. Веналық радикалдар мажар әскерлерінің келуін сот пен министрлікке қарсы тұратын жалғыз күш ретінде құттықтады. Радикалдар қала билігін қысқа мерзімге ғана иеленді. Виндиш-Гретц Пруссиядан келген әскерлерді бастап, көтерілісшілерді тез жеңді. Виндиш-Гретц қалаға императорлық билікті қайта орнатты. Венаны қайта бағындыру неміс ұлтшылдығының жеңілісі ретінде қарастырылды. Осы кезде Фердинанд I шварценбергтік ақсүйек Феликсті үкімет басшысы етіп тағайындады. Шварценберг, сарабдал мемлекет қайраткері, әлсіз Фердинандты 18 жасар жүйесі Франц Иосифке тақтан бас тартуға көндірді. Парламентарийлер пікірталас жүргітіп жатты, бірақ мемлекеттік саясатқа ешқандай ықпалы болмады. Чех және итальян революциялары Габсбургтер тарапынан жеңіліске ұшырады. Прага Австрия империясындағы контрреволюцияның алғашқы жеңісі болды. Ломбардия-Венеция құрлықтағы Австрия билігіне жылдам қайта бағынды, тіпті революцияға халықтық қолдау азайды: революциялық идеялар көбінесе орта және жоғарғы таптардың бір бөлігімен шектелді, олар төменгі таптардың "жүректерін және саналарын" жеңуге және халықты итальян ұлтшылдығына көндіруге сәтсіз болды. Шындығында, төменгі таптардың көп бөлігі бейжай болды, ал Ломбард және Венеция әскерлерінің көп бөлігі адал қызмет етті. Революцияға ең көп қолдау көрсеткен қалалар Милан мен Венеция болды, ал Сан-Марко Республикасы 1849 жылдың 28 тамызына дейін қоршауда тұрды.

Батыс словак көтерілісі

Словакия көтерілісі – 1848/49 жылғы Габсбург монархиясындағы революция аясында Жоғарғы Венгрияның (қазіргі Батыс Словакия) батыс бөлігіндегі мадьяр (яғни этникалық венгр) үстемдігіне қарсы словактардың көтерілісі. Ол 1848 жылдың қыркүйегінен 1849 жылдың қарашасына дейін жалғасты. Осы кезеңде словак патриоттары өздерінің саяси өкілдігі ретінде Словак Ұлттық Кеңесін және Словак еріктілер корпусы деп аталатын әскери бөлімдерді құрды. Словак қозғалысының саяси, әлеуметтік және ұлттық талаптары 1848 жылдың сәуірінде "Словак ұлтының талаптары" атты құжатта жарияланды.

1848-1849 жылғы серб төңкерісі

1848 жылғы серб революциясы – Делвидекте тұратын сербтердің мадьяр үстемдігіне қарсы көтерілісі болды. Ол жердегі сербтердің көпшілігі австриялықтарды қолдады. Дегенмен, кейбір ерекше жағдайлар да болды, мысалы, Венгрия революциялық армиясының генералы Янош Дамьянич.

Революциялардың екінші толқыны

1849 жылғы революциялық қозғалыстар қосымша қиындыққа тап болды: ортақ жауды жеңу үшін бірігіп жұмыс істеу қажеттігі. Бұрын, ұлттық ерекшеліктерін пайдаланып, Габсбургтер революциялық үкіметтерді бірін-біріне қарсы қойып, жеңуге мүмкіндік алған болатын. 1848 жылдың көктемінде Италиядағы жаңа демократиялық бастамалар Ломбардия және Венеция провинцияларында австриялық күштермен жаңа қақтығысқа әкелді. Венадағы алғашқы баррикадалардың бірінші жылдығында Богемиядағы неміс және чех демократтары өзара араздықты ұмытып, революциялық жоспарлауда бірігіп жұмыс істеуге келісті. Венгриялықтар үшін өткен жылғы келіспеушіліктерді жеңу ең үлкен қиындық болды, себебі сондағы шайқастар ең қызыл да қанды болған. Осыған қарамастан, венгр үкіметі жаңа қолбасшы тағайындап, румын демократы Аврам Янкумен одақтасуға тырысты, ол «Таулар князі» (Crăişorul Munţilor) деген атаққа ие болған. Бірақ, келіспеушілік пен сенімсіздік тым күшті болды. Италиядағы жаулық әрекеттер басталғалы үш күн өткен соң, Сардиниялық Карл Альберт Пьемонт-Савойя тағынан бас тарды, бұл Пьемонттың соғысқа қайта оралуына нүкте қойды. Жаңадан басталган әскери қақтығыстар империяның қаржысын түгелдей құртты. Габсбургтер билігіне тағы бір сын Германиядан келді, «үлкен Германия» (Австрия басқаратын біртұтас Германия) немесе «кіші Германия» (Пруссия басқаратын біртұтас Германия) мәселесі көтерілді. Франкфурт Ұлттық Ассамблеясы тек «неміс» жерлерінен құралған біртұтас федеративтік Германияның монархы ретінде Пруссияның Фридрих Вильгельмін тағайындап, конституция ұсынды. Бұл Австрия мен Венгрия арасындағы қарым-қатынасты (Габсбургтер мен австриялық либералдар үшін де қабылдауға болмайтын жағдайға) әкелді, олардың арасындағы одақ жеке тұлғалардың одағына дейін төмендеп кетпеуі керек еді. Ақырында, Фридрих Вильгельм Ассамблея жазған конституцияны қабылдаудан бас тартты. Шварценберг 1849 жылы Венгрия Парламентін таратып, либералдық қозғалысқа ешқандай жеңілдік бермейтін өз конституциясын енгізді. Александр Бахты ішкі істер министрі етіп тағайындап, ол саяси наразылықты жоюға және Австриядағы либералдарды бақылауда ұстап, статус-квоны қалпына келтіруге бағытталған Бах жүйесін құруды қадағалады. Венгрияның ұлтшыл көшбасшысы Лайош Кошутты жер аударғаннан кейін, Шварценберг венгрлердің көтерілісіне тап болды. Ресейдің ұзақ жылдар бойғы консерватизм дәстүрін пайдаланып, ол патша Николай I-ді ресейлік әскерді жіберуге көндірді. Ресей армиясы көтерілісті тез басып тастап, венгрлерді австриялық билікке қайтаруға мәжбүр етті. Үш жылдан кем уақыт ішінде Шварценберг Австрияға тұрақтылық пен бақылауды қайтарды. Алайда, 1852 жылы Шварценберг инсульт алды, ал оның ізбасарлары оның қол жеткізген бақылауын сақтап қала алмады.