Кіріспе

Американдық психолог және педагог (1860–1944)

Джеймс Маккин Кэттелл (25 мамыр 1860 – 20 қаңтар 1944) – Филадельфиядағы Пенсильвания университетінде оқыған АҚШ-тағы психология ғылымының алғашқы профессоры. Ол көп жыл бойы ғылыми журналдар мен басылымдардың, соның ішінде Science журналының редакторы және баспагері болды. 1921 жылдан 1944 жылға дейін қазіргі Science Society деп белгілі Science Service қамқоршылар кеңесінде қызмет етті. Кэттелл мансабының басында көптеген ғалымдар психологияны қарапайым зерттеу саласы немесе ғылыми емес деп санады, мысалы, френология сияқты, ғылыми әдіс ретінде қабылданатын сенімдер мен тәжірибелер жиынтығы. Кэттелл психологияны академияның жоғары деңгейінде оқылуға лайықты нағыз ғылым ретінде орнатуға көмектесті. Ол қайтыс болған кезде «Нью-Йорк Таймс» газеті оны «американдық ғылымның деканы» деп атады. Кэттелл Американың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуына қатысты түрлі пікірде болды. Оның әскерге шақыруға қарсылығы Колумбия университетіндегі лауазымынан босатылуына әкелді, бұл кейіннен көптеген американдық университеттерді танымал емес көзқарастарды қорғау үшін академиялық мәртебе орнатуға итермеледі. Кэттелл 1876 жылы он алты жасында Лафайет колледжіне түсіп, төрт жылдан кейін үздік дипломмен бітірді. 1883 жылы Лафайеттегі факультет оған жоғары жетістіктермен магистр дәрежесін берді. Лафайетте оқыған кезінде Кэттелл көп уақытын ағылшын әдебиетін оқып, математикаға бейімділігін көрсетті. Кэттеллдің айтуынша, филолог Франсис Марч Лафайетте оқыған кезінде оған үлкен әсер еткен. Кэттелл Германияда докторлық білім алуға келгеннен кейін өзінің шақыруын тапты, онда Лейпциг университетінде Вильгельм Вундттың жетекшілігімен оқыды. Ол Геттинген университетінде Герман Лотцемен де бірге оқыды. Лотце туралы эссе Кэттеллге Балтимордағы Джонс Хопкинс университетінде стипендия алуға мүмкіндік берді. 1882 жылдың қазан айында Кэттелл Германиядан стипендия алу үшін кетті. Ол АҚШ-қа кейде барып, Брин-Мор колледжінде (Брин-Мор, Пенсильвания) және Филадельфиядағы Пенсильвания университетінде дәріс берді. 1889 жылы ол АҚШ-қа қайтып, Пенсильвания университетінде психология профессоры болды. 1891 жылы Колумбия университетіне көшіп, психология, антропология және философия кафедрасын басқарды. 1895 жылы ол Америка психологиялық қауымдастығының президенті болып тағайындалды. 1888 жылы ол Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Кэттелл карьерасының басынан-ақ психологияны химия немесе физика сияқты физикалық ғылымдармен тең дәрежеде зерттеуге лайық сала ретінде орнатуға тырысты. Ол одан әрі зерттеулер ақыл-ойды стандартты өлшем бірліктеріне бөлуге болатынына көз жеткізетініне сенді. Ол сонымен қатар Вильгельм Вундт пен Фрэнсис Гальтонның әдістерін, соның ішінде ақыл-ойды тексеруді АҚШ-та енгізді. 1917 жылы Кэттелл мен ағылшын тілінің профессоры Генри Уодсворт Лонгфеллоу Дана, Генри Уодсворт Лонгфеллоу мен Ричард Генри Дананың немересі, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың әскерге шақыру саясатына қарсы болғандары үшін Колумбия университетінен шығарылды. Кейін ол университетке шағымданып, жылдық зейнетақы төлемін жеңіп алды. 1921 жылы ол соттан алған ақшаны қолданбалы психологияға деген қызығушылығын дамыту үшін «Психологиялық корпорацияны» құруға жұмсады. Ол психологтар өз жұмысын қалай қолданатынын толық түсіндіре алмағандықтан, ұйым қолданбалы психологияда тәжірибесі бар басқа психологтар басқарғанша құлдырады. Өмірінің соңында Кэттелл журналдарды редакциялап, жариялады. Осы процесте өзіне көмектесу үшін ол журналдарын шығару үшін Science Press Printing Company компаниясын құрды. 1944 жылы қайтыс болғанға дейін журналдармен жұмысын жалғастырды.

Евгеникаға деген сенім

Көптеген көрнекті ғалымдар мен сол кездегі зерттеушілер сияқты, Каттлдың ойлау жүйесіне евгеникаға сенім әсер етті, ол "халықтың генетикалық құрамын жақсартуға бағытталған тәжірибелерді қолдануды жақтаған қолданбалы ғылым немесе биоәлеуметтік қозғалыс ретінде" анықталады, көбінесе адам популяцияларына қатысты. Каттлдың евгеникаға сенуі Чарльз Дарвиннің зерттеулерімен күшті байланысты болды, оның эволюция теориясы Каттлдың "жеке ерекшеліктер психологиясын" зерттеуге баса назар аударуына түрткі болды. Өзінің евгеникалық нанымдарымен байланысты, Каттлдың зерттеулері ғылымға бет бұрған адамдардың әкелері дін қызметкерлері немесе профессорлар болуы мүмкін екенін көрсетті. Қызықатыны, Каттлдың әкесі осы екі қызметті де атқарған. Каттл өзінің "мұрагерлік қабілеті" бар екеніне сенді, бірақ оның қоршаған ортаның да әсерін мойындады, "күн астында туған жерге ие болу менің бақытым болды. Жақсы гендерден құралған гендік плазма, оған ерекше жағдайларға жауап беруге өте қолайлы болды".

Психикалық сынақтар

Каттеллдің жеке айырмашылықтар туралы зерттеулері Америкада тәжірибелік техниканы енгізуде және тәжірибе жүргізуде әдістеме маңыздылығын атап көрсетуде маңызды рөл атқарды. Каттеллдің психикалық сынақтарды құрастыруына психофизиканың жетістіктері және Гальтонның қабылдау мен интеллект үшін сезімдердің маңыздылығы туралы ойларымен қатар, Вундттың психология туралы анықтамасы әсер етті. Каттелл Лейпцигте өздігінен "қарапайым психикалық процестерді" өлшеуге кіріскендігі, оның психикалық сынақтарының бастауы болды.

Журналдар

Каттл ғылыми журналдарды құруға және редакциялауға белсенді қатысқанымен әйгілі болды. Ол журналдарды иелену және басып шығарумен тым көп айналысқандықтан, ғылыми еңбектерінің өнімділігі төмендеді. Джеймс Марк Болдуинмен бірге ол "Психологиялық шолу" журналын құрды. Сонымен қатар, ол "Science" журналын сатып алып, оны алғаннан кейінгі бес жылдың ішінде Америка ғылымды дамыту қауымдастығының ресми басылымы етіп белгіледі. 1900 жылы Каттл D. Appleton & Company компаниясынан "Popular Science Monthly" журналын сатып алды. 1915 жылы журналдың құқығы одан сатып алынып, "Popular Science" болып өзгертілді. Ол өз кезегінде "The Scientific Monthly" журналын құрып, редакциялады, ол бұрынғы "Popular Science Monthly" журналына жазылғандарға алмастыру ретінде жіберілді. Каттл шамамен 50 жыл бойы "Science" журналының редакторы болды. Осы уақыт ішінде ол психологияны ғылым ретінде дамытуға көп үлес қосты, себебі журналда психология саласындағы эмпирикалық зерттеулер маңызды орын алды. Аты айтылғаннан кейін, Грейс Эндрюс және Шарлотта Ангас Скотт есімді екі әйел "Америкалық ғылымның еркектері" журналының алғашқы басылымында тізілген.

Скептицизм

Кэттелл паранормальдық құбылыстар мен спиритизмге күмәнмен қарады. Ол Леонора Пайперді алаяқ деп есептеді. Ол "Science" журналында психолог Уильям Джеймспен Пайпер мәселесі бойынша пікір алмасты. Ол Джеймстің психикалық зерттеулерді қолдауына қарсылық білдірді. Джеймске жазған хатында Кэттелл "Психикалық зерттеулер қоғамы психологияға көп зиян келтіріп жатыр" деп жазды.

Жеке өмір

1888 жылы Кэттелл ағылшын саудагерінің қызы Жозефина Оуэнге үйленді. Олардың жеті баласы колледжге дейінгі білімін ата-аналары үйден оқытып берді. Тұтас отбасы Кэттеллдің редакторлық жұмысына көмектесті.

Өлім

Кэттелл 1944 жылдың 20 қаңтарында Пенсильвания штатының Ланкастер қаласындағы Ланкастер жалпы ауруханасында 83 жасында қайтыс болды.

Мұра

Пенсильвания штатының Истон қаласындағы Лафайет колледжі орналасқан Колледж Хилл ауданының басты көшесі Каттеллдің туған оқу орны – Каттеллдің атымен аталады.