Кіріспе

Ұлыбританияның әдебиеті – Ұлыбритания және Бретаньмен байланысты ортағасырлық әдебиеттер мен аңыз материалдарының жиынтығы, сондай-ақ олармен байланысты аңызға толы патшалар мен батырлар, әсіресе Артур патша. 12 ғасырдағы Уэльс дін қызметкері Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» (Британия патшаларының тарихы) сол кезде кеңінен танымал болды және Ұлыбритания әдебиетінің орталық бөлігі болып табылады. Бұл Шарльмань аңыздарына арналған Франция әдебиеті және классикалық мифология мен классикалық тарихтан алынған немесе олардан шабыттанған материалдарды қамтитын Рим әдебиетімен бірге ортағасырлық әдебиетте қайта-қайта еске алынған үш үлкен батыстық әңгіме циклінің бірі еді. Оның псевдо-хроникасы мен рыцарлық романдары, проза және өлең түрінде жазылған, 12-16 ғасырларда гүлденді.

Тақырыптар мен тақырыптар

Король Артур – Британия тақырыбының басты нысаны, сонымен қатар Британияның аңыз патшалары туралы әңгімелермен бірге, Ұлыбритания мен Бретань тарихына қатысты, көбінесе белгілі емес тақырыптарды да қамтиды, мысалы, Троялық Брут, Коэль Хен, Британияның Лейр (Король Лир) және Гогмагог туралы әңгімелер.

Аңыз тарихы

Британияның аңыз тарихы, ішінара ел үшін патриоттық миф құру мақсатымен жасалған. Осылайша, бұл әдебиеттер жинағында бірнеше мақсат көрінеді. Джон Дж. Дэвенпорттың сөзіне сәйкес, Британияның әлемдегі орны мен маңызы мәселесі «өздерінің елдерінің кельт, англо-саксон, рим және викинг мұрасында біртүтас іздеуге тырысқан жазушылар үшін ерекше маңызды тақырып болды». Джеффри Монмуттың «Historia Regum Britanniae» Британия тарихының орталық құрамы болып табылады. Джеффри бірқатар ежелгі британдық мәтіндерге, соның ішінде тоғызыншы ғасырға жататын «Historia Brittonum»-ға сүйенді. «Historia Brittonum» – Троялық Брут туралы әңгімелердің ең ерте белгілі көзі. Дәстүрлі түрде Неннийге жатқызылғанмен, оның нақты авторы белгісіз; ол бірнеше нұсқада сақталған. Бұл әңгіме одан әрі кеңінен таралды, себебі оның авторы Брутті Троя соғысынан кейін тараған батырлардың диаспорасына байланыстырды. Оның қызы Елена Констанций Хлорға үйленіп, Ұлы Константин императорын дүниеге әкелді, осылайша рим императорлық әулеті британдық ата-тегіне жалғасты. Кейіннен король Лир болған Британияның Лейрі бастапқыда Уэльстің теңіз құдайы Ллыр болған, ол ирландтық Лермен туысқан деп болжанады. Артур әдебиетіндегі кейіпкерлермен түрлі кельт құдайлары теңестірілді: мысалы, Морган ле Фэй бастапқыда Уэльстің құдайы Модрон немесе ирландтық Морриган болған деп есептелді. Бұл теңестірулердің көпшілігі 19 ғасырдың соңындағы салыстырмалы дінтанудан туындаған және соңғы жылдары күмәндік тудырды. Уильям Шекспир Британияның аңыз тарихына қызығушылық танытты және оның кейбір сирек жолдарымен жақсы таныс болды. Шекспирдің пьесаларында Леар патшасы мен Симбелин сияқты осы аңыз корольдерге қатысты бірнеше әңгімелер бар. Шекспирдің Уэльстегі ұстазы Томас Дженкинс оны осы материалмен таныстырған деген болжам бар. Бұл әңгімелер Рафаэль Холиншедтің «Англия, Шотландия және Ирландияның жылнамаларында» да кездеседі, бұл Шекспирдің «Макбет» пьесасының деректерінің бірі болып табылады. Басқа ерте авторлар да Британия тарихының ертедегі Артур және тарихи емес көздерінен шабыт алды. Мысалы, шотландтар пиктік және Дал Риата патшалық әулеттерінде мифтік тарихты құрды. Олар, Джеффри сияқты, ақиқатқа айналғанмен, олардың бастауы түсініксіз және көбінесе мифтік британдық және мифтік ирланд тарихының екі аспектісін де қамтиды. Габран мак Домангарттың оқиғасында осы екі тарихтың элементтері ерекше орын алады.

Артур циклы

Артурийлік әдеби цикл – Британия жырларының ең танымал бөлігі. Оның сәттілігіне екі байланысты әңгіме айту себеп болды, олар кейінгі авторларды қызықтырды. Бірі – Камелотқа қатысты, ол көбінесе ерлік пен ізгілікке толы, бірақ қазаға кесілген утопия ретінде бейнеленеді, Артур, Гауэн және Ланселот сияқты батырлардың қателіктерінен құлайды. Екіншісі – әртүрлі рыцарьлардың қасиетті Граальды табуға жасаған тың тынысы; кейбіреулері табысқа жетеді (Галахад, Персиваль), ал енді біреулері сәтсіздікке ұшырайды. Артур туралы әңгімелер уақыт өте келе өзгеріп, жаңа кейіпкерлер қосылып, Дөңгелек үстелдің басқа рыцарьлары туралы аңызды кеңейтті. Орта ғасырлық Артур және оның рыцарьлары туралы жырлар христиандық тақырыптарға толы; олар адамның ізгілік жоспарларын кейіпкерлерінің моральдық кемшіліктері арқылы жою және маңызды христиандық реликті іздеу туралы айтады. Сонымен қатар, кейіпкерлер арасындағы қарым-қатынастар сарайлық махаббат дәстүрінде бейнеленді, мысалы, Ланселот пен Гвиневра, немесе Тристан мен Изольда. Соңғы жылдары Артур патша мен оның рыцарьлары туралы әңгімелерді кельт мифологиясымен байланыстыруға талпыныс жасалып жатыр, көбінесе романтикалық және 20 ғасырда қайта құрылған нұсқаларда. Әсіресе Джесси Уэстонның «Ritual to Romance» еңбегі Артур бейнелерін христиандық арқылы ерте заманғы табиғатқа табыну мен өсімдіктерге байланысты ырымдарға дейін жетеді, бірақ бұл түсіндірме қазіргі таңда кең таралмаған. Артурийлік әдебиетті, әсіресе Грааль жырларын, адамның дамуы мен рухани өсудің аллегориясы ретінде қарастыруға болады, бұл тақырыпты мифолог Джозеф Кэмпбелл және тағы басқалар зерттеді.

Орта ғасырлар

+ Автор ғасыр тіл ŒuvresBéroul12-ғасыр Ескі Норман TristanChrétien de Troyes12-ғасыр Ескі Француз тілі Эрек және Эниде, Клигес, Ланселот, Арбаның рыцарі, Иван, Арыстанның рыцарі, Персеваль, Грааль тарихыGeoffrey Chaucer14-ғасыр Орта Англия тілі Кентербери әңгімелеріThomas Chestre14-ғасыр Орта Англия тілі Сэр Лаунфаль, Либеус ДеконюсGeoffrey of Monmouth12-ғасыр Латын Historia Regum Britanniae, Vita MerliniGottfried von Strassburg13-ғасыр Орта Жоғары Немец тілі Tristan (Готфрид фон Страсбург)Hartmann von Aue12-ғасыр Орта Жоғары Немец тілі Эрек, ИвейнLayamon13-ғасыр Орта Англия тілі BrutThomas Malory15-ғасыр Орта Англия тілі Le Morte d'ArthurMarie de France12-ғасыр Англо-Норман Мари де Франстің жырлары: Lai de Yonec, Lai de Frêne, Lai de LanvalNennius9-ғасыр Латын Historia BrittonumRobert de Boron12-ғасыр Ескі Француз тілі MerlinTaliesin6-ғасыр Орта Уэльс тілі Талиесин кітабыThomas of Britain12-ғасыр Ескі Француз тілі TristanWace12-ғасыр Ескі Норман Roman de Brut, Roman de RouWolfram von Eschenbach12-ғасыр Орта Жоғары Немец тілі ParzivalRaoul de Houdenc12-ғасыр Ескі Француз тілі Meraugis de PortlesguezPaïen de Maisières12–13-ғасыр Ескі Француз тілі La Mule sans freinRaoul de Houdenc13-ғасыр Ескі Француз тілі La Vengeance RaguidelRustichello da Pisa13-ғасыр Франко-Итальян Roman de Roi Artus, Guiron le Courtois, MeliodusUlrich von Zatzikhoven13-ғасыр Орта Жоғары Немец тілі Lanzelet