Кіріспе

Англиядағы бор тақталы жазық

Солсбери жазығы – Англияның оңтүстігінде 777 км² (300 шаршы миль) аумақты қамтитын бор тақталы жазық. Ол Англияның шығысы мен оңтүстігіндегі бор тобына жататын бор тастардан құралған жазықтықтар жүйесінің бір бөлігі болып табылады және көбінесе Уилтшир графтығында орналасқан, бірақ Хэмпширге дейін созылады. Жазық өте бай археологиялық ескерткіштерімен, соның ішінде Англияның ең танымал нысандарының бірі – Стоунхенджбен әйгілі. Үлкен аудандар әскери жаттығуларға берілгендіктен, сирек қоныстанған жазық Солтүстік-Батыс Еуропадағы әктасты даланың ең үлкен қалған бөлігі болып табылады. Бұдан өзге, жазықта егістік жерлер, шағын бөкен ағаштары мен қылқан жапырақты орман да кездеседі. Оның ең жоғары нүктесі – Истон-Хилл. Жазықтың үлкен бөлігі Солсбери жазығы әскери оқу алабы ретінде пайдаланылады.

Физикалық география

Солсбери жазығының шекарасы ешқашан толық анықталған емес, және оның нақты ауданы туралы әртүрлі пікірлер бар. Оны қоршаған өзен аңғарлары және одан тысқары төмендіктер мен жазықтар шартты түрде оның шекараларын белгілейді. Солтүстікке қарай төмендіктердің тіктеуі Пьюси аңғарына қарай, ал солтүстік-батысқа қарай Бристоль Эйвон өзеніне қарай бағытталған. Оңтүстік-батысында Уайли өзені, ал шығысында Борн өзені ағады. Хэмпшир Эйвон жазықтың шығыс жартысынан өтеді, ал оңтүстікке қарай жазық Салисбериге жақындаған сайын өзен аңғарлары бірігіп, аяқталады. Осы жерден Авон өзені оңтүстікке қарай ағып, Крайстчерчте Англия арнасына құяды. Гэмпшир Даунс және Беркшир Даунс – Солсбери жазығының шығысында және солтүстігінде орналасқан бор таулы аймақтар, ал Дорсет Даунс және Кранборн Чейс – оңтүстік-батысында. Батыста және солтүстік-батыста геологиялық құрамы негізінен Блэкмор доласы, Авон доласы және Вардур доласының сазды және әктас топырақтарынан тұрады. Мендип таулары Солсбери жазығының батысында, ал Котсволдс – солтүстік-батысында көтеріледі. Аймсбери жазықтағы (оңтүстік шетінде) ең ірі елді мекен болып саналады, бірақ жазықтың ортасында Тилсхед, Читтерн және Шрутон сияқты көптеген шағын ауылдар, сондай-ақ түрлі шағын елді мекендер мен әскерлік лагерлер орналасқан. A303 тас жолы жазықтың оңтүстік аймағынан өтеді, ал A345 және A360 орталық бөлігімен кесіп өтеді. 20 000 гектар ғылыми тұрғыдан ерекше қызығушылық тудыратын және арнайы қорғалатын аймақтар ретінде белгіленген, ал Солсбери жазығының барлық аумағы құстарды қорғауға арналған арнайы аймақ болып табылады.

Тарих

Солсбери жазығы тарихымен және археологиясымен мәшһүр. Неолит дәуірінде тас дәуіріндегі адамдар жазыққа қоныстануды бастады, ең ықтимал Робин Гудтың тобының төңірегінде шоғырланған. Ақ бұрқау сияқты үлкен ұзын обалар және жазықтың бойында басқа да топырақ жұмыстары салынды. Б.з.д. 2500 жылға қарай Дуррингтон қабырғалары мен Стоунхендж төңірегіндегі аймақтар құрылыс орталығына айналды, ал жазықтың оңтүстік бөлігі қола дәуіріне дейін қоныстанды. Б.з.д. 600 жыл шамасында темір дәуіріндегі бекіністер жазықтың шекарасында салынды, оның ішінде оңтүстік-батыста Скречбери және Батлсбери бекіністері, солтүстік-батыста Браттон бекінісі, солтүстікте Кастерли бекінісі, оңтүстікте Ярнбери және Веспасиан бекіністері, ал шығыста Сидбери төбелері бар. Римдік жолдары көрінеді, олар ескі Сарумға жақын елді мекенге қызмет еткен болуы мүмкін. Дегенмен, виллалар сирек, ал англосаксондық жер аттары жазықтың негізінен императорлық мүлік үшін астық өндіргенін көрсетеді. 6 ғасырда англосаксондықтар аңғарларда жоспарланған қоныстар салды, оларды жолақты линчеттермен қоршады, ал жазықтар қой шаруашылығы үшін қалды. Оңтүстісте Солсбери қаласы орналасқан, оның ортағасырлық соборы елдегі ең биік шпилімен танымал, ал ғимарат көптеген ғасырлар бойы Ұлыбританиядағы ең биік ғимарат болды. Собор аймаққа жүн және мата саудасының әкелген өркендеуінің куәсі. 19 ғасырдың ортасында жүн және мата өнеркәсібі құлдырауға ұшырады, бұл халық санының азаюына және жерді пайдаланудың қой шаруашылығынан ауыл шаруашылығына және әскери мақсаттарға өзгеруіне әкелді. Осы құлдырау кезеңінде Уилтшир Англиядағы ең кедей округтердің біріне айналды. Жазықта көптеген бордан мүсіндер бар, олардың ең танымал - Вестберидің ақ жорғасы. Кеннет және Эйвон каналы Пьюси аңғары арқылы жазықтың солтүстігінде салынды. 1896 жылдың қыркүйегінде Джордж Кемп пен Гульельмо Маркони Солсбери жазығында сымсыз телеграфпен тәжірибе жасады және 1,25 миль (2 км) қашықтықта жақсы нәтижелерге қол жеткізді. Британ армиясы алғаш рет 1898 жылы қазіргі Солсбери жазығы оқу алаңында маневрлер жүргізді.

Экология

Халыққа жабық үлкен оқу далаларының болуына байланысты, жазық жабайы жануарларға бейімделген мекен және екі ұлттық табиғи қорыққа ие. Алайда, жазықтағы мал жаю деңгейінің төмендігі шөптесін бұталардың жайылымдық жерлерге таралуына әкелуі мүмкін деген алаңдаушылық бар. Бұл жазық Солтүстік-Батыс Еуропадағы жақсартылмаған бор тасты даланың ең үлкен кеңістігін қамтиды және Ұлыбританиядағы осы жануарлар мекендеген жердің қалған 41 пайызын құрайды.

Жыландар мен қосмекенділер

Солсбери жазығында қызығушылық туғызатын басқа түрлерге үлкен гребенді тритон (Triturus cristatus) жатады. Бұл тритон жазықтықтағы нәрлі тоғандарда және Борн өзені бойындағы су қоймаларында кездеседі, сонымен бірге тегіс тритон (Triturus vulgaris), жалпы бақа (Rana temporaria) және жалпы қоңыр бақа (Bufo bufo) да бар. Су қоймаларының жанында жолақты жылан (Natrix helvetica) көбінесе кездеседі, ал қарапайым кесіртке (Lacerta vivipara), сұр жылан (Anguis fragilis) және гадбас (Vipera berus) да таралған.