Кіріспе
Христиандық теологиялық ұстаным
Христиандық теологияда сабеллиандық – Құдайда тек бір ғана Тұлға (төртінші ғасырдағы Ариан дауларындағы грек тіліндегі "гипостаз") бар деген сенім. Мысалы, Хансон сабеллиандықты "Тұлғалардың ерекше екенін мойындаудан бас тарту" деп анықтайды және "Евстафий сабеллиандық үшін айыпталды. Оның Құдайда тек бір ғана шындық (гипостаз) бар екенін әңгімелеуі және Әке, Ұл және Киелі Рухты ажыратудағы шатасуы оны мұндай айыптауға ұшыратты". Еретік деп танылған сабеллиандық христиан шіркеулерінің көпшілігі тарапынан қабылданбады.
Монархиялық
Сабельдік ағым бірінші рет екінші ғасырда монархиялық түрінде пайда болды. Бұл қозғалыстың өкілдері өздерін «монархтар» деп атаса, грек әулиелері оларды «сабеллиандар» деп атады, себебі осы ілімді философиялық тұрғыда қалыптастырған – Сабеллий. Монархиялық ағым Логос теологиясына қарсы болды. Екінші ғасырдың соңынан бастап, яһуди емес христиандық дүниеде Логос теологиясы басымдыққа ие болды, ол Логостың екі сатыдағы өмір сүруін үйретті: Ол әрқашан Құдайдың ішінде болған, бірақ Құдай жаратылыс жасауды қалағанда, жеке бір болмысқа, ерекше жайлылыққа айналды. Монархиялықтар «Апологеттердің теологиясы Құдайдың болмысы мен біртүлігін бөліп, қабылдауға келмейтін жағдайға түсіреді» және Логос теологиясы екі жаратушы мен екі Құдайды (битеизм) үйретеді, бұл «монотеизмге қайшы келеді» деп мәлімдеді. Монархиялықтарда «Әке мен Ұл – бір болмыстың әртүрлі көрінісі, олардың арасында ешқандай жеке ерекшелік жоқ. Яғни, Әке – Өзінің Ұлы, сондықтан Ұлдың адамдық кемшіліктерін сезінеді». Ноеттің сөздерімен айтқанда: «Әке Өзінің Өзінің Ұлына айналды». Сөйтіп, дін аясында туған және адамзатқа Өзінің Ұлы ретінде танылған – Құдай болды. Қайта тірілуде Құдай Өзіне Өзінің рухын сеніп тапсырды, өйткені ол өлгендей болды, бірақ шын мәнінде өлмеді, алайда үшінші күні Өзін қайта тірілтті. Тертуллиан – Логос теологтарының бірі және монархиялық ағымға қарсы күрескен. «Праксияға қарсы» трактаты Тертуллианның Үштік туралы ең маңызды еңбегі деп есептеледі. Праксияның үйреткені Адольф фон Харнактың «Догма тарихы» (1897) еңбегіндегі атаудың арқасында «модализм» деп аталды. Тертуллиан қарсыласын «монархияшы» деп атады. Адольф фон Харнак осы екінші ғасырлық ілімді «модализм» деп атады, ол Үштікті «бір құдайлық болмыстың үш тәсілі немесе қыры» ретінде сипаттайды. Тертуллианнан кейін «латын әулиелері оларды «патрипассиандар» деп атады, себебі олар Әке мен Ұлды осылай теңестіргендіктен, айқышта қиыншылық көріп қайтыс болған – Әке деп сенді».
Monarchianism opposed the Logos theology. As from the late second century, non Jewish Christianity was dominated by Logos theology which taught a two stage existence for the Logos: He always existed inside God but became a separate Being a distinct Reality when God decided to create. Monarchians claimed “that the theology of the Apologists involves a division in the being and unity of God that is unacceptable” and that Logos theology teaches two creators and two Gods (bi theism), “inconsistent with monotheism. In Monarchianism, “the Father and Son were different expressions of the same being, without any personal distinctions between them. In other words, the Father is himself the Son, and therefore experiences the Son’s human frailties.” “In the words of Noetus: the Father Himself became His own Son.” “It was therefore God who was born from a virgin and who confessed himself to humankind as the Son of God. At the cross, God commended his spirit to himself, as he acted to be dead, but he was not dead in reality, although he raised himself on the 3rd day.”
Tertullian was one of the Logos theologians and strongly opposed Monarchianism. “The treatise Against Praxeas is widely recognized as Tertullian’s greatest work on the Trinity. The view apparently taught by Praxeas has come to be called ‘modalism’, thanks to that designation appearing in Adolf von Harnack’s History of Dogma (1897). Tertullian simply calls his opponent a ‘monarchian’.”
“Adolph Von Harnack coined the term 'Modalism' for this 2nd century doctrine, which referred to the Trinity as consisting of 'three modes or aspects of one divine existence'.”
Following Tertullian, “The Latin Fathers called them 'patripassians' because they have identified the Father and the Son to such an extent that they believed that it was the Father who suffered and died on the cross.”
Сабеллиус
Сабеллиандық Сабеллийдің (фл. 215) есімімен аталады, ол III ғасырда Римде оның бір түрін үйреткен. Оның еңбектерінің ешқайсысы сақталмаған, ал оның жайлы мәліметтер оның қарсыластарынан алынған, бұл аса сенімді дерек көзі емес. Монархизм Сабеллийге Ноэтус пен Праксеас ілімдері арқылы келді. Ноэтус кеңесте тексерілгеннен кейін шіркеуден шеттетілді, ал Праксеас өзінің модалистік көзқарастарынан бас тартып, бұрынғы сенімін қайтадан үйреткендігі айтылады. Сабеллий де Александриядағы кеңестен құлшылықтан шеттетілді, және бұл туралы Римге шағымданғаннан кейін Римде екінші кеңес шақырылып, ол да сабеллиандыққа қарсы шешім қабылдады. "Сабеллий Құдайдың тұлғасы мен мәнінің қарапайым біртүрілігін жақтады". Дегенмен, Сабеллий үйреткен сабеллиандық түрі монархизмнен өзгеше. Ол Әке, Ұл және Киелі Рух – бір ғана шындықтың үш атауы ғана деп сенбеді. Неміс лютеран теологы, шіркеу тарихшыларының прагматикалық мектебін құрған фон Мосхайм, Сабеллий Құдайды бір жағынан үш деп, екінші жағынан бір деп сипаттағанын айтады. Ол "Ата, Ұл және Киелі Рухтың Киелі кітапта сипатталған айырмашылықтарын нақты айырмашылық деп, тек атау ғана емес деп сенген". Ол адамның бір тұлға болғанымен, денесі, жаны және рухы бар екені сияқты, Құдай да бір Тұлға, бірақ сол Тұлғада Әке, Ұл және Киелі Рухты ажыратуға болады деп тұжырымдады. Римдік Гипполит Сабеллийді жеке таныған, және "Барлық ерестерді жоққа шығару" еңбегінде олар Сабеллийді қалай ескерткенін жазды. Ол Сабеллийдің Үштік теологиясына қарсы болғанын білген, бірақ Модальдық монархизмді Сабеллийдің емес, Ноэтустың ересі деп атады.
Иса Мәсіх
Монархиялық (мадалистік) монархияда Иса Мәсіх – Құдай. Динамикалық монархияда Иса Мәсіх тек қана адам.
Адамдық
Сабеллиус грек терминін homoousian (ὁμοούσιος, 'бірдей зат', 'біртектілік') қолданғандығы хабарланды, бұл термин Никеялық Символда да қолданылады. Бұл термин Әке мен Ұл арасындағы қатынасты сипаттайды. Афанасиймен келісетіндердің көпшілігі бұл терминге көңілі толмады. Олардың қарсылығы мынада болды: ол кітапқа қайшы, күмәнді және "Сабеллиусқа жақын" деп есептелді. Сабеллиус үшін бұл термин Әке мен Ұл – бір мәнді тұлға, бірақ олар әртүрлі түрлерде немесе жолдармен әрекет еткенін білдіреді.
Басқа да қарама-қайшылық көзқарастар
Симонетти ариандықты "сол кезде Шығыста кең таралған сабеллиандыққа қарсы болған қатаң реакция деп қарастырады". Ариандық үш гипостазаны жақтады. Троица көзқарасы да Құдай ішінде үш бөлек тұлғаны ұсынады, бірақ ариандық үш бөлек мәнді (субстанцияны) үйреткенмен, Троица ілімі үш тұлғаның бір мәнде (субстанцияда) бар екенін мәлімдейді.
Шығыс православие көзқарасы
Грек православиесі Құдай Әке бастауы жоқ, мәңгілік және шексіз болғандықтан, оны түсінуге болатын заттан емес, Құдай деп үйретеді. Сондықтан "физикалық" және "метафизикалық" деп айту дұрыс емес, керісінше, "жаратылған" және "жаратылмаған" деп айту дұрыс. Құдай Әке – Үштіктің бастауы және көзі, Одан Ұл туды және Рух шықты, олардың үшеуі де жаратылмаған. Сондықтан, жаратылғандар Құдай туралы санаға осы өмірде де, келесі өмірде де жете алмайды (апофатизмді қараңыз). Адамзат, Киелі Рухпен бірлесіп жұмыс істеу арқылы (теозис деп аталады), жақсы (Құдайға ұқсас) бола алады, бірақ жаратылмағанға айналмайды, тек Оның құдайлық энергиясына қатысушы болады. Осы тұрғыдан қарағанда, Адамзат Едем бағында алған Ізгілік және Жамандық туралы білімінен (Адамның құлдырауын қараңыз) татуласа алады, оның жаратылған заты осылайша мәңгілік денеленген Құдай Ұлының және Оның Әкесінің Киелі Рух арқылы жаратылмаған Құдаймен бөліседі.
Қазіргі оппозиция
Бірлік пен Елуінші күн мейрамын ұстанатындар ежелгі Сабеллиандықтан өзін ажыратуға тырысса да, Джеймс Р. Уайт және Роберт Мори сияқты қазіргі теологтар Сабеллиандықтың ежелгі адалдығы мен қазіргі Бірлік ілімі арасында маңызды айырмашылықты көріспейді. Бұл Бірлік пентекостшылдарының Құдайдың Үштік екенін мойындамауына байланысты, олар Әке, Ұл және Киелі Рух арасында ешқандай ерекшелік жоқ деп есептейді. Сабеллиандық, патрипассиандық, модалистік монархизм, функционализм, «Иса ғана», «тек Әке ғана» және Бірлік пентекосттығы – бұл теологтардың пікірінше, Құдайдың бөлінбейтін Монада болғандығы және оны жеке тұлғалар ретінде ажырату мүмкін емес екендігі туралы Платонның ілімінен туындаған.