Кіріспе

Франциселла туларенсис бактериясынан туындайтын жұқпалы ауру. Алдын алу шараларына жәндіктерден қорғануға арналған спрейлерді қолдану, ұзын шалбар кию, құрттарды дереу жою және өлген жануарларды мазаламау кіреді. Әдетте стрептомицин антибиотигімен емделеді. Ер адамдар әйелдерге қарағанда көбірек шалдығады. Қоян сияқты басқа жануарлар да бұл ауруға ұқтыруы мүмкін. Туляремияның инкубациялық кезеңі 1-ден 14 күнге дейін, көбінесе адамдарда инфекция 3-5 күннен кейін көрінеді. Көптеген сезімтал сүтқоректілерде клиникалық белгілерге қызба, әлсіздік, тәбет жоғалту, сепсис белгілері және тіпті өлім кіруі мүмкін. Адам емес сүтқоректілерде адамдарда байқалатын тері зақымданулары сирек кездеседі. Симптомсыз инфекциялар жиі кездеседі, ал жануарларда көбінесе бұл бактерияға қарсы антиденелер пайда болады. Қызба орташа немесе өте жоғары болады, және осы кезеңде қаннан туляремия бацилдерін бөліп алуға болады. Бет және көздер қызарып, қабынады. Қабыну лимфа түйіндеріне таралады, олар үлкейіп, іріңдеуі мүмкін (бубондық обаның белгілеріне ұқсайды). Лимфа түйіндерінің қабынуымен бірге жоғары қызба байқалады.

Себеп

Туляремия Francisella tularensis бактериясынан туындайды, оны көбінесе қызыл масалар, бұғылар және жұқтырған жануарлармен тікелей байланыс арқылы таратады. Адамдар сондай-ақ биотерроризм әрекеттері салдарынан да жұқтыруы мүмкін. Francisella tularensis инфекциялаған жануардың жасушаларының ішінде де, сыртында да тіршілік ете алады, яғни ол міндетті емес ішкі жасушалық бактерия болып табылады. Ол негізінен макрофагтарды, ақ қан жасушаларының бір түрін жұқтырады, осылайша иммундық жүйеден бой тасалай алады. Аурудың барысы организмнің көптеген мүшелер жүйелеріне, соның ішінде өкпеге, бауырға, көкбауырға және лимфалық жүйеге таралуын қамтиды. Аурудың дамуы жұққан жолға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Антибиотиктер пайдалануға дейін емделмеген науқастардың арасында пневмония және тиф түріндегі аурудан қаза болу көрсеткіші 50%-ға дейін жетеді, бірақ бұл жағдайлардың барлық жағдайдың 10%-дан аз бөлігін құрайды.

Таралу

Аурудың ең көп таралған жолы – буынтық аяқтылар арқылы жұғу. Бұл тікшелер Amblyomma, Dermacentor, Haemaphysalis және Ixodes түрлерін қамтиды. Кеміргіштер, қояндар және қояншалар көбінесе резервуар ретінде табельдемеленеді, бірақ АҚШ-та туляремияның 5–10% су арқылы жұғады. Туляремияны шағатын шыбықтар, әсіресе Chrysops discalis (бұғы шыбығы) да таратады. Жеке шыбықтар 14 күнге дейін, ал тікшелер екі жылдан астам уақытқа дейін жұқпалы болып қалуы мүмкін. Туляремия жұқтырған жануарлармен немесе ластанған материалдармен тікелей байланыс арқылы, жұқтырған жануарлардың жетік пісірілмеген етін немесе ластанған суды ішу арқылы, немесе ластанған шаңды тыныс алу арқылы да таралуы мүмкін.

Патология

Лимфа түйіндерінің биопсиясындағы әдеттегі гистопатологиялық сурет географиялық сипаттағы некроз аймақтарымен, нейтрофильдермен және некроздаушы грануломалармен сипатталады. Бұл сурет ерекше емес және басқа жұқпалы лимфаденопатияларға ұқсас. F. tularensis-ті зертханалық жағдайда оқшаулау үшін буферленген көмірқышқылды дрожжи қосылған агар сияқты арнайы орталар қажет. Сульфгидрил тобын берушілердің (мысалы, цистеин) қажеттілігіне байланысты, оны стандартты егіс орталарында оқшаулау мүмкін емес. Туляремия күдіктелген жағдайда микробиологты хабардар ету қажет, осылайша тиісті оқшаулау үшін арнайы орталарды қоса алғанда, зертхана қызметкерлерінің жұғуына жол бермеу үшін қауіпсіздік шараларын сақтауды қамтамасыз етуге болады. Серологиялық тесттер (науқастардың сарысуындағы антиденелерді анықтау) қолжетімді және кеңінен қолданылады. Бруцелламен болатын кросс-реакция нәтижелерді түсіндіруді қиындатуы мүмкін, сондықтан диагнозды тек серологияға негіздемеу керек. Молекулалық әдістер, мысалы ПТР, анықтамалық зертханаларда қолбар.

Алдын алу

Туляремияға қарсы қауіпсіз, қолжетімді, мақұлданған вакциналар жоқ. Дегенмен, вакцинация зерттеулері мен әзірлемелері жалғасуда, ал тірі әлсіздетілген вакциналар ең мұқият зерттелген және мақұлдануға ең үміткер болып табылады. Бүтін жасушалы өлтірілген вакциналар сияқты, суббөлімшелі вакциналар да зерттелуде, бірақ зерттеулер әлі халыққа қолдану деңгейіне жеткен жоқ. Гентамицин стрептомицинге қарағанда алуға оңайырақ болуы мүмкін.

Эпидемиология

Тулярия ең көп Солтүстік жарты шарда, оның ішінде Солтүстік Америкада және Еуропа мен Азияның кейбір бөліктерінде кездеседі. Еуропада тулярия көбінесе сирек кездеседі, бірақ көршілес Финляндия мен Швецияда бірнеше жыл сайын жүздеген жағдай тіркеледі. Швецияда 1984 жылдан 2012 жылға дейін барлығы 4830 тулярия жағдайы тіркелді (инфекцияның көп бөлігі ел ішінде жұқтырылды). Жыл сайын 100 000 адамға шаққанда шамамен 1,86 жағдай тіркеледі, ал 55-70 жас аралығындағы адамдар арасында бұл көрсеткіш жоғары.

Аурудың басталуы

Б.з.б. 14 ғасырда туларемия хетт империясының өкілдері арасында тарады, бұл “хетт обасы” деп аталды және биологиялық соғыстың алғашқы қолданылуы саналды. 2000 жылдың мамыр және қазан айлары аралығында Массачусетс штатының Марта Виньярд аймағында туларемияның жағдайы тіркелді, нәтижесінде бір адам қайтыс болды. Бұл жағдай АҚШ-тың Ауруларды бақылау және алдын алу орталығының (CDC) назарына түсті, олар аэрозольді Франциселла туларенсис бактериясын зерттеу үшін әлеуетті алаң ретінде қарастырды. Бір кезде Марта Виньярд газонды кесуден туларемия жұққан жалғыз орын ретінде танымал болды. Алайда, 2015 жылдың мамыр айында Колорадо штатының Лафайетт қаласындағы тұрғын аэрозольді F. tularensis бактериясынан қайтыс болды, бұл да газонды кесумен байланысты болды, бұл жаңа тәуекел факторын көрсетті. 1999-2000 жылдары Косовода туларемияның таралуы тіркелді. 2004 жылы Массачусетс штатындағы Бостон медициналық орталығының үш зерттеушісі қауіпсіздік шараларын сақтамағандықтан F. tularensis бактериясымен жұқтырды. 2005 жылы 24 қыркүйекте Вашингтондағы Ұлттық алаңда соғысқа қарсы демонстрациядан кейін F. tularensis бактериясының шамалы мөлшері анықталды. Алаңды қоршаған алты жерде биоқауіп сенсорлары іске қосылды. Мыңдаған адам жұқтыруы мүмкін болғанымен, ешқандай инфекция тіркелмеді. Табылған бактериялар биотеррорлық әрекеттен емес, табиғи көзден келген болуы мүмкін. 2005 жылы Германияда қоян аулауға қатысқандар арасында туларемияның таралуы тіркелді. Аулаудан кейін 27 адам зақымдалған қан мен етке тиіп алды. 11 мен 73 жас аралығындағы он адамда туларемия дамыды. Олардың бірі созылмалы жүрек ауруының асқынуынан қайтыс болды. Туларемия Грузияның Гори аймағында эндемикалық (жергілікті) ауру болып табылады. Соңғы таралу 2006 жылы тіркелді. Бұл ауру Эстонияның солтүстік жағалауындағы адам тұрмайтын Пакри аралдарында да кездеседі. Кеңес әскерлері бомбалау оқулары үшін бұл аралдарды пайдаланған, сондықтан химиялық және бактериологиялық қарулар осы аралдарға тасталған болуы мүмкін. 2007 жылдың шілдесінде Испанияның Кастилия және Леон автономды аймағында туларемияның таралуы тіркелді, бұл аймақты мекендеген тышқандардың тудырған ауруымен байланысты болды. Осы аймақта осыған дейін он жыл бұрын да осындай таралу тіркелген. 2011 жылдың қаңтар айында Техастағы жабайы шошқалар арасында бруцеллезді іздеген зерттеушілер кем дегенде екі округтегі жабайы шошқалардың арасында туларемия жұқпасының кең таралғанын немесе бұрынғы жұқпаның белгілерін анықтады, бірақ туларемия әдетте шошқалармен байланысты емес. Жабайы шошқаларды аулау, өңдеу және дайындау кезінде сақтық шараларын ұстану ұсынылды. Жабайы шошқалар үлкен қашықтықтарға жүретіндіктен, туларемияның кең географиялық аймақта таралуы немесе олардың арасында болуы мүмкін деген алаңдаушылық бар. 2011 жылдың қарашасында Тасманияда туларемия анықталды, бұл Оңтүстік жарты шардағы алғашқы жағдай деп хабарланды. Алайда, 2003 жылы Солтүстік территорияда аяқ жарақатынан оқшауланған патоген анықталды. 2014 жылы Колорадо штатында кем дегенде бес туларемия жағдайы тіркелді, ал 2015 жылдың басында кем дегенде үш жағдай тіркелді, оның ішінде жоғарыда айтылғандай, газонды кесу салдарынан бір адам қайтыс болды. Ғалымдар туларемияның адамдарға қауіпті екенін анықтады, адам жұқтырған жануармен байланысқа түскеннен кейін инфекция жұқтыруы мүмкін. Бұл ауру тез арада аңшылармен, аспаздармен және ауыл шаруашылығы қызметкерлерімен байланысты болды.

Басқа жануарлар

Мысықтар мен иттер бұл ауруды жұқтырған жануардан, мысалы, қоян немесе кеміргіштерден қан сорған кене немесе блоха шағуы арқылы жұқтыруы мүмкін. Жұқтырған мысықтарды емдеу үшін антибиотиктер қолданылады, оның ішінде тетрациклин, хлорамфеникол немесе стрептомицин. Қайталану жиі болатындықтан, ұзақ емдеу курсы қажет болуы мүмкін.