Кіріспе

1987 жылғы роман Курт Воннегуттың "Көксақал, Рабо Карабекианның өмірбаяндық әңгімесі" (1916–1988) – американдық автор Курт Воннегуттың 1987 жылғы романы. Ол бірінші тұлғада баяндалады және ойдан шығарылған абстрактты экспрессионист суретші Рабо Карабекианның өмірінің соңғы жылдарын сипаттайды. Ол алғаш рет Воннегуттың "Чемпиондардың таңғы асы" (1973) романында екінші дәрежелі кейіпкер ретінде пайда болды. Романның оқиғалары Шарль Перроның "Көксақал" ертегісімен шамалы ұқсастықтарды көрсетеді. Қарабекиан бұл байланысты роман ішінде бір рет айтады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Кітаптың басында баяндаушы, Рабо Карабекиян, келген қонақтардан кешірім сұрайды: "Сіздерге автобиография уәде еттім, бірақ ас үйде бір нәрсе дұрыс болмады". Ол өзін баға жетпес өнер жинағын көруге келген келушілердің сұрақтарына жауап беретін мұражай күзетшісі деп сипаттайды. Ол жалғыз өмір сүріп, үй шаруасындағы аспазшысы және оның қызы Селестемен бірге тұрады. Бір күні жақын жерде тұратын Кирси Берман атты әйел Карабекиянның жеке жағажайына келеді. Ол оны сәлемдесу үшін қолымен шақырады, бірақ ол оны күтпеген сұрақпен таңқалдырады: "Ата-анаң қалай өлді?" Ол оған оқиғаны айтып, оны үйіне бірге ішімдік ішуге шақырады. Ішімдік пен кешкі ас ішкеннен кейін, Карабекиан оны өзімен бірге тұруға шақырады, оған Пол Слэзингер де қосылады. Біраз уақыттан соң, ол оның тартымдылығын "манипулятивті" деп санай бастайды, себебі ол көбінесе қалағанын алады. Берман ханым оның абстрактілі өнер жинағына, соның ішінде Джексон Поллоктың туындыларына да құрмет көрсетпейді. Ол Карабекианның үйінің әр бұрышын зерттейді және оған үнемі сұрақтар қояды. Оған кіруге тыйым салынған жалғыз орын – картоп қорасы. Картоп қорасы – Карабекиянның студиясы және оның "сыры" сақталатын жер. Қорада терезе жоқ, және Карабекиян бір жағын қадап жабып, екінші жағын алты құлыппен бекіткен. Картоп қорасының құпиясы коллекционерлерді жомарт ұсыныстар жасауға және ұрланған шедеврлерге күдік туғызуға итермелейді. Берманның көмегімен Карабекиян өмірінде адамдардан қорқып жүргенін түсінеді және картоп қорасындағы суретті жұртқа ашады.

Кейіпкерлер

Рабо Карабекиан — Карабекиан – 71 жастағы, бір көзі бар, бірінші буын армян-американдық суретші. Ол Лонг-Айлендтегі Ист-Хэмптон жағасындағы 19 бөлмелі үйде тұрады, оны екінші әйелі Эдиттен мұраға алған. Сирсе Берман Сирсе Рабоның үйін жұмысшы топтағы жасөспірімдерді зерттеу және жазу үшін таңдайды. Ол онда тұрып, Рабоның өмірін басқарып, оған автобиография жазуды тапсырады, ол да солай жасайды. Ол Рабоның рұқсатынсыз фойесін ойсырата жаңартып, әйелінің есінде қалған көптеген заттарды алып тастағаннан кейін, екеуі арасында қызу дау туып, ол кетіп қалады, бірақ көп ұзамай қайтып оралып, қайта қабылданады. Бұл – Сирсенің басқа адамдардың жеке өміріне және кеңістігіне немқұрайлы қарауының ең айқын мысалы. Рабо оның көптеген тілектерін орындаса да, картоп сақтау қоймасында не барын айтпайды, қанша қысым көрсетсе де. Ол «Полли Мэдисон» псевдонімімен көп жарияланған романдардың авторы. Оның романдары өте танымал болғанымен, жастарды бұзды деген айып тағылады. Пол Слейзингер Слейзингер – кедей, Екінші дүниежүзілік соғыста жараланған ардагер. Өзіне үйі болғанымен, Рабомен бірге тұрып, оның ас үйінен тамақтанады. «Тек үйде ғана жаза аламын» деген себеппен тұрақты тұрудан бас тартады. Оның он бір романы жарық көрген, бірақ ол Сирсе Берман деңгейінде емес. Сирсе Поли Мэдисон емеспін деп сырлы жүреді, сондықтан Пол оған үстемдікпен қарап, жазу бойынша кеңес береді. Дэн Грегори Америкаға көшіп келгенге дейін Дэн Грегориан деп аталған. Мақалада ол Америка тарихындағы ең көп ақы төленген суретші деп есептеледі. Рабоның отбасы сияқты армян болуы, Рабоның анасына оның ұлы адам, Америкада сәттілікке жеткен армянның үлгісі деген сенімді ұялатады. Ол ұлына «Грегорианға» хат жазып, шәкірттікке алуын сұрауын талап етеді. Рабо 17 жасында «Грегорианның» шәкірті болады. Ол фашизмді жақтайды және Бенито Муссолиниге қатты құмарланады, оны үлкен құрметпен қарайды. Муссолиниге деген жоғары бағасы В.С. Филдс және Ал Джолсон сияқты адамдармен пікір келіспеуге әкеледі, олар кейіннен онымен қарым-қатынасты тоқтатып қояды. Соңында ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Муссолиниге тікелей жұмыс істеу үшін Италияға барады. Ол Муссолинимен келіседі, ол мұндай танымал суретшінің қолдауын құптайды, бірақ ақырында британдық әскерлер шайқаста оны өлтіреді. Марили Кемп Марили – Дэн Грегоридің сүйіктісі, ол Грегориді Рабоны шәкірт ретінде қабылдауға көндіреді. Кейіннен ол Рабоның сүйіктісіне айналады, ал кейіннен олар Грегоридің студиясынан қуылды, өйткені ол оларды Заманауи өнер мұражайынан бірге шығып келе жатқанда ұстап алады. Олардың өте қысқа романсы болады, оны Марили Рабо оған сол кезде қажет емес деп мәлімдеп аяқтайды. Оқиғалардың тізбегімен ол Италияда бай графиняға айналады. Эдит Тафт Эдит – Рабоның жиырма жылға созылған екінші әйелі. Дороти Рой Дороти – Рабоның бірінші әйелі. Ол екі ұлы Терри мен Анримен бірге кетіп қалады. Рабоның ата-анасы – армян геноцидінен аман қалғандар, оларды алаяқ Сан-Игнасио, Калифорниядағы үйдің жалған құжатын сатып алуға алдайды, олар жақсы өмір сүру үшін көшіп кетеді. Оның әкесі Түркияда мұғалім болғандықтан, олар жаңа үйлеріне жеткенде аяқ киім жасаушы болып жұмыс істейді. Ұлы депрессия кезінде отбасы қиын жағдайға түседі. Эллисон Уайт Ол Рабоның үй шаруашылығын жүргізетін қызметкері, бірақ ол оны ешқашан басқаша атамайды, ол оның есімін қолданбағаны үшін ренжігенше. Оның Селеста есімді қызы бар, ол да олармен бірге тұрады.

Негізгі тақырыптар

Бірқатар сыншылар «Көксақалдың» басты тақырыбы – мағыналы өнер жасау мүмкіндігі деп санайды. Дэвид Рэмптонның «Қазіргі заманғы көркем әдебиет туралы зерттеулерде» жазғандай, Цирсе Берманның Рабоға мағыналы, моральдық өнер жасауға шақыруы – Воннегуттің өзінің «ұмтылысқа толы өнер» деп талап ету арқылы өнердегі мағынасыздыққа тікелей қарсы тұруы. Рэмптон сондай-ақ, Воннегут көптеген суретшілердің өміріндегі моральдық принциптердің жоқтығын көрсету арқылы шынайы моральдық өнердің болуын күмәндандыруы мүмкін екенін айтты. Морс қосымша, Карабекианның соңғы шедеврі «Енді әйелдердің кезегі» композициядағы 5219 кейіпкердің әрқайсысының тарихын жасау арқылы мағыналы өнердің мақсатына жетеді деді. Сондай-ақ, Карабокянның оқиғадағы миссиясы – өзін бір бөлігі сезінетін отбасын табу екені, ол осыны армия мен абстрактілі экспрессионизм қауымдастығында табады.

Әдеби мәні және қабылдануы

Bluebeard көптеген сыншылардан жағымды пікірлер алды. Кейбіреулер осы романды Воннегуттың мансабындағы маңызды кезең деп санады; "Philadelphia Inquirer" оны "Воннегуттың ең нәрлі жазғаны" деп атады, ал "Chicago Tribune" бұл "Воннегут үшін үлкен қадам" және "оның мансабындағы жаңа және маңызды кезең" екенін айтты. "Newsday" оны "екі рет оқуға тұрарлық" деп жазды, ал "Atlanta Journal & Constitution" газеті "Bluebeard [Воннегуттың] ең жақсы туындыларымен тең, тіпті одан да жоғары тұрады" деп мәлімдеді. Bluebeard-қа қатысты айтарлықтай теріс пікірлер де болды. Джулиан Мойнахан "New York Times" газетінің кітап шолуында "Bluebeard" кішігірім жетістік екенін және Воннегуттың "өзі алға жылжи қоймағанын" жазды.

Стиль

Воннегуттың "Көкбауыр" романын жазу стилінде бірнеше ерекшелік болды. Дональд Морс "Көкбауыр" мен Воннегуттың басқа романдары арасындағы айырмашылықты атап өтті: кейіпкер оқиғаның соңында бақытты және қанағаттанған күйде болады. Морс сондай-ақ, Карабекиан жазушы ретінде Воннегутқа өте ұқсас екенін, ал Цирце Берманның Карабекианның жазуына жасаған сын-пікірлері Воннегуттың жазуына қатысты сыншылардың көтерген мәселелерімен сабақтас екенін айтты.

Суреттер

Романда Карабекианның бірнеше суреттері егжей-тегжейлі сипатталған. Біріншісі – Дэн Грегори студиясының фотореалистік суреті. Екіншісі – жоғалған Арктикалық саяхатшы мен қарғыс атқан ақ аюдың абстрактілі суреті. Ол ақ фоннан және екі жолақтан тұрады: біреуі ақ, екіншісі қызғылт сары. Үшінші сурет – алты бұғы мен аңшы, «Мажар рапсодиясы №6» деп аталады, ол кейін Гуггенхайм мұражайында сақтау кезінде бұзылып кеткен. Көрініс жасыл-сары фонмен бейнеленген, бір жағында бұғылар үшін қоңыр түсті алты жолақ, ал екінші жағында аңшы үшін бір қызыл жолақ бар. Оның ең танымал суреті, бір кезде Парк-авенюдегі GEFFCo кеңсесінің вестибюлінде ілінген, «Windsor Blue Number Seventeen» деп аталады. 8х8 панельден тұратын бүкіл суретте тек Сатин Дура Люкстің жұмысы, атағымен сәйкес түспен бейнеленген. Алайда, сурет тікелей ыдырап кетті, себебі Сатин Дура Люкс бояуы сурет салған кенептен өзінен-өзі жұлына бастады, бұл Рабо Карабекианның абстрактілі экспрессионист ретіндегі ең үлкен ұяты болды. Осы панельдер, бұрын Windsor Blue түсімен толық жабылған, кейін Карабекиан таза ақ түске қайта бояп, картоп қорасындағы соңғы жұмысына қолданды. Соңғы сурет – картоп қорасындағы құпия. Сурет – Карабекианның Екінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесінің алып фотореалистік бейнесі, онда ол және 5219 басқа әскери тұтқын, рома халқы мен концлагерь құрбандары неміс әскері соғыстың жеңіліске ұшырағанын түсінгенде аңғарға тасталған. Туристік орын ретінде үлкен жетістікке ие болған бұл сурет, Карабекиан жасаған жалғыз «жаны бар» сурет деп есептеледі.