Кіріспе
Кіші құдай
Жарты құдай – құдай мен адамнан туған, жартылай адам, жартылай құдай ұрпақ, немесе өлгеннен кейін құдай мәртебесіне ие болған адам немесе адам емес жаратылыс, немесе "құдайлық ұшқынға" (құдайлық нұрға) қол жеткізген адам. Өлімсіз жарты құдайлар көбінесе қамқоршы ретінде қарастырылады және оларға діни табынушылар табылады, ал өлшеулі жарты құдайлар – құлаған немесе қайтыс болған, бірақ түрлі көпқұдайлы діндердегі аңыздық батыр ретінде танымал. Астарлы мағынада, бұл сөз өте ұлы таланттары мен қабілеттері бар, тіпті құдайға жақын сияқты көрінетін адамды сипаттау үшін қолданылады.
Этимология
"Дэми-құдай" термині латынша "semideus" – "жартылай құдай" сөзінен аударма арқылы алынған. Римдік ақын Овидий, дриадалар сияқты екінші дәрежелі құдайларды атау үшін, мүмкін, "semideus" сөзін ойлап тапқан. Гректің "гемитеос" сөзімен салыстырыңыз.
Кельттік
Ирландияның ұлттық эпосы «Таин Бо Куайлинге» қатысқан басты кейіпкер – кельт жауынгері Кү Куайлинн, батыр немесе жартылай құдай ретінде танылады. Ол Ирландия құдайы Лью мен өлместік қасиетке ие принцесса Дейхтиннің ұлы. Римдіктер келуден бұрынғы кезеңде Португалиядағы кельт тайпасы – Галласеялар, жергілікті құдайларға айналған батырлардың күшті, ірі тас мүсіндерін жасады. Бұл мүсіндер қазіргі Солтүстік Португалия мен Галисияның таулы аймақтарындағы төбелік бекіністерде орналасқан.
Индуизм
Индуизмде "жартылай құдай" термині бір кезде адам болған, кейін дева (құдай) болған құдайларға қатысты қолданылады. Ведалық жазбаларда екі белгілі жартылай құдай бар: Нанди (Шиваның құдайлық көлігі) және Гаруда (Вишнудың құдайлық жылқысы). Оңтүстік Үндістанда табынылатын жартылай құдайлардың мысалдары – Мадурай Веран және Карупу Сами. Үнді эпосы Махабхаратаның батырлары, бес Пандава бауыры және олардың жартылай бауыры Карна, батыстық жартылай құдайлардың анықтамасына сәйкес келеді, бірақ олар көбінесе осылай аталмайды. Паду патшасының әйелі Кунтиге мантра берілді, оны оқығанда құдайлардың бірі оған баласын сыйлайды делінген. Күйеуі жыныстық қатынасқа түсіп, өліп қалады деп қарғысқа ұшырағандықтан, Кунти осы мантраны күйеуіне әртүрлі құдайлардан туған балаларды сыйлау үшін қолданды. Осы балалар Юдхиштхира (Дхармарадждың баласы), Бхима (Вайюдың баласы) және Арджуна (Индраның баласы) болды. Ол осы мантраны Панду патшасының екінші әйелі Мадриге үйретті, ол Накула мен Сахадева (Ашвиндердің балалары) есімді екі ұлға жүкті болды. Бұрын патшайым Кунти мантраны сынап көргеннен кейін тағы бір ұл, Карнаны дүниеге әкелді. Ол наразылық білдіргенімен, Сурьяны мантраның күшімен жүктілікке мәжбүр етті. Бхишма – батыстық жартылай құдай анықтамасына сәйкес келетін тағы бір тұлға, өйткені ол патша Шантану мен Ганга құдайының ұлы болды. Вайшнавтар (деваны көбінесе "жартылай құдай" деп аударатындар) девалардың бағынышты мәртебесін көрсететін әртүрлі аяттарды келтіреді. Мысалы, Ригведа (1.22.20) былай делінеді: "oṃ tad viṣṇoḥ paramam padam sadā paśyanti sūrayaḥ", яғни "Барлық суралар [девалар] әрқашан Вишну Иесінің аяқтарына қарайды". Сол сияқты, Вишну Сахасранамадағы соңғы аяттарда: "Ришилер [үлкен даналар], ата-бабалар, девалар, ұлы элементтер, шын мәнінде, осы ғаламды құрайтын барлық қозғалатын және қозғалмайтын нәрселер Нараянадан (яғни Вишнудан) пайда болды". Осылайша, девалар Вишнуға немесе Құдайға бағынышты деп айтылады. А.С. Бхактиведанта Свами Прабхупада, Халықаралық Кришна саналылығы қоғамының (ISKCON) негізін қалаушы, өзінің әдебиетінде Санскрит тіліндегі "дева" сөзін Жоғарғы Иесінен басқа құдайға қатысты болғанда "жартылай құдай" деп аударады. Себебі, Вайшнав дәстүрінде тек бір ғана Жоғарғы Ие бар және қалғандарының барлығы Оның қызметшілері. Олардың бағыныштылығын баса көрсету үшін Прабхупада "дева" сөзін "жартылай құдай" деп аударады. Алайда, Бхагавад-гитаның он бірінші тарауында кем дегенде үш рет Дева сөзі, Кришна Иесіне қатысты қолданылғанда "Ием" деп аударылады. Дева сөзін Жоғарғы Иеге, аспандық жандарға және қасиетті жандарға қатысты қолдануға болады, бұл контекстке байланысты. Бұл Bhagavan сөзінің мағынасына ұқсас, ол да әртүрлі контекстерде аударылады.
Nandi (the divine vehicle of Shiva), and Garuda (the divine steed of Vishnu). Examples of demigods worshiped in South India are Madurai Veeran and Karuppu Sami. The heroes of the Hindu epic Mahabharata, the five Pandava brothers and their half brother Karna, fit the Western definition of demigods though they are generally not referred to as such. Queen Kunti, the wife of King Pandu, was given a mantra that, when recited, meant that one of the Gods would give her his child. When her husband was cursed to die if he ever engaged in sexual relations, Kunti used this mantra to provide her husband with children fathered by various deities. These children were Yudhishthira (child of Dharmaraj), Bhima (child of Vayu) and Arjuna (child of Indra). She taught this mantra to Madri, King Pandu's other wife, and she immaculately conceived twin boys named Nakula and Sahadeva (children of the Ashvins). Queen Kunti had previously conceived another son, Karna, when she had tested the mantra out. Despite her protests, Surya the sun god was compelled by the mantra to impregnate her. Bhishma is another figures who fits the western definition of demigod, as he was the son of king Shantanu and Goddess Ganga. The Vaishnavites (who often translate deva as "demigod") cite various verses that speak of the devas' subordinate status. For example, the Rig Veda (1.22.20) reads, "oṃ tad viṣṇoḥ paramam padam sadā paśyanti sūrayaḥ", which translates to, "All the suras [i. e., the devas] look always toward the feet of Lord Vishnu". Similarly, in the Vishnu Sahasranama, the concluding verses, read, "The Rishis [great sages], the ancestors, the devas, the great elements, in fact, all things moving and unmoving constituting this universe, have originated from Narayana," (i. e., Vishnu). Thus the Devas are stated to be subordinate to Vishnu, or God. A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada, the founder of the International Society for Krishna Consciousness (ISKCON) translates the Sanskrit word "deva" as "demigod" in his literature when the term referred to a God other than the Supreme Lord. This is because the Vaishnava tradition teaches that there is only one Supreme Lord and that all others are but His servants. In an effort to emphasize their subservience, Prabhupada uses the word "demigod" as a translation of deva. However, there are at least three occurrences in the eleventh chapter of Bhagavad Gita where the word deva, used in reference to Lord Krishna, is translated as "Lord". The word deva can be used to refer to the Supreme Lord, celestial beings, and saintly souls depending on the context. This is similar to the word Bhagavan, which is translated according to different contexts.
Қытай
Қытай мифологиясындағы жартылай құдайлардың ішінде Ерланг Шен мен Чэнь Сянь ең белгілі. «Батысқа саяхат» кітабында Жад Императорының кіші қарындасы Яоджидің адамдар әлеміне түсіп, Ян Цзянь есімді бала туғаны айтылады. Ол өсіп Ерланг Шен деп аталатын құдайға айналады. Чэнь Сянь – Ерланг Шеннің сіңлісі Хуаюэ Саньнянның ұлы, ол бір адаммен үйленген. Тала – тагалог жұлдыз құдайы, Ориол – Ибалондағы барлық жануарларды жеңіп, елге тыныштық әкелген биколано жартылай жылан, жартылай құдай, Лаон – жануарлармен сөйлей алатын және Канлаон тауындағы ақылсыз жыланды жеңген хилигайнон жартылай құдайы, Овуг – Ифугао дауылы мен найзағайының жартылай құдайы, ол жоғарғы және жер әлемінде жеке анимацияға ие, Такяйен – Тингвиан жартылай құдайы және жұлдыз құдайы Гагайоманың ұлы, сондай-ақ Алунинаның үш Сулуднон жартылай құдай ұлы – Лаба Донгон, Хуммадапон және Думалападап.
Қазіргі заманғы қолданысы
Алғаш рет "жарты тәңір" термині ағылшын тілінде XVI ғасырдың соңында немесе XVII ғасырдың басында пайда болды, грек және римдік "semideus" және "daemon" түсініктерін беру үшін қолданылды. Джон Милтон "Жоғалған жұмақ" еңбегінде періштелерді жартылай құдайлар деп айтады. Диснейдің 1997 жылғы фильмге негізделген "Геркулес: Анимациялық сериясында" басты кейіпкер фильмде тек өлімді деп аталса, серияда ол жарты тәңір деп аталды. Сериалда Посейдонның ұлы Тритон сияқты туыстары да көрінеді. "Инуяша" франшизасында, Nintendo DS видео ойыны "Инуяша: Құдайдың асыл тасының құпиясы" бойынша Хэйан дәуірінде Цугуми есімді әйел Датара есімді құдайға ғашық болып, жарты тәңір қызын дүниеге әкелді. Цугуми баласын Горайдың қолынан өлтіргеннен кейін, оның күйеуіне жын-шайтанның бетпердесі кигізілді және ол 1000 жылы Цугуми мен Датараның үйлену рәсімі кезінде Найзағайдың мөрлеу жебесімен оны бекітті. Бала Жанис есімді американдық қыз ретінде қайта туды. "Яшахиме: Жартылай жын" романында Сенгоку дәуірінде Охару есімді әйел Махирума есімді құдайға ғашық болып, Горо есімді жарты тәңір ұлын дүниеге әкелді. "Мумия қайтып келді" фильмінде Сахара шөлінде өлімге жақындаған Матай, Ашу патшасы, Анубиспен келісім жасасуға мәжбүр болды: Анубис оған жауларын жеңуге көмектессе, ол Анубиске жанын береді. Анубис уәдесін орындап, Матайға Фибаны жоюға көмектесті, оған Анубис әскерінің қолбасшылығын берді – шакал басты жауынгерлер, оларды тек басын кесу арқылы өлтіруге болады. Содан кейін Анубис Матайды адам басы мен денесі, шаян тырнақтары және қол-аяқтарының орнына денесі бар кентавр тәрізді шаян жындыға айналдырды; Матай мәңгілікке Анубиске жарты тәңір ретінде қызмет етуге сотталды. Рик Риорданның "Перси Джексон және Олимпиадалықтар" кітаптарында жарты тәңірлер маңызды рөлде, көптеген кейіпкерлер, тіпті басты кейіпкердің өзі де жарты тәңірлер. Риорданның еңбегінде жарты тәңір – бір адамнан және бір құдайдан туған тұлға ретінде анықталады. Санта Моника студиясының PlayStation консольдары үшін жасаған "God of War" франшизасында басты кейіпкер Кратос пен оның інісі Деймос олимпиялық құдай Зевстің және оның адам әйелі Каллистоның ұлдары болғандықтан жарты тәңірлер екені белгілі болды. 2016 жылғы "Моана" фильмінде Мауи нәресте кезінде адам ата-анасымен тасталып кеткен. Құдайлар оған аянып, оны жарты тәңір етіп, түрлену қабілетін беретін сиқырлы балық ілмегін сыйлады. Лин-Мануэль Миранда мен Марк Манчинаның "Shiny" әнінде Таматоа Мауиді "Ya little semi demi mini god" деп атады.