Кіріспе
Жер иелері дворяндары Юнкерлер (/jʊŋkər/ YUUNGkər;) Пруссия мемлекетіндегі жер иелері дворяндары болды. Олардың кең аумақты иеліктері болды, оларды құқықтары шектеулі шаруалар күтіп, жұмыс істеді. Мұндай иеліктер көбінесе ірі қалалар мен қалалардың сыртында, елді мекендерден тыс жерлерде орналасқан. Олар Пруссия және 1871 жылдан кейін Германияның әскери, саяси және дипломатиялық басшылығында маңызды рөл атқарды. Ең танымал Юнкер – канцлер Отто фон Бисмарк. Бисмарк 1871 жылдан 1890 жылға дейін Германия империясының канцлері болып билік жүргізді. Ол император Вильгельм II тарапынан биліктен алынды. Көптеген Юнкерлер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша немесе Кеңес Одағына қосылған шығыс провинцияларда тұрды. Юнкерлер, басқа неміс тілді халықтармен бірге, поляк және кеңестік әкімшіліктері тарапынан қуылды немесе қашып кетті, ал олардың жерлері тәркіленді. Батыс және оңтүстік Германияда жер көбінесе шағын тәуелсіз шаруаларға тиесілі болды немесе шағын шаруалар мен иелік иелерінің аралас тобына қарасты, бұл жүйе шығыстағы ірі иеліктердің үстемдігімен қарама-қайшы болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, бөлгіш сызық көбінесе Эльба өзенінен өтетін, сонымен қатар Остсиедлунгке дейінгі Германия Славица деп аталатын Вендтердің славян қонысының батыс шекарасы да осы өзенмен белгіленген. Сондықтан, шығыс аймақтағы Юнкерлерді білдіретін термин – Остельбиен немесе Шығыс Эльбия болды. Олар Германиядағы либералды қозғалысты басуда елеулі рөл атқарды.
The Junkers ('/j//ʊ//ŋ//k//ər/ YUUNGkər; ) were members of the landed nobility in Prussia. They owned great estates that were maintained and worked by peasants with few rights. These estates often lay in the countryside outside of major cities or towns. They were an important factor in Prussian and, after 1871, German military, political and diplomatic leadership. The most famous Junker was Chancellor Otto von Bismarck. Bismarck held power in Germany from 1871 to 1890 as Chancellor of the German Empire. He was removed from power by Kaiser Wilhelm II. Many Junkers lived in the eastern provinces that were annexed by either Poland or the Soviet Union after World War II. Junkers fled or were expelled alongside other German speaking populations by the incoming Polish and Soviet administrations, and their lands were confiscated. In western and southern Germany, the land was often owned by small independent farmers or a mixture of small farmers and estate owners, and this system was often contrasted with the dominance of the large estate owners of the east. Before World War II, the dividing line was often drawn at the river Elbe which was also roughly the western boundary of Slavic settlement by the Wends in the so called Germania Slavica prior to Ostsiedlung. The term for the junker dominated East was thus Ostelbien or East Elbia. They played a prominent role in repressing the liberal movement in Germany.
Шығу тегі
Юнкер сөзі орта неміс тіліндегі Juncherre сөзінен шыққан, яғни «жас дворян» немесе «жас лорд» (jung және Herr сөздерінен туындаған) мағынасын білдіреді. Алғашқыда бұл титул жоғары эдельфрей (еркін) дворяндарының мүшелеріне, рыцарьдық дәреже алғанға дейін немесе одан бұрын берілген. Кейіннен ол жас немесе кіші дворянның, көбінесе кедей және саяси жағынан маңызсыз, «ауылдық помещик» ретінде түсінілетін жалпы атауына айналды (мысалы, Мартин Лютер Варбургта «Юнкер Йорг» кейпінде жасырынған; ол кейін Англия королі Генрих VIII-ді «Юнкер Хайнц» деп қысым жасаған). Дворяндық отбасыларының көптегісі тек von немесе zu префикстерін фамилияларының алдына қойды, басқа титулдары болған жоқ. Титулдың аббревиатурасы Jkr., көбінесе есім мен титулдардың алдына қойылады, мысалы: Jkr. Генрих фон Хоэнберг. Әйелдерге арналған Junkfrau (Jkfr.) эквиваленті сирек қолданылды. Кейбір жағдайларда, құрметті Jkr. титулы Freiherren (барон) және Grafen (граф) үшін де қолданылды. Көптеген кедей юнкерлер әскери мансаптарда (Fahnenjunker), жалдамалы әскерде және аумақтық князьдердің сарайында (Hofjunker, Kammerjunker) қызмет етті. Бұл отбасылар негізінен неміс ортағасырлық Uradel-інің құрамына кірді және Остзидлунг кезінде солтүстік-шығыс Еуропа аймақтарын отарлау мен христиандастыруға қатысты. Ғасырлар бойы олар Эльба өзенінің шығысындағы Пруссия Корольдігінде ықпалды қолбасшылар мен жер иелеріне айналды. Жер иелері аристократиясы болғандықтан, юнкерлер Пруссиядағы жыртылатын жерлердің көп бөлігіне ие болды. Билеуші Гогенцоллерн әулетінің тірегі болғандықтан, юнкерлер Пруссия армиясын бақылады, саяси ықпал мен әлеуметтік мәртебеде жетекшілік етті және жалға берілген шаруалар жұмыс істейтін үлкен жерлерге ие болды. Бұл жерлер негізінен Германияның солтүстік-шығыс жартысында (яғни Пруссияның Бранденбург, Померания, Силезия, Батыс Пруссия, Шығыс Пруссия және Позен провинцияларында) орналасқан. Бұл Бавария Корольдігі немесе Баден Ұлы Герцогтығы сияқты көбінесе католиктер тұратын оңтүстік штаттардан өзгеше болды, онда жер шағын шаруашылықтарға тиесілі болды, немесе Гессен Ұлы Герцогтығы сияқты батыс штаттардың аралас шаруашылығынан, тіпті Пруссияның Рейн және Вестфалия провинцияларынан ерекшеленді. Юнкерлер біріккен элита құрады. Олардың алдындағы мәселе – өсіп келе жатқан орта және жұмысшы табы бар қазіргі мемлекетте өз үстемдігін қалай сақтап қалу еді.
Қазіргі заманғы әсерлері
Юнкерлер Германия империясының Эльба өзенінің шығысында орналасқан жерлеріндегі барлық ауыл шаруашылығына монополия құрды. Юнкерлік иеліктер міндетті түрде үлкен ұлына ғана мұрагерлікпен берілгендіктен, кіші ұлдары, барлығы жақсы білімді және асыл текті екендіктерін сезіне, азаматтық және әскери қызметке бет бұрды және барлық жоғары азаматтық лауазымдарды, сондай-ақ офицерлер корпусын бағындырды. 1900 жылға қарай олар өнімділікті арттыру үшін шаруашылықтарын жаңғыртты. Олар өнімділігі төмен жерлерді сатты, ірі қара мен шошқаның жаңа тұқымдарына көп инвестиция жасады, жаңа тыңайтқыштар қолданды, астық өндірісін арттырды және жұмысшы өнімділігін жоғарылатты. Олардың саяси ықпалы АҚШ астығы мен етінен бәсекелестікті азайтқан жоғары тарифтерді енгізуге мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ирланд ұлтшыл депутаты Том Кеттл ағылшын-ирландтық жер иелері класын пруссиялық юнкерлермен салыстырып, "Англия Еуропадағы бостандық үшін, ал Ирландияда юнкерлік үшін күреседі" деді. Олардың саяси ықпалы 1871–1918 жылдардағы Германия империясынан 1919–1933 жылдардағы Веймар республикасына дейін созылды. "Егер Пруссия Германияны басқарса, юнкерлер Пруссияны, ал оның арқылы империяны басқарды" делінетін. "Шығысқа көмек" (Osthilfe) деп аталатын саясат юнкерлерге белгілі бір қарыздарды төлеуге және жабдықтарды жақсартуға көмектесу үшін 500 миллион маркалық субсидия берді. Юнкерлер одан да көп субсидия талап етіп, алды, бұл олардың қалтасына ақшаны көбейтті, осылайша саяси билікті күшейтті. Юнкерлер астық бағасын көтеру үшін оны қоймаға салып, астыққа монополия құрды. Көбірек пайда табу арқылы олар саяси лауазымдарды бақылауға алды. Юнкерлер өз өнімдері үшін адамдарды көбірек төлеуге мәжбүрлей алды, ал олар қалаған адамдарды лауазымда ұстады. Саясатты жасырын түрде бақылап, юнкерлер аграриандардан қарыз алуды тыйым салатын заң шығару үшін саясаткерлерге ықпал ете алды, осылайша олар одан да көп ақша тапты және билігін нығайтты. Монархияны және әскери дәстүрлерді қолдаған юнкерлер либералдар мен социалистер тарапынан реакциялық, демократияға қарсы және протекционистік деп қарастырылды, өйткені олар 1848 жылғы революция кезінде консервативті монархистік күштердің жағында болды. Олардың саяси мүдделерін Рейхстагтағы Германия консервативтік партиясы және парламенттен тыс Ауыл шаруашылығы лигасы (Bund der Landwirte) қамтамасыз етті. Бұл саяси тап өнеркәсіптік таптар мен үкіметке, әсіресе Пруссияның үш сыныптық сайлау құқығы арқылы үлкен билік жүргізді. 1890 жылдары Германия канцлері Лео фон Каприви астық импортына арналған қорғаушы баждарды төмендеткенде, бұл жер иелері оның жұмыстан босатылуын талап етті және алды; ал 1902 жылы олар өз өнімдерінің бағасын жоғары деңгейде ұстап тұратын азық-түлік тауарларына осындай баждарды қайта орнатуға қол жеткізді. "Юнкер" термині 19 ғасырдағы Германия империясының ішкі саясаты туралы даулар кезінде қазіргі және көбінесе жағымсыз мағынасын алды. Бұл термин Макс Вебер сияқты социологтар тарапынан қолданылды және тіпті жер иелері класының өкілдері де қабылдады. Канцлер Отто фон Бисмарк белгілі юнкер болды, бірақ оның отбасы Эльбаның батысындағы Альтмарк аймағынан шыққан. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген пруссиялық фермерлер ұлттық консервативті Германия Ұлттық халық партиясына (DNVP) бірікті. Бұл термин Рейх президенті Пауль фон Гинденбургке, Батыс Пруссиядағы Нойдектің иесіне және оның айналасындағы "камарильяға" да қолданылды, ол Адольф Гитлерді Германия канцлері қызметіне тағайындауға шақырып, 1932/33 жылдарғы Osthilfe даулы оқиғасында маңызды рөл атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыстың көптеген фельдмаршалдары да юнкерлердің мүшелері болды, ең танымалдары Герд фон Рундштедт, Федор фон Бок және Эрих фон Манштейн. Көптеген юнкерлер Польша мен Кеңес Одағынан мәжбүрлі еңбекшілерді пайдаланды. Дегенмен, Гельмут Джеймс Граф фон Мольтке нацистік режимге қарсы күрестің бір бөлігі ретінде Крейзау үйірмесін құрды. Екінші дүниежүзілік соғыс нацистік Германияға қарсы бұрылған кезде, Вермахттың бірнеше жоғары тұрған юнкерлері 1944 жылдың 20 шілдесінде полковник Клаус фон Штауфенберг жасаған қастандыққа қатысты. Олардың 58-і, олардың ішінде Эрвин фон Вицлебен мен Генрих Граф фон Лехндорф Штайнорт сияқты, қастандық сәтсіз аяқталғанда жазаланды, ал Хеннинг фон Тресков сияқты өз-өзіне қол жұмсады. Соғыстың соңғы айларында Қызыл Армияның алға жылжуы кезінде және одан кейін көптеген юнкерлер Потсдам келісіміне сәйкес, жаңадан құрылған Польша Республикасына берілген шығыс аумақтарынан қашуға мәжбүр болды.
Жер реформасы
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1945 жылдың қыркүйегінде Кеңес оккупациялық аймағында, кейін Шығыс Германияда коммунистік Bodenreform (жер реформасы) кезінде, белгілі бір ауданнан асатын барлық жеке меншік экспроприацияланды (иеліктен алынды) және олар оларды өңдеуді жалғастыру шартымен "Жаңа фермерлерге" берілді. Бұл ірі меншіктердің көпшілігі, әсіресе Бранденбург және Батыс Померанияда Юнкерлерге тиесілі болғандықтан, Германияның Социалистік Бірлік партиясы Шығыс Германия президенті Вильгельм Пиктің "Юнкерланд – шаруалардың қолында!" ("Junkerland in Bauernhand!") деген ұранымен жоспарларын ілгерілетті. Бұрынғы иелері соғыс қылмыстары мен нацистік режимге қатысқандығы айыбы тағылып, көптегендері тұтқындалып, қатыгездікпен сақадалды және НКВД арнайы лагерьлеріне (Speziallager) қамалды, ал олардың мүліктері тоналып, сарайлар қиратылды. Кейбіреулері аталды. Көптеген әйелдер зорланды. 1952 жылдан бастап бұл жеке шаруашылықтарға түрлі тәсілдермен ұжымдастырылып, Landwirtschaftliche Produktionsgenossenschaften ("ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативтері", LPG) құрамына енгізілді немесе Volkseigene Güter ("халыққа тиесілі меншік", VEG) ретінде мемлекеттендірілді. Германияның бірігуінен кейін кейбір Юнкерлер азаматтық сот арқылы бұрынғы меншіктерін қайтаруға тырысты, бірақ неміс соттары жер реформаларын қолдады және толық өтемақы талаптарын қабылдамады, Германияға қатысты Ақырғы Есептесу Келісімінің (Екі плюс Төрт Келісімі) шарттарының заңдылығын растады (және Федеративтік Республиканың Негізгі Заңына енгізілді), оған сәйкес кеңестік оккупация кезінде экспроприацияланған жерлерді қайтару мүмкін емес. Соңғы шешуші сот ісі 2006 жылдың қыркүйегіндегі Ханновер үйінің мұрагері, ханзада Эрнст Августтың сәтсіз әрекеті болды, онда Федералдық Әкімшілік Соты ханзаданың Саксония-Анхальттағы Бланкенбург сарайы маңындағы иеліктері үшін өтемақы алуға құқығы жоқ деп шешті. Дегенмен, басқа отбасылар тыныш түрде ата-бабаларының үйлерін қазіргі иелерінен (көбінесе Германия Федералдық Үкіметі сенші ретінде) сатып алды немесе жалға алды. 2008 жылы Германия Бундестагы экспроприацияланған жер иелерін ресми түрде қалпына келтіру туралы петицияны қабылдамады.