Кіріспе
Англия мен Уэльсті қамтитын құқықтық юрисдикция Англия мен Уэльс (Cymru a Lloegr) – Ұлыбританияның үш құқықтық юрисдикциясының бірі. Ол Англия және Уэльс құрамына кіретін елдерді қамтиды және 1535 және 1542 жылғы Уэльс заңдары арқылы құрылды. Бұл юрисдикцияның негізгі құқығы – ағылшын құқығы. Өзін-өзі басқару құқығы бар Уэльсте Сенат (Уэльс Парламенті; Senedd Cymru) – бұрын Уэльс Ұлттық Ассамблеясы деп аталған – 1998 жылғы Уэльс Үкіметі туралы заңға сәйкес 1999 жылы құрылды. 2006 жылғы Уэльс Үкіметі туралы заң заң шығарушы органның өкілеттіктерін кеңейтіп, оған өз заңдарын қабылдауға мүмкіндік берді, сондай-ақ Уэльс Үкіметін Сенаттан ресми түрде бөліп шығарды. Англия үшін осындай орган жоқ, ол тікелей Ұлыбритания Парламенті мен Үкіметі тарапынан басқарылады.
England and Wales (Cymru a Lloegr) is one of the three legal jurisdictions of the United Kingdom. It covers the constituent countries England and Wales and was formed by the Laws in Wales Acts 1535 and 1542. The substantive law of the jurisdiction is English law. The devolved Senedd (Welsh Parliament; Senedd Cymru) – previously named the National Assembly for Wales – was created in 1999 under the Government of Wales Act 1998 and provides a degree of self government in Wales. The powers of the legislature were expanded by the Government of Wales Act 2006, which allows it to pass its own laws, and the Act also formally separated the Welsh Government from the Senedd. There is no equivalent body for England, which is directly governed by the parliament and government of the United Kingdom.
Құзыреттілік тарихы
Римдіктердің Британияны жаулап алған кезінде, қазіргі Англия мен Уэльс аумағы Адриан қабырғасының солтүстігіндегі жерлерді қоспағанда, біртұтас бірлік ретінде басқарылды. Римдіктер басып алған аумақтың мөлшері әртүрлі болды, бірақ бір кезде Антонин/Северан қабырғасына дейін жетті. Сол кезде Рим Британиясының түпкі тұрғындарының көпшілігі бритон тілдерінде сөйледі және олардың барлығы көптеген тайпаларға бөлінген британдар деп есептелді. Римдіктер бұл аймақты жаулап алғаннан кейін, оны бірлік ретінде – Британия провинциясы ретінде басқарды. Римдіктер кеткеннен соң көп уақыт өткенде, Уэльстегі британдар өздерінің заң жүйесін жасады, оны алғаш рет Хайвел Дда (Хайвел Жақсы; 942–950 жылдары билік еткен) қазіргі Уэльстің патшасы болғанда кодификациялады. Англияда англосаксондық заңды алғаш рет Ұлы Альфред өзінің Заң кодексінде, шамамен 893 жылы кодификациялады. Алайда, 11 ғасырда Уэльске нормандықтардың шабуылынан кейін, нормандықтар басып алған Уэльс бөліктерінде (Уэльс шекаралары) ағылшын заңы қолданыла бастады. 1283 жылы Эдуард I басқарған ағылшындар, 11 ғасырдан бері Англияда жиналған ең ірі әскермен Уэльстің қалған бөлігін жаулап алды, содан кейін оны Уэльс княздығы ретінде ұйымдастырды. Бұл кейін 1284 жылғы Рудлан статуты арқылы ағылшын тәжімен біріктірілді. Оның мақсаты – Уэльстің қылмыстық заңын ағылшын заңымен алмастыру болды. Уэльс заңы азаматтық істерде Уэльстің 16 ғасырда Тюдорлар әулеті Англияға қосылғанға дейін қолданыла берді. 1535 және 1542 жылдарғы Уэльс заңдары Уэльстің барлық аумақтарын басқаруды біріктірді және оларды Англия Корольдігінің құқықтық жүйесіне толыққанды енгізді. Бұл, ішінара, Уэльстің ескірген заңдарын жаңарту үшін, сондай-ақ Англиямен бірге Уэльсті бақылау үшін жасалды. Осы заңдар арқылы уэльстіктер ағылшындармен тең деп есептелуі мүмкін болды, бұл Генрих VIII және Елизавета I гербінде көрінді, онда айдаһар Уэльсті, ал арыстан Англияны білдірді. Бірақ Тюдорлар әулеті Елизавета I өлімімен аяқталғаннан кейін, Уэльстің қызыл айдаһары тасталып, король Джеймс I таққа отыруымен Шотландияның бір мүйізді мүйізімен алмастырылды, бұл Уэльстің гербтегі және Ұлыбританияның бірінші нұсқасының туындағы мәртебесін төмендетті. 1746 жылға дейін заңнамада «Англия» деген сілтеме Уэльсті қамтиды ма, жоқ па, бұл нақты емес еді, сондықтан 1746 жылы Парламент Уэльс және Бервик заңын қабылдады. Бұл барлық бұрынғы және болашақ заңдарда «Англия» деген сілтеме әдепкі бойынша Уэльсті (және Бервик-апон-Твидті) қамтиды деп белгіледі. Уэльс және Бервик заңы 1967 жылғы Уэльс тілі заңымен жойылды, бірақ осы заңмен құрылған «Англияның» заңдық анықтамасы 1967 жылға дейін қабылданған заңдарға әлі де қолданылады. Содан бері жаңа заңнамада «Англия» деп аталған жер енді «Англия және Уэльс» болып табылады, ал кейіннен «Англия» және «Уэльс» деген сілтемелер осы саяси бөлімдерге қатысты.
Уэльстің юрисдикциясы
Уэльс ғалымдары мен саясаткерлері бірнеше рет Уэльске арналған қылмыстық әділет жүйесін құруға шақырды.
Заң
Англия мен Уэльс кейбір мақсаттар үшін бірлік ретінде қарастырылады, себебі екеуі де бұрынғы Англия Корольдігінің конституциялық мұрагерлері болып табылады. Шотландия заңын сақтау туралы кепілдік 1706 жылғы Одақ шартында берілді, ол 1707 жылғы Одақ актілеріне әкелді, соның салдарынан ағылшын құқығы және 1801 жылдан кейін ирланд құқығы бөлек сақталды. Екі Одақ актісінен кейін Парламент өз заңдарының күшін мемлекеттің бір бөлігімен шектей алады, және заңдардың күші шектелген жағдайда, бастапқыда бұрынғы патшалықтардың біріне немесе бірнешесіне қолданылды. Осылайша, Англияға қолданылатын көптеген заңдар Уэльске де қолданылды. Дегенмен, Парламент қазір Уэльске ғана қолданылатын, Англияға емес (және керісінше) заңдар қабылдап жатыр, мұндай практика 20-ғасырдың ортасына дейін сирек кездесетін. Мысалы, 1967 және 1993 жылғы Уэльс тілі заңдары және 1998 жылғы Уэльс үкіметі туралы заңды қарастыруға болады. Сенаттың қаулылары мен актілері Уэльсте қолданылады, бірақ Англияда қолданылмайды. 2007 жылдың мамыр айынан бастап күшіне енген Уэльс үкіметі туралы заңға сәйкес, Сенат өзіне берілген мәселелер бойынша заң шығару құқығына ие. 2011 жылдың 3 наурызында өткен референдумнан кейін Сенат Вестминстермен кеңеспей тікелей заң шығару өкілеттігін алды. Бұл Уэльстің шамамен 500 жыл ішінде алғаш рет заң шығаруға өздік құқыққа ие болуы еді. Уэльстің әрбір заң жобасы Сенат Камри актісі деп аталады.
Компанияны тіркеу
Компанияның Ұлыбританияда тіркелуі үшін, Companies House-қа тіркелуге берілген өтінімінде "компанияның тіркелген кеңсесі Англия мен Уэльсте (немесе тек Уэльсте), Шотландияда немесе Солтүстік Ирландияда орналасқандығы" көрсетілуі тиіс, бұл сол кәсіпкерлікке қолданылатын заңды анықтайды. Компания Limited немесе Ltd сөздерімен аяқталмайтын, cyfyngedig немесе cyf сөздерімен аяқталатын атауды пайдалануды немесе Уэльс тілінің ресми қолданылуымен байланысты белгілі бір артықшылықтарды алуды қаласа, тіркелген кеңсесі "Уэльсте" деп көрсетілуі керек.
Басқа органдар
Заң жүйесінен тыс жағдайда, ахуал әртүрлі. Кейбір ұйымдар "Англия мен Уэльс" ретінде біріктіріледі, ал басқалары жеке-жеке әрекет етеді. Спортта крикеттен құрылған халықаралық команда бар, оны Англия және Уэльс крикет кеңесі басқарады (оған жай ғана "Англия" деп те аталады), бұл кеңес екі елде де осы спорттың дамуын қадағалайды, ал Гламорган округінің крикет клубы ағылшын округтерінің крикет жүйесіне қатысады. Футбол, регби, регби лигасы, Достастық ойындары және басқа да спорт түрлерінде әр елдің жеке ұлттық құрама командалары бар. Уэльстің бірнеше футбол клубтары, ең танымалдары – «Кардифф Сити» және «Суонси Сити», ағылшын футбол лигасы жүйесінде ойнаса, шекараның екі жағындағы аймақтарды ұсынып тұратын «Нью Сентс» клубы Уэльс футбол лигасы жүйесінде өнер көрсетеді. 1971-2018 жылдар аралығында өткізілген Англо-Уэльс кубогы – Уэльс аймақтары мен ағылшын Премьер-лигасы клубтары арасындағы регби турнирі еді. Кейбір діни ұйымдар Англия мен Уэльс негізінде құрылған, олардың ішінде Рим-католик шіркеуі ең ірісі, сондай-ақ Евангелиялық пресвитериан шіркеуі сияқты кіші ұйымдар да бар. 1920 жылы Уэльс шіркеуінің тәуелсіздігі алдында, Ұлыбританиядағы Англикан шіркеуі Уэльс пен Англияның барлық аймақтарында Англия шіркеуінің билігінде жұмыс істеді. Сайлау комиссиясы саяси партиялардың тізімін жүргізеді, олар партия қызмет ететін айматқа қарай (Англия, Уэльс немесе Англия мен Уэльс) жіктеледі. Англия мен Уэльстің Жасыл партиясы тек ағылшын және уэльстік сайлау округтерінде кандидаттарды тікелей ұсынады, ал Шотландия мен Солтүстік Ирландияда жеке Жасыл партиялар бар. Кейбір кәсіби ұйымдар Англия мен Уэльстің мүдделерін білдіреді, мысалы, Англия мен Уэльстегі дипломированный бухгалтерлер институты, Адвокаттар кеңесі, Заңгерлер қоғамы, Ұлттық фермерлер одағы және Англия мен Уэльс полиция федерациясы. Басқа мысалдарға Canal & River Trust, Charity Commission, Англия мен Уэльстің Бас тіркелім кеңсесі, Корольдік полиция инспекциясы және өрттен қорғау және құтқару қызметі, HM Жер тіркелімі, Корольдік түрмелер қызметі, Англия мен Уэльстегі Тау құтқару қызметі, Дипломированный бухгалтерлердің құрметті компаниясы және Жастар хостелдері қауымдастығы кіреді.
Басымдық тәртібі
Англия мен Уэльстегі басымдық реті Солтүстік Ирландия мен Шотландиядағы және Ұлтастық елдердегі басымдық ретінен өзгеше.
Ұлттық парктер
Англия мен Уэльстің ұлттық парктері ерекше заңнамалық жүйемен және тарихпен ерекшеленеді.