Кіріспе

1909 жылы Сиэтлде өткен көрме – Аляска-Юкон-Тынық мұхиты көрмесі, AYP немесе AYPE деп белгіленеді, 1909 жылы Сиэтлде өткен әлемдік көрме, Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағының дамуын жариялады. Бұл көрме бастапқыда 1907 жылы Клондайк алтын асырудың 10 жылдығын атап өту үшін жоспарланған, бірақ ұйымдастырушылар сол жылы Джеймстаун көрмесінің де өтетінін білген соң, мерзімін өзгертті. Көрме алаңы қазіргі Вашингтон университетінің кампусының дамытылмаған бөлігінде орналасқан.

Жоспарлау

Годфри Чиландер көрменің идеясын ұсынды. Чиландер сол кезде Арктикалық бауырластықтың Бас хатшысы болды және 1905 жылы Портлендте (Орегон) Льюис пен Кларк көрмесінде Аляска территориясының көрмесіне қатысты. Бастапқыда ол Аляска клубының Уильям Шеффилдке және Джеймс А. Вудқа, «Сиэтл Таймс» газетінің қалалық редакторына, Сиэтлде Аляска туралы тұрақты көрме идеясын ұсынды. Бұл Вудтың Портлендке бәсекелес болуға деген ниетімен бірікті. Олар көп ұзамай «Times» баспасының иесі Алден Дж. Блеттеннің қолдауын алды, сол кезде бәсекелес «Seattle Post-Intelligencer» газетінен қарсылық көрінбеді. Көрменің алғашқы жақтастарының бірі – Джон Эдвард Чилберг, Чилберг отбасының Сиэтлдегі көрнекті саудагерлерінің бірі, Аляска клубының президенті болды, содан кейін оған Көрменің президенті лауазымы берілді. Эдмонд С. Мини көрмені сол кездегі көбінесе орманды болған Вашингтон университетінің кампусында өткізуді ұсынды, ол 1905 жылы үш ғимарат пен азын-малы ландшафттық жоспарлаумен болды. Ол кезде бұл қала орталығынан шалқар жерде саналды, бірақ Мини басқаларын орманды кампустың қаладан келген қонақтарды тарта алатынына және қала орталығынан трамваймен жүруге кедергі болмайтынына көндірді. Әрине, ол кампус үшін ландшафт пен құрылыстардың қандай мүмкіндіктер бере алатынын жақсы білді. Мемлекеттік заң шығарушы орган жәрмеңкеге кем дегенде төрт тұрақты ғимарат салынатыны және мемлекеттік қаржылық үлес негізінен осы ғимараттарға жұмсалатыны шартымен келісім берді. Кинг округі (Сиэтл орналасқан округ) орман шаруашылығы көрмесі үшін 300 000 АҚШ доллары – ең үлкен бұйымталған үй және басқа көрмелерге 78 000 АҚШ доллары бөлді. Клондайк алтын кендері Канадада болғандықтан, идея тез арада «Аляска-Юкон көрмесіне» айналды; кейін Сиэтл сауда палатасының өтініші бойынша «Тынық мұхиты» тақырыбы қосылды, бұл шығыс саудасын баса көрсету үшін жасалды. Көрме «A Y P» деген қысқаша атаумен белгілі болды.

Көрме, әрине, 1907 жылға дайын болуы мүмкін болғанмен, Джеймстаун көрмесімен келіспеу үшін кейінге шегерілді. Бұл Сиэтл үшін сәтті болды, өйткені 1907 жыл экономика үшін қиын жыл болды. Егер көрме сол жылы өткізілген болса, онда ол 1909 жылы болған табысқа қарағанда, әлдеқайда сәтсіздікке ұшырар еді.

Дизайн және құрылыс

Массачусетс штатының Бруклин қаласындағы Олмстед ағайындылары көрмені жоспарлау үшін таңдалды; бұл фирма Сиэтл қаласы үшін саябақтар мен саябақ жолдарын жоспарлауға қатысқан еді. Джон К. Ольмстед 1906 жылғы қазан айында Сиэтлге сапар шегіп, оңтүстік-шығысқа қарай биіктей көтерілген Рейнир тауын көрді. Ол тауды көрменің басты осі ретінде таңдады. Бұл ось кейін Вашингтон университетінің кампусындағы Рейнир Вистасына айналды. Көрменің бас ландшафт сәулетшісі Олмстед фирмасының Джеймс Фредерик Доусон болды. Оның жобасы Рейнир Вистасы бойындағы бірнеше шағын сарқырамалары бар ұзын су қоймасын қамтыды. Сан-Францискода орналасқан Джон Галлен Говардтың «Говард және Галлоуэй» фирмасы көрме ғимараттарының бас сәулетшілері болып таңдалды. Олар бірнеше ғимаратты жобалап, басқа сәулетшілердің жобаларын жүзеге асыруды қадағалады. Көрме алаңы 1909 жылдың 1 маусымында ашылуға толық дайын болды.

Көрмелер

Көрмеде толыққанды ғимараттар тұрғызған жалғыз шетелдік елдер Жапония мен Канада болды, бірақ олардың қатысуы АҚШ-қа Испаниядан жақында өткен Филиппин және Гавайи аймақтарымен бірге "Тынық мұхиты" тақырыбын растауға жеткілікті болды. Басқа шетелдік елдер шағын көлемде өкілдік етілді. Кинг округінің аса танымал көрмесіне жақын орналасқан Вашингтон штатының Ньюкасл қаласындағы көмір шахтасының масштабты моделі және Сиэтлдің бірнеше көріністерін бейнелейтін диорамалар кірді, олардың түпнұсқаларына троллейбуспен жетуге болады. "Әйелдер ғимараты" американдық Батысты дамытудағы және қазіргі кездегі қайырымдылық жұмыстарындағы әйелдердің рөлін көрсетті. Pay Streak – Сиэтлдің Чикагоның Мидуэйіне жауабы болды және ол ойын-сауықтар мен құмар ойындарына толы болды. Сонымен қатар, Америка Азамат соғысының Хэмптон Роудс теңіз шайқасы (Монитор мен Мерримак шайқасы) қайта жандандырылды.

Ашылу рәсімі

1 маусым күні таңғы сағат 8:30-да қақпалар ашылды және көпшілік бірден кіре бастады. Сағат 9:30-да қатысушылар Армия мен Әскери-теңіз күштерінің әскери оркестрлерінің өнерлерін тамашалады. Көптеген адамдар көрменің амфитеатрында Вашингтон қаласынан берілетін сигналды күтіп отырды. Шығыс уақытымен сағат 15:00-де (Сиэтлде сағат 12:00-де), Ақ үйдің Шығыс залында Президент Тафт сигнал берді. Ол "Клондайк аймағында ашылған алғашқы кеннен алынған алтын тұйырларымен әшекейленген алтын [телеграф] кілтіне тиіп, көрмені ашты". Тафт жіберген телеграфтық сигнал көрме алаңындағы телеграфшылармен қабылданды; сигнал келген бойда гонг бес рет соғылды, үлкен американдық туы жайылды және 21 зеңбірекпен салют атылды, сондай-ақ көрменің ресми ашылуын жариялаған тағы басқа да әсемдік көрсетілімдері болды.

Қатысу

1 маусымда ашылу күні қалалық мереке деп жарияланды, және 80 000 адам қатысты. "Сиэтл күні" күні келушілер саны тіпті 117 013-ке жетті. Басқа да көпке таралған шаралар түрлі этникалық топтарға, бауырластық ұйымдарға және АҚШ штаттарына арналған күндер болды. 16 қазанда көрме аяқталған кезде, оны 3 700 000-нан астам адам қамтыды.

Жарияланым

Көрмеге өз жарнама бөлімі болды және ол газеттер мен журналдарды пайдаланып, алдағы көрмені жақсылап насихаттады. 1908 жылдың басында Сиэтл газеттері жарнама бөлімінің оң нәтижелер көрсетіп жатқанын және көрме туралы АҚШ-тың барлық басылымдарында жақсы пікірлер жазылып жатқанын хабарлады. Жариялаушылар бұл көрменің 1907 жылғы Джеймстаун көрмесінен гөрі әлдеқайда ұқыпты ұйымдастырылатынын және көңіл көтеру шараларының болатынын атап көрсетті. Бірақ көптеген газеттерді қызықтырған нәрсе – бұл келесі әлемдік көрмеге АҚШ үкіметінен ешқандай қаржылық көмек немесе субсидиялар қажет емес деген мәлімдеме болды; көрме директорларының жалғыз тілегі – АҚШ-тың басқа елдер сияқты ғимараттар мен көрмелер салуы еді. 1908 жыл бойы әрбір жаңа экспонат салынып, көрме біртіндеп қалыптаса бастаған сайын, көрме туралы ақпарат таратылып, баспасөз шығарылымдарынан дерлік өзгеріссіз жиі жарияланды. Мысалы, Флорида штатының Тампа қаласындағы «Тампа Трибьюн» газеті көрмеде моторлы қайықтар жарысы болатыны туралы мақала жариялады: мақалада осы шараға арналған павильон «көрменің жағалауындағы ең әдемі орындардың бірінде» салынып жатқаны айтылды. Мақалада Пьюджет Саунд моторлы қайықпен жүзуге құмарлар үшін өте қолайлы аймақ екені мақталып, «Климат жыл бойы моторлы қайықпен жүзуге мүмкіндік береді» деп қорытынды жасалды. 1909 жылдың басында назар қатысушыларға ауысты, өйткені алыс жерлердегі көптеген жергілікті газеттер Сиэтлге сапар шегуді жоспарлаған өз штаттарының тұрғындары туралы мақалалар жазды. Сонымен қатар, батыс жағалауда бірнеше ірі газеттер конгресі жоспарланған және редакторлар көрмеге баруға қызығушылық танытқан. Көрмені ұйымдастырушылар теміржол компаниялары газеттерде жариялаған жарнамалардан да пайда тапты, ол адамдарды пойызбен Сиэтлге саяхаттауға ынталандырды. Мысалы, «Ұлы Солтүстік» теміржолының жарнамасында пойыз көрікті саяхаттың ең жақсы жолы ретінде көрсетілді: «Таулар мен Каскадтар арқылы тартымды маршрут» және соңында сөзсіз «Әлемдегі ең әдемі көрмеге» жетеді.

Мұралық

Аляска-Юкон-Тынық мұхиты көрмесінің ең маңызды физикалық мұрасы – Вашингтон университетінің кампусын қалыптастыруға әлі де әсер ететін жәрмеңке жоспарлауы. Рейнир Вистасы мен Гейзер Алқабы, қазіргі уақытта Драмхеллер Су добы деп белгілі, көрменің орталық нысандары болды және қазір университет жоспарындағы Ғылым төртбұрышының басты орталығы болып табылады. Көрменің көптеген ғимараттары уақытша құрылыстар ретінде жоспарланғанмен, олардың кейбіреулері тұрақтырақ болды. Көркем өнер сарайын Говард пен Галлоуэй химия ғимараты ретінде жобалаған. Ол АЖП кезінде сурет көрмесі үшін пайдаланылды. Көрме аяқталғаннан кейін химия зертханаларының жиһаздары орнатылып, университетте химия оқытудың негізгі орталығына айналды. Ғимарат Багли залы деп аталды (Дэниел Баглинің құрметіне) және 1937 жылға дейін осы атауды сақтады, содан кейін Багли залы деп аталған жаңа химия ғимараты ашылды. Ескі ғимарат содан кейін Архитектура және Физиология факультеттеріне берілді. Ғимарат бүгінгі күні кең ауқымды жөндеуден және қайта жаңартудан өткенімен, Архитектура залы ретінде танымал. АЙП Әйелдер ғимараты да сақталған. Көрме кезінде әйелдерге қатысты көрмелер орналастырылған. Бүгінде ғимарат Каннингэм залы деп аталады (Имоген Каннингэмнің құрметіне), Вашингтон университетінің кампусындағы әйелдер құрметіне аталған сирек ғимараттардың бірі. Көрме кезінде ғимараттың сыртын штукатурмен қаптаған, ал қазір ағашпен жабылған. Бұл ғимаратта қазір әйелдерге қатысты түрлі білім беру және басқа да бағдарламалар жүзеге асырылуда. A Y P-ден сақталған басқа да ғимараттар болды, бірақ университет өскен сайын олар бұзылды. Орман шаруашылығы ғимараты ғасырдың ортасында, құрылыстың табиғи ағаштарын күтіп ұстау қиын болғандықтан және құрылыстың басқа да пайдалы қолданыстары табылмай, қиратылды. Ол қазіргі Хаски Одағы (HUB) ғимаратының орнында тұрды. Бастапқы Мини залы, AYP аудиториясы залы, 1965 жылы жер сілкінісінен зардап шегіп, кейіннен бұзылды. Тағы бір мысал – архитектор Эллсворт Стори жобалаған Ху Ху үйі, ағаш өңдеушілердің бауырластығы Ху Ху үшін салынған қабылдау залдары бар клуб үйі. Көрмеден кейін бұл ғимарат 1958-1960 жылдары қазіргі факультет клубымен ауыстырылғанға дейін факультет клубы ретінде пайдаланылды. Көрменің тағы бір мұрасы – көрме президенті Дж.Е. Чилбергтің беделінің артуы. Банкир ретінде құрметті болғанымен, Чилберг ешқашан қала элитасының құрамына кірген емес. Ол жақсы жұмыс істейтін адам ретінде танылғандықтан ғана көрме позициясына тағайындалды, бірақ қала элитасы оны әлеуметтік маусымның ұзақтығы үшін патшайым деңгейіне көтергенін ескермеді. Кенеттен, олардың Бірінші Хиллдегі үйіндегі кез келген кеш әлеуметтік күнтізбедегі маңызды оқиғаға айналды. Ол әйелімен Жапония императорының жақын туысымен бірге тамақтанып, француз елшісін қабылдады. Көрме үшін орнатылған Уильям Х. Сьюардтың мүсіні қазір Волонтер паркінде тұр. Боинг компаниясының негізін қалаушы Уильям Боинг Аляска-Юкон-Тынық мұхиты көрмесінде алғаш рет адаммен ұшатын машинаны көргенін және ұшақтарға қызығушылық танытқанын айтты.

Еңбек наразылығы

Экспозиция ғимараттары кәсіподақ мүшелері емес жұмысшылармен салынғандықтан, түрлі кәсіподақтар экспозицияға қарсы наразылық акцияларын өткізді, олар памфлет таратудан бойкотқа дейін барды. Орталық Еңбек Кеңесі Еңбек күні күні экспозиция алаңының сыртында наразылық шеруін ұйымдастырды. "Сиэтл социалисті" газеті Экспозицияны "капиталистік таптың қатыгез ашкөздігіне арналған ұлы, фантастикалық ескерткіш" деп баяндады.

Адам экспонаттары

Бір айлық жетім бала Ернест жүлде ретінде лотереяға салынды. Жеңімпаз билет тартуылса да, ешкім жүлдені талап етпеді. 2009 жылы баланың тағдыры әлі зерттеліп жатты. Басқа көрмелердің арасында Филиппиннің игорот халқының ит жейтін, жабайы халық ретінде көрсетілуі, «Аляскалық сибиряктар – эскимостар» және опий сату орындарын бейнелейтін, соңғы Боксер көтерілісі туралы айтатын қытай ауылы болды. Игорот көрмесінен кейін 100-ден астам филиппин теңізшісі қол қойған Сиэтл Пост Интеллигенсер газетіне наразылық хат келді, бірақ кейбір жергілікті филиппиндер хатқа жауап беріп, көрмені қорғады. Фотосуреттердегі нәрестелердің денсаулығына қарағанда, оларға шынымен қосымша күтім қажет болған ба, әлде олар тек пайда табу үшін пайдаланылды ма деген сұрақ туындайды. Бұл көрменің ерекшелігі – кейбір фотосуреттерде көрінетін «Нәресте инкубаторы кафесі» болды, бірақ тарихшылар бұл нағыз кафе ме, әлде нәрестелерді тамақтандыруды көруге арналған орын ба екеніне көз жеткізе алмады. Сол кезде жәрмеңкеге келгендер де, дәрігерлер де наразылық білдірген жоқ. Шындығында, Батыс Сиэтлдегі Луна паркінде маусымдық «Нәресте электробаторы» инкубатор көрмесі бар еді. Нәрестелердің есімдері газетте айтылып, олардың денсаулығына бақылау жүргізілді. Күңгірттігі – нәрестелердің әртүрлі ұлттылығы. Көрмедегі нәрестелердің арасында ешқандай өлім болған жоқ.

Мерейтойы

2009 жылы Аляска-Юкон-Тынық мұхиты көрмесінің 100 жылдығы тойланды. Қала мен университет осы мерейтойды атап өту үшін әртүрлі шаралар ұйымдастырды. Джон Форсен PBS телеарнасы үшін "AYP Сиэтлдің ұмытылған әлемдік көрмесі" деген деректі фильм түсірді. 2009 жылдың 4 шілдесінде 12 велосипедші Санта-Роза қаласынан (Калифорния штаты) Сиэтлге (Вашингтон штаты) 1000 мильдік велосипед жолына шықты, бұл Histiocytosis ауруына қарсы қолдау көрсету мақсатында жасалды. "Солтүстікке дөңгелектер" деп аталған бұл жорық 1909 жылы Вик МакДаниел мен Рей Франсисконың көрмеге велосипедпен сапар шеккенінің 100 жылдығына арналған еді. Жорық 2009 жылдың 16 шілдесінде Вашингтон университетінің кампусындағы Драмхеллер фонтанында аяқталды.