Ибериялық жыланбас: Құтқару және өсу жолы

Кіріспе

Кішкентай жабайы мысық

Қазбалар көрсеткендей, бұл түр аймақта ерте плейстоценнің соңынан бері, шамамен 1 миллион жыл бұрын кездескен. 21-ші ғасырдың басында Ибериялық сілеусін құрып кетуге жақын болды, себебі 2002 жылы Андалусиядағы екі оқшауланған топтамадан бар болғаны 94 жеке тұлға ғана тірі қалды. Содан бері мекендеу ортасын жақсарту, қоян популяциясын қалпына келтіру, Ибериялық сілеусіндерді көшіру, қайта қоныстандыру және бақылау сияқты консервациялық шаралар іске асырылды. 2012 жылы популяция 326 жеке тұлғаға дейін, 2020 жылы 855-ке, 2021 жылы 1111-ге және 2023 жылдың мамырында 1668-ге өсті. Бұл монотиптік түр және Lynx issiodorensis-тен пайда болған деп саналады.

Таксономия

Felis pardina – 1827 жылы Коенрад Якоб Темминк ұсынған ғылыми атау. Ол Португалиядағы Тагус өзені маңында өлтірілген және Париж мен Лондон қалаларында сатылған Иберия рысының терілерін сипаттаған. Бұл – монотиптік түр.

Филогения

Ибериялық жыртқыш мысық Lynx issiodorensis-тен пайда болған деген болжам бар. Ибериялық жыртқыш мысықтың ең ерте қазба қалдықтары ерте плейстоценнің соңына, шамамен 1 миллион жыл бұрын жатсады.

Сипаттамалары

Ибериялық түлкінің қысқа, ашық сарыдан қоңырға дейін дақты жүні болады. Дақтардың пішіні мен мөлшері кішкентай дөңгелектерден созылғанға дейін әртүрлі келеді. Олар қатарлап орналасқан және арқадан қарай бүйірлерге қарай мөлшері азаяды. Басы кішкентай, тұмсықты құлақтары және мойнында жұмсақ түктер болады. Денесі қысқа, аяқтары ұзын, ал құйрығы қысқа. Еркектердің басы мен денесінің ұзындығы және ұзын құйрығының салмағы ал эми ұрғашылары кішкентай, басы мен денесінің ұзындығы шамамен және салмағы болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Ибериялық түлкі бір кезде Иберия түбегінің барлық аймақтарында кездесетін. 1950 жылдары солтүстік популяциясы Жерорта теңізінен Галисияға және Португалияның солтүстік бөлігіне дейін, ал оңтүстік популяциясы Испанияның орталық бөлігінен оңтүстігіне дейін тараған. 1940 жылдары 15 кіші популяциядан 1990 жылдардың басында тек екі кіші популяцияға дейін азайды, бұл Монтес-де-Толедо және Сьерра-Моренада ең айқын байқалды. 1973 жылға дейін ол Сьерра-де-Гата, Монтес-де-Толедо, Сьерра-Моренаның шығысы, Сьерра-де-Реллумбрар және Донанья аймағындағы жағалау жазықтарында таралған. 1960 жылдардың басынан 2000 жылға дейін ол бұрынғы ареалының 80% жуығын жоғалтты. 2012 жылы ол Испанияның оңтүстігіндегі өте шектеулі аумақтармен ғана шектелді, көбею Сьерра-Морена және Донанья жағалау жазықтарында ғана расталды. Қазба қалдықтары Ибериялық түлкінің Кейінгі Плейстоцен және ерте Голоцен дәуірінде кеңірек таралғанын көрсетеді. Солтүстік Италиядағы Арена Кандидеде табылған бес түлкінің қалдығы шамамен 24,820–18,620 жыл бұрынғы кезге жатады. Францияның оңтүстігіндегі Кабиас үңгірінен табылған бір мысал радиокөміртектік талдау бойынша қазіргі уақыттан 3780±90 жыл бұрынғы деп есептелді. 2021 жылы Оңтүстік Италияда, Апулиядағы Ингарано қазба орнында 40,000 жыл бұрынғы Ибериялық түлкілердің ірі шоғырлануы алғаш рет анықталды. Ибериялық түлкі ашық шалғындықтар мен құлпынай ағашы, мастика және арша сияқты тығыз бұталардың араласатын гетерогенді орталарды ұнатады, сондай-ақ емен және пробқа ағаштары да оған қолайлы. Қазіргі кезде ол негізінен таулы аймақтармен шектелген.

Мінез-құлық және экология

Ибериялық сілеусін өзінің аумағын несеппен, ағаш қабығындағы тырнау іздерімен және нәжіспен белгілейді. Ересектердің мекендейтін аумағы көп жылдар бойы өзгермейді.

Тамақ пен аңшылық

Ибериялық түлкінің тамақтануының негізгі бөлігін еуропалық қоян (Oryctolagus cuniculus) құрайды, сонымен қатар қызыл аяқты бөдене (Alectoris rufa), кеміргіштер және аз дәрежеде жабайы тұяқты жануарлар да жейді. Ол кейде жас еуропалық бұғы (Dama dama), еуропалық жабайы егіз (Capreolus capreolus), еуропалық муфлон (Ovis aries musimon) және үйректерді аулайды. Еркек түлкіге күніне бір қоян, ал бала күтіп жатқан ана түлкіге күніне үш қоян қажет. Ибериялық түлкінің бейімделу қабілеті төмен, миксоматоз және қоян геморрагиялық ауруынан туындаған қоян популяциясының қайта-қайта төмендеуіне қарамастан, оның тамақтанып өтуінің 75% қоянға тәуелді. Жабайы Ибериялық түлкінің асқазан-ішек трактісінде антибиотикке төзімді бактериялар да табылды. Ол олжа үшін Иберия қасқырымен (Canis lupus signatus), қызыл түлкімен (Vulpes vulpes), Египет мангустымен (Herpestes ichneumon) және Еуропа жабайы мысығымен (Felis silvestris) бәсекелеседі. Сонымен қатар, ол аталған қызыл түлкі, Египет мангусты және жалпы генет (Genetta genetta) сияқты басқа да кішкентай жыртқыштарды да өлтіреді.

Көбею

Кішкентайлар 7-10 айлық шақта тәуелсіз болады, бірақ 20 айға дейін анасымен бірге қалады. Жастардың тірі қалуы қоректік түрлердің болуына тікелей байланысты. Табиғатта еркектер мен ұрғашылар бір жасқа келгенде жыныстық жағынан жетіледі, бірақ көбінесе аумақ бос қалғанға дейін көбеймейді; бір ұрғашы анасы өлген соң бес жылға дейін көбеймегені белгілі. Табиғатта ең ұзақ өмір сүру мерзімі 13 жылды құрайды. Жұптасудың қиындығы инбридингке (ішкі көбейтуге) алып келді, соның салдарынан төлдің саны азайып, жарақатсыз өлім-жітім көбейді. Инбридинг еркектерде сперма сапасының төмендеуіне және сүексіздік деңгейінің жоғарылауына әкеледі, бұл түрдің бейімделу қабілетін арттыруға кедергі келтіреді.

Қауіптер

Ибериялық жыланбас мекен ортасының жоғалуы, жол апаттары және заңсыз аң аулау қауіптеріне тап болып отыр. 1990 жылдары қоян мен түлкіге қойылған заңсыз тұзақтар жыланбас өлімінің басты себебі болды. Жыл сайын бірнеше Ибериялық жыланбас жол қозғалысы тығыз бағыттарды кесіп өтуге тырысқанда қаза табады. 2007 жылы бірнеше жыланбас мысық лейкемиясынан өлді. Адамдармен өзара әрекеттесудің күшеюі және жыланбас популяциялары арасында антибиотикке төзімді гендердің таралуы ғана емес, сонымен қатар адамдарға да елеулі қауіп тудыруы мүмкін.

Қорғау

Ибериялық түлкі толық қорғалған. Ол CITES-тің I қосымшасына, Еуропаның жабайы табиғатты және табиғи орталарды сақтау жөніндегі Берн конвенциясының II қосымшасына, сондай-ақ Еуропалық Одақтың Мекендер директивасының II және IV қосымшаларына енгізілген. 2014 жылдан бері IUCN Қызыл тізімінде құрып бара жатқан түр ретінде тіркелген. Испанияның табиғатты қорғау жөніндегі ұлттық комиссиясы Ибериялық түлкінің ex situ (табиғи ортасынан тыс) консервациялық шаруашылық бағдарламасын қолдады, бұл тұтқындағы популяцияны басқару арқылы "қауіпсіздік желісі" ретінде қызмет етуі және қайта енгізу бағдарламалары арқылы жаңа Ибериялық түлкінің табиғи популяциясын құруға "көмектесу" үшін жасалған. Тұтқында өсірілген түлкілерді босату алдында, оларды жабайы өмірге дайындау үшін олардың табиғи мінез-құлқы үлгіленеді. Жануардың табиғи ареалын сақтау және қалпына келтіру үшін басқару шаралары жасалып жатыр. Тұтқында өсірілген түлкілерді босатуды жоспарлап отырғандар қолайлы орта, қоянның көптігі және жергілікті халықтың қолдауын іздейді. 1994 жыл мен 2013 жыл аралығында түрлі сақтау шараларына шамамен 90 миллион евро жұмсалды. Еуропалық Одақ қаржыландырудың 61% -ын қамтамасыз етеді.

Қайта енгізу бағдарламасы

2009 жылдан бастап Ибериялық линксі Гуадальмеллатоға қайта енгізілді, нәтижесінде 2013 жылы олардың саны 23-ке жетті. 2010 жылдан бері бұл түр Гуарризас аймағында да босатылды. Саламанка маңындағы Кампаниос-де-Азаба аймағында линкстерді босату жоспарлары бойынша Қоршаған орта министрлігімен келіссөздер жүргізілді. 2013 жылдың сәуір айында Андалусияның жабайы табиғаттағы жалпы саны – 2002 жылы 94 болған – үш есеге артып, 309-ға жеткені хабарланды. 2013 жылдың шілдесінде Nature Climate Change журналында жарияланған зерттеуде климаттың өзгеруі оңтүстіктегі қояндарға қауіп төндіретінін көрсетіп, солтүстік Иберияда қайта енгізу бағдарламаларын жүргізу қажеттігі айтылды. 2014 жылдың 26 қарашасында Монтес-де-Толедода 3 Ибериялық линксі босатылды; олардың бірі кейіннен Мадрид аймағындағы Аранхуэске жақын жерге сапар шекті, бұл соңғы 40 жылдағы алғашқы рет болды. Португалияда, әсіресе оңтүстікте Ибериялық линкстердің болуы расталды. 2014 жылы Табиғатты қорғау және орман институты Португалияның қайта енгізу жобасы үшін 2000 гектар жерді қамтамасыз ететін келісімшартқа қол қойды. 2015 жылы 10 тұтқында өсірілген Ибериялық линксі Гуадиана аңғарының табиғи паркіне және оңтүстік-шығыстағы Гуадиана аңғарының айналасындағы аудандарға босатылды. 2015 жылдың соңына қарай Пиреней түбегінде 400 линкс болды, олардың көп бөлігі Оңтүстік Испаниядағы Андалусияда, бірақ Толедо маңындағы төбелерде, Экстремадурада (Оңтүстік-Батыс Испания) және Оңтүстік Португалияда да жаңа, кішірек популяциялар пайда болды. Португалияда Ибериялық линкстерді қайта енгізу жобасы сәтті аяқталды; 17 линкстен 12-сі өздерінің аумақтық жерлерін белгіледі. 2007 жылғы мысықтардың лейкемия вирусы (FeLV) жұққаннан кейін, жабайы линкстер ауруға шағу мүмкіндігін анықтау үшін мерзімді түрде тексеріледі. 2013 жылдың қыркүйек-желтоқсан айларында алынған сынамалар FeLV-ге теріс нәтиже көрсетті, бірақ бір аталық линкс түрінің алғашқы өкілі ретінде мысықтардың иммуножеткіліксіздік вирусына оң нәтиже берді және карантинге жатқызылды.

Тұтқында өсіру

2002 жылы Херез зообағы үш аналықтың бар екенін растады және тұтқында көбейту бағдарламасын әзірлеу жоспары жасалды. Солардың бірі – 2002 жылдың сәуір айында кішкентай кезінде ұсталған Салиега есімді аналық. Ол тұтқында көбейтілген алғашқы Ибериялық жыртқышы болды және 2005 жылдың 29 наурызында Испанияның Уэльва провинциясындағы Донана ұлттық паркіне қарасты Эль Асебуче көбейту орталығында үш сау балапаны дүниеге келді. Келесі жылдары балапандардың саны артып, қосымша көбейту орталықтары ашылды. 2009 жылдың наурыз айында бағдарлама басталғаннан бері 27 балапан туғаны хабарланды. 2009 жылы Испания үкіметі Zarza de Granadilla қаласында 5,5 миллион еуроға көбейту орталығын салуды жоспарлады. Одан бері 122 жеке тұлғаны өсіріп бақты, олардың барлығы көбейту орталығында дүниеге келді, олардың 89-ы тірі қалды. Олардың 73-і табиғатқа қайта жіберілді. Қайта жіберу Гуадиана аңғарындағы Мертола және Серпа аудандарында жүзеге асырылады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша Португалияда шамамен 50 000 гектар аумақта 140-қа жуық жеке тұлға бар, олардың 50-сі балапандар. 2008 жылы 14, ал 2009 жылы 15 балапан тірі қалды. 2010 жылы суық ауа райы мен денсаулық мәселелері көбею көрсеткіштерінің төмендеуіне әкелді, яғни 14 балапан туды, ал сегізі тірі қалды. Бірақ келесі жылы көбейту орталықтары 45 балапан туғанын, олардың 26-сы тірі қалғанын тіркеді. 2012 жылы Португалия мен Испаниядағы көбейту орталықтары 59 туылғаннан кейін 44 балапанның тірі қалғанын хабарлады. 2017 жылы Ибериялық жыртқыштарының жалпы саны 475 жеке тұлғаға жетті. 2019 жылдың ақпан айында жалпы саны шамамен 650 жеке тұлғаға дейін өседі деп болжанып еді. 2013 жылдың наурыз айында алғаш рет Ибериялық жыртқыштарының ұрықтары мен жұмыртқалары жиналып, сақталғаны хабарланды. Олар Салиегадан және тағы бір аналықтан жиналды – екеуі де стерильденді және Берлиннің зоопарк және жабайы табиғатты зерттеу институты арқылы көбейту бағдарламасынан шығарылды және болашақта көбейту үшін Мадридтегі Ұлттық табиғат ғылымдары мұражайында (Museo Nacional de Ciencias Naturales) сұйық азотта сақталды. 2014 жылдың шілдесінде MNCN CSIC жыныстық жағынан жетілмеген жыртқыштың ұрық безінің тінінен сперматозоидтарды өндіргенін мәлімдеді. Ибериялық жыртқыштары Херез зообағында, 2014 жылдың желтоқсанынан бастап Лиссабон зообағында және 2016 жылдың шілдесінен бастап Мадрид зообағында ұсталады.

In 2002, the Jerez Zoo confirmed it had three females and was developing a plan for a captive breeding program. One of those females was Saliega, captured as a kitten in April 2002. She became the first Iberian lynx to breed in captivity, giving birth to three healthy kittens on 29 March 2005 at the El Acebuche Breeding Center, in the Doñana National Park in Huelva, Spain. Over the following years, the number of births grew and additional breeding centers were opened. In March 2009, it was reported that 27 kittens had been born since the beginning of the program. In 2009, the Spanish government planned to build a €5.5 million breeding center in Zarza de Granadilla. and has since nurtured 122 individuals all born in the breeding center, of which 89 survived. 73 of them were reintroduced in the wild. Reintroduction takes place in Mértola and Serpa in the Guadiana Valley. As of 2020, there are around 140 individuals in the wild in Portugal spread through an area of approximately 50,000 hectares, 50 of them are cubs. There were 14 surviving kittens in 2008 and 15 in 2009. In 2010, intense rain and health issues resulted in lower reproductive success, i. e. 14 born, eight surviving. But the next year, breeding centers recorded 45 births with 26 surviving kittens. In 2012, breeding centers in Portugal and Spain reported a total of 44 survivors from 59 births, In 2017, the total population of Iberian lynx reached 475 specimens. In February 2019, the total population was estimated to grow to around 650 individuals. In March 2013, it was reported that Iberian lynx embryos and oocytes had been collected and preserved for the first time. They were collected from Saliega and another female—both sterilized and retired from the breeding program—by Berlin's Leibniz Institute for Zoo and Wildlife Research and stored in liquid nitrogen at the Museo Nacional de Ciencias Naturales in Madrid for possible future breeding. In July 2014, the MNCN CSIC announced they had produced sperm cells from the testicular tissue of sexually immature lynx. Iberian lynxes are kept at Jerez Zoo, at Lisbon Zoo since December 2014, and since July 2016 at the Madrid Zoo.

Генетикалық зерттеулер

Ибериялық жыртқыш мысықтың генетикалық әртүрлілігі басқа генетикалық тұрпаттан кемшілік көрген мысық тұқымдастарға қарағанда төмендеу, бұл фрагментацияның, популяцияның тарылуының және популяциялық топтардың оқшаулануының салдары. Донана мен Андужардағы Ибериялық жыртқыш мысықтары микросателлит маркерлері бойынша генетикалық айырмашылықтарды көрсетеді. Донанадан алынған сынамалар ұзақ уақыт бойы оқшауланғандықтан жоғары дәрежеде ішкі туыстыққа тап болды.

Танымал мәдениетте

Португалиялық көше суретшісі Бордало II тұтынудың артық болуын көрсету үшін қоқыстан инсталляциялар жасайды. Оның жануарлар бейнесіндегі туындылары адамдардың қалдықтарынан туындаған түрлердің жойылуына назар аудару мақсатында жасалған. Оның қоғамдық мүсіндерінің бірі – 2019 жылы Жастар ісіне жауапты министрлердің әлемдік конференциясы мен Lisboa+21 жастар форумы үшін Португалияның Лиссабон қаласындағы Парк дас Насионда орналасқан алып Ибериялық жылан.