Ислам архитектурасының ерекшеліктері мен дамуы

Ислам архитектурасы: стильдер, тарих, география. Рим, Византия, Иран әсері. Әр аймақтың өзіндік ерекшеліктері мен жергілікті материалдар.

29 мин оқу

100%

Дереккөз: Islamic architecture — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Исламмен байланысты ғимараттардың сәулет стилі

Ислам сәулеті – исламмен байланысты ғимараттардың сәулет стилінің жиынтығы. Ол ислам тарихының бастапқы кезеңдерінен бүгінгі күнге дейінгі зайырлы және діни стильдерді қамтиды. Ислам әлемі тарихи тұрғыдан Батыс Африка мен Еуропадан Шығыс Азияға дейінгі кең географиялық аймақты қамтиды. Исламдық сәулет стилінің барлық осы аймақтарда ортақ белгілері бар, бірақ уақыт өте келе әртүрлі аймақтар жергілікті материалдар мен техникаларға, жергілікті династиялар мен демеушілерге, әртүрлі өңірлік өнеркәсіптік өндіріс орталықтарына және кейде әртүрлі діни бағыттарға сәйкес өздерінің ерекше стильдерін қалыптастырды. Ертедегі ислам сәулетіне римдік, византиялық, ирандық және Месопотамия сәулеттері, сондай-ақ VII-VIII ғасырларда ерте мұсылман жаулап алушылар бағындырған басқа да елдердің әсері тиді. Одан шығысқа қарай, ислам Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияға тараған кезде, қытай және үнді сәулет өнері де оған әсер етті. Кейіннен ислам сәулеті ғимараттардың формасында және ислам каллиграфиясы, арабескілер мен геометриялық өрнектермен беттерді безендіруде ерекше сипаттарға ие болды. Минареттер, мукарналар және көп қабатты аркалар сияқты жаңа сәулет элементтері пайда болды. Ислам сәулетіндегі ең көп таралған немесе маңызды ғимараттардың түрлеріне мешіттер, медреселер, қабірлер, сарайлар, хамамдар (қоғамдық моншалар), суфилік хоспистер (мысалы, ханкалар немесе зваиялар), фонтандар мен сабильдер, коммерциялық ғимараттар (мысалы, қаравансарайлар мен базарлар) және әскери бекіністер жатады.

Шығу тегі

Омейяд дәуірінің соңғы кезеңіндегі қақпалар, оюлы штукатурлар және боялған қабырғалық безендірулер Аббасидтер дәуірінде жалғастырылды және жетілдірілді. Самарада жаңа сәндік стильдер пайда болды, әсіресе штукатурлық және гипсте, олар ертедегі өсімдік мотивтерін антикалық дәстүрлердің абстрактілірек және стильдік нысандарына айналдырды, бұл «бевелд» стилі деп аталады. Бұл сәндік техникалар тез арада басқа аймақтарға тарады, онда штукатурлық безендіру маңызды рөл атқарды. Аббасид мешіттерінің барлығы аула жоспарымен және гипостильді залдармен салынды. Ең ерте мешіт – Бағдадта халифа әл-Мансур салған мешіт (кейіннен қиратылған). Әл-Мутаваккилдің Самарада салдырған Ұлы мешіті бағаналармен тірелген жалпақ ағаш шатырымен, мәрмәр панельдермен және шыны мозаикалармен безендірілген. Самарадағы Әбу Дулаф мешітінің намаз залында қибла қабырғасына перпендикуляр орналасқан тікбұрышты кірпіш тіреулерде аркадалар болды. Самараның екі мешітінде де спиральді минареттер бар, бұл Ирактағы жалғыз мысал. Қазіргі Ауғанстан жеріндегі Балхтағы мешіт үш қабатты үш бөлімнен тұрған, тоғыз күмбезді шаршы құрылым болды. Минареттердің шығу тегі белгісіз болғанымен, осы кезеңде алғашқы нағыз минареттер пайда болды деп есептеледі. Кордобаның алғашқы Ұлы мешіті екі қабатты, екі түсті аркалар қатары бар ерекше гипостильді залымен ерекшеленді, олар ғимараттың кейінгі кеңейтулерінде қайталанып, сақталды. Мешіт бірнеше рет кеңейтілді, әл-Хакам II (961–976 жылдары билік еткен) жасаған кеңейту аймақтағы кейінгі ескерткіштерде еліктелген аралас аркалар мен қабырғалы күмбездер сияқты маңызды эстетикалық жаңалықтарды енгізді. Ифрикиядағы (қазіргі Тунис) Аглабидтер сәулет өнерінің белгілі меценаттары болды, олар 670 жылы Уқба ибн Нафи негізін салған Каируанның Ұлы мешітін және Тунистің Зайтуна мешітін қазіргі формаларының көп бөлігінде қайта құрды, сондай-ақ аймақта көптеген басқа да құрылыстар салды. Мысырда Ахмад ибн Тулун қысқа ғұмырлы Тулунидтер әулетін құрды және өзіне жаңа астана (Әл-Қатай) мен 879 жылы аяқталған Ибн Тулун мешіті деп аталатын жаңа қауымдық мешіт салдырды. Бұл Самаррадағы Аббасидтер сәулетінің күшті ықпалында болды және Аббасид халифатының 9 ғасырлық сәулетінің ең көрнекті және жақсы сақталған үлгілерінің бірі болып табылады. Иран мен Орталық Азияда 11 ғасырда Селжуктар келгенге дейін бірқатар жергілікті және аймақтық династиялар билік етті. 10 ғасырда Орталық Иран мен Ирактың Аббасидтер орталығы Буйидтер әулетінің де-факто билігінде болды, Солтүстік Иранды Бавандидтер мен Зияридтер, ал солтүстік-шығыс аймақтар Хурасан мен Трансоксиананы Саманидтер басқарды. Осы кезеңде Иран мен Орталық Азияның кейінгі сәулетінің көптеген ерекшеліктері пайда болды, соның ішінде құрылыс пен безендіру үшін күйдірілген кірпіш, бетін безендіру үшін жылтыратылған плитка және мукарналардың дамуы. Гипостильді мешіттер салынуды жалғастырды, сондай-ақ көп күмбезді мешіттердің де дәлелдері бар, бірақ олардың көпшілігі кейінгі дәуірлерде өзгертілді немесе қайта құрылды. 10–11 ғасырларда пайда болған тағы бір маңызды сәулеттік үрдіс – монументальді нысандарға ие болған мавзолейлердің дамуы. Мавзолейлердің бір түрі – мұнаралы қабірлер, мысалы, Гунбад-и Қабус (шамамен 1006–1007 жылдары), ал екінші негізгі түрі – күмбезді шаршы, мысалы, Бухарадағы Саманидтер қабірі (943 жылға дейін). Құдіретті уәзир Бадр әл-Жамали (1073–1094 жылдары билік еткен) тұсында қала қабырғалары бірнеше монументалды қақпалармен бірге таспен қайта салынды, олардың үшеуі бүгінгі күнге дейін сақталған: Баб әл-Футух, Баб әл-Наср және Баб Зувейла. Парсы жұмағының классикалық түрі немесе шарбағ, төртбұрышты суармалы кеңістікті құрайды, көтерілген жолдар бақты тең өлшемді төрт бөлікке бөледі. Парсы бақтарының бір белгісі – бақтың ортасында қиылысатын осьтік жолдармен салынған төрт бөлік бақ. Шахар бағ деп аталатын бұл геометриялық схема ландшафтты ұйымдастыру мен отандықтандырудың күшті метафорасына айналды, ол саяси аумақтың символы болды. Пасаргададағы археологиялық қазбаларда Ахеменидтер дәуіріндегі шарбаг табылған. Шехель-Сотун (Исфахан), Фин-бақшасы (Кашан), Эрам-бақшасы (Шираз), Шаздех-бақшасы (Махан), Доулатабад-бақшасы (Язд), Аббасабад-бақшасы (Аббасабад), Акбарие-бақшасы (Оңтүстік Хорасан провинциясы), Пахлеванпур-бақшасы, барлығы Иранда, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының бөлігі болып табылады. Үлкен жұмақ бақтары Тадж-Махалда (Агра) және Хумаюнның қабірінде (Дели, Үндістан), Шалимар бақтарында (Лахор, Пәкістан) немесе Гранададағы Альгамбра мен Хенералифеде (Испания) да кездеседі. Сахн (صحن) – Ислам сәулетіндегі әлдебір мешітте кездесетін ресми аула. Аулалар ашық аспанға қарап тұрады және барлық жағынан залдар мен бөлмелермен, көбінесе жартылай ашық аркадалармен (ривақ) қоршалған. Мешіт ауласы дәрет алу үшін және демалыс немесе жиналу үшін патио ретінде пайдаланылады. Сахндар әдетте дәрет алуға көмектесетін орталық бассейн немесе фонтанға ие, кейде ашық күмбезді павильонмен жабылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Жерорта теңізі мен Таяу Шығыстың жылы климатының арқасында аула жұма күнгі намазға көптеген жамағатты қабылдауға да мүмкіндік берді.

Features from the late Umayyad period, such as vaulting, carved stucco, and painted wall decoration, were continued and elaborated in the Abbasid period. Samarra also saw the appearance of new decorative styles, particularly in stucco and plasterwork, which rendered the earlier vegetal motifs of late antique traditions into more abstract and stylized forms, as exemplified by the so called "beveled" style. These decorative techniques quickly spread to other regions where stucco decoration played a prominent role. Abbasid mosques all followed the courtyard plan with hypostyle halls. The earliest was the mosque that Caliph al Mansur built in Baghdad (since destroyed). The Great Mosque of Samarra built by al Mutawakkil measured , had a flat wooden roof supported by columns, and was decorated with marble panels and glass mosaics. The prayer hall of the Abu Dulaf Mosque at Samarra had arcades on rectangular brick piers running at right angles to the qibla wall. Both of the Samarra mosques have spiral minarets, the only examples in Iraq. A mosque at Balkh in what is now Afghanistan was about square, with three rows of three square bays, supporting nine vaulted domes. While the origins of the minaret are uncertain, it is believed that the first true minarets appeared in this period. The original Great Mosque of Cordoba was noted for its unique hypostyle hall with rows of double tiered, two coloured, arches, which were repeated and maintained in later extensions of the building. The mosque was expanded multiple times, with the expansion by al Hakam II (r. 961–976) introducing important aesthetic innovations such as interlacing arches and ribbed domes, which were imitated and elaborated in later monuments in the region. The Aghlabids in Ifriqiya (roughly modern day Tunisia) were notable patrons of architecture themselves, responsible for rebuilding both the Great Mosque of Kairouan (originally founded by Uqba ibn Nafi in 670) and the Zaytuna Mosque of Tunis in much of their current forms, as well as for building numerous other structures in the region. In Egypt, Ahmad ibn Tulun established a short lived dynasty, the Tulunids, and built himself a new capital (Al Qata'i) and a new congregational mosque, known as the Ibn Tulun Mosque, which was completed in 879. It was strongly influenced by Abbasid architecture in Samarra and remains one of the most notable and best preserved examples of 9th century architecture from the Abbasid Caliphate. In Iran and Central Asia, a number of other local and regional dynasties held sway prior to the arrival of the Seljuks in the 11th century. By the 10th century, central Iran and the Abbasid heartland of Iraq were under the de facto rule of the Buyid dynasty, northern Iran was ruled by the Bawandids and Ziyarids, and the northeastern regions of Khurasan and Transoxiana were ruled by the Samanids. It is around this period that many of the distinctive features of subsequent Iranian and Central Asian architecture first emerged, including the use of baked brick for both construction and decoration, the use of glazed tile for surface decoration, and the development of muqarnas from squinches. Hypostyle mosques continued to be built and there is also evidence of multi domed mosques, though most were modified or rebuilt in later eras. Another important architectural trend to arise in the 10th to 11th centuries is the development of mausolea, which took on monumental forms for the first time. One type of mausoleum was the tomb tower, such as the Gunbad i Qabus (circa 1006–7), while the other main type was the domed square, such as the Tomb of the Samanids in Bukhara (before 943). Under the powerful vizier Badr al Jamali (r. 1073–1094), the city walls were rebuilt in stone along with several monumental gates, three of which have survived to the present day: Bab al Futuh, Bab al Nasr, and Bab Zuweila). The classical form of the Persian Paradise garden, or the charbagh, comprises a rectangular irrigated space with elevated pathways, which divide the garden into four sections of equal size:

One of the hallmarks of Persian gardens is the four part garden laid out with axial paths that intersect at the garden's centre. This highly structured geometrical scheme, called the chahar bagh, became a powerful metaphor for the organization and domestication of the landscape, itself a symbol of political territory. A Charbagh from Achaemenid time has been identified in the archaeological excavations at Pasargadae. The gardens of Chehel Sotoun (Isfahan), Fin Garden (Kashan), Eram Garden (Shiraz), Shazdeh Garden (Mahan), Dowlatabad Garden (Yazd), Abbasabad Garden (Abbasabad), Akbarieh Garden (South Khorasan Province), Pahlevanpour Garden, all in Iran, form part of the UNESCO World Heritage. Large Paradise gardens are also found at the Taj Mahal (Agra), and at Humayun's Tomb (New Delhi), in India; the Shalimar Gardens (Lahore, Pakistan) or at the Alhambra and Generalife in Granada, Spain. A ṣaḥn ( صحن) is the formal courtyard found in almost every mosque in Islamic architecture. The courtyards are open to the sky and surrounded on all sides by structures with halls and rooms, and often a shaded semi open arcade riwaq. A mosque courtyard is used for performing ablutions and as a patio for rest or gathering. Sahns usually feature a central pool or fountain to aid with ablutions, sometimes sheltered under an open domed pavilion. Historically, because of the warm Mediterranean and Middle Eastern climates, the courtyard also served to accommodate larger numbers of worshippers during Friday prayers.

Гипостильді зал

Гипостиль, яғни бағаналармен тірелген ашық зал, Ахеменид дәуіріндегі парсылардың жиналыс залдарының (ападана) архитектуралық дәстүрлерінен туындаған деп есептеледі. Бұл типтегі ғимарат римдік стильдегі базиликадан пайда болды, онда колоннадалармен қоршалған жанындағы ауласы бар, мысалы, Римдегі Траян форумы сияқты. Римдік типтегі ғимарат грек агорасынан дамыды. Ислам архитектурасында гипостильді зал – гипостильді мешіттің негізгі элементі болып табылады. Ең ертедегі гипостильді мешіттердің бірі – Ирандағы Тарихане мешіті, ол сегізінші ғасырға дейін сақталған.

Иванс

Иван – үш жағынан қабырғаланған, бір жағы ашық зал. Ол көбінесе күмбезбен жабылады, бірақ бұл өзгеріп кетуі мүмкін.

Оңтүстік Азиядағы күмбездер

Оңтүстік Азияда күмбездерді пайдалану 1204 жылы Дели сұлтандығының құрылуымен басталды. Османдық күмбездерден, тіпті парсы күмбездерінен де өзгеше, Оңтүстік Азиядағы күмбездер көбінесе дөңгелек пішіндес болып келеді. Көптеген монументалды Моғол күмбездері де екі қабатты және ирандық дәстүрден туындаған. Хумаюн мазарының (шамамен 1571–72 жылдары аяқталған) дизайны, оның ішінде екі қабырғалы күмбезі, оның сәулетшілері Самарқандағы Тимурид ескерткіштерін жақсы білгенін көрсетеді. Тадж-Махалдың орталық күмбезі де дөңгелек пішіндес және екі қабатты құрылысқа ие.

Аль-Андалуста және Магрибте қабырғалы күмбездер

Аль-Андалустағы Кордованың Ұлы мешіті бастапқыда жалпақ ағаш төбеге тіреу беретін қос аркалы аркадалар жүйесімен салынған. Аркадалардың бағаналары кірпіш тіреулерді көтеріп тұрған атқосшы аркаларымен байланысқан, ал тіреулер өз кезегінде жартылай дөңгелек аркалармен біріктірілген. Агия Иреннің ерте византиялық шіркеуінде күмбездің қабырғалары, Батыс Рим күмбездеріне ұқсас, қаптамаға толық интеграцияланған, сондықтан ғимараттың ішінде көрінбейді. Ая-Софияның күмбезінде күмбездің қабырғалары мен қабығы күмбездің жоғарғы жағындағы орталық медальонда бірігіп, қабырғалардың үстіңгі ұштары қабыққа енгізілген; қабық пен қабырғалар біртұтас құрылымдық бірлік құрайды. Кейінгі византиялық ғимараттарда, мысалы, Календерхан мешіті, Ескі Имарет мешіті (бұрынғы Мәсіх Пантепоптес монастыры) немесе Пантократор монастыры (қазіргі Зейрек мешіті), шыңының орталық медальоны мен күмбездің қабырғалары жеке құрылымдық элементтерге айналды: қабырғалар айқынрақ көрінеді және орталық медальонмен байланысады, ол да жақсырақ ерекшеленеді, сондықтан бүкіл құрылыс қабырғалар мен медальондардың күмбез қабығынан бөлек тұрғандай және оны тіреп тұрғандай әсер береді. Күрделі безендірілген төбелер мен күмбездердің ішкі жағы Жақын Шығыс және Жерорта теңізі архитектуралық безендіруінен әсер алады, сонымен қатар аспанның нақты және символдық бейнесі ретінде де қызмет етеді. Мұндай күмбез тәрізді архитектуралық ерекшеліктер Кусейр ῾амра (шамамен 712–15) және Хирбат әл-Мафжар (шамамен 724–43) сияқты ерте ислам сарайларында кездеседі. Мимар Синан Ая-София күмбезінің құрылымдық мәселелерін орталық симметриялық тіреулер жүйесін құру арқылы шешті, оған жапсарлас жартылай күмбездер қосылды, бұл Сүлеймен мешітінің (төрт тіреу, екі бүйірлік қалқан қабырғасы және екі жартылай күмбез, 1550–1557), Рүстем Паша мешітінің (сегіз тіреу, төрт көлденең жартылай күмбез, 1561–1563) және Эдирнедегі Селимие мешітінің (сегіз тіреу, төрт көлденең жартылай күмбез, 1567/8–1574/5) дизайнында жақсы көрінеді. Архитектура тарихында Селимие мешітінің құрылымы теңдессіз. Ғимараттың барлық элементтері оның үлкен күмбезіне бағынады.

The Great Mosque of Córdoba in Al Andalus was initially built with a system of double arched arcades supporting the flat timberwork ceiling. The columns of the arcades are connected by horseshoe arches which support brick pillars, which are in turn interconnected by semicircular arches. In the early Byzantine church of Hagia Irene, the ribs of the dome vault are fully integrated into the shell, similar to Western Roman domes, and thus are not visible from within the building. In the dome of the Hagia Sophia, the ribs and shell of the dome unite in a central medallion at the apex of the dome, the upper ends of the ribs being integrated into the shell; shell and ribs form one single structural entity. In later Byzantine buildings, like the Kalenderhane Mosque, the Eski Imaret Mosque (formerly the Monastery of Christ Pantepoptes) or the Pantokrator Monastery (today Zeyrek Mosque), the central medallion of the apex and the ribs of the dome became separate structural elements: the ribs are more pronounced and connect to the central medallion, which also stands out more pronouncedly, so that the entire construction gives the impression as if ribs and medallion are separate from, and underpin, the proper shell of the dome. Elaborately decorated ceilings and dome interiors draw influence from Near Eastern and Mediterranean architectural decoration while also serving as explicit and symbolic representations of the heavens. These dome shaped architectural features could be seen at the early Islamic palaces such as Qusayr ῾amra (c.712–15) and Khirbat al mafjar (c.724–43). Mimar Sinan solved the structural issues of the Hagia Sophia dome by constructing a system of centrally symmetric pillars with flanking semi domes, as exemplified by the design of the Süleymaniye Mosque (four pillars with two flanking shield walls and two semi domes, 1550–1557), the Rüstem Pasha Mosque (eight pillars with four diagonal semi domes, 1561–1563), and the Selimiye Mosque in Edirne (eight pillars with four diagonal semi domes, 1567/8–1574/5). In the history of architecture, the structure of the Selimiye Mosque has no precedent. All elements of the building are subordinate to its great dome.

Балкон және экран

Балкон – исламдық үй сәулетінің кең таралған элементі, себебі көптеген елдерде климат жылы. Мешіттердің танымал түрлерінің бірі – мешрабия, ол ғимараттың қабырғасынан шығып тұратын және ішіндегілерге сыртқа көрінбестен қарауға мүмкіндік беретін ағаш торлы конструкция. Жеке өмірін сақтау үшін осылай қолданылған. Балконға ғана тән емес, джали деп аталатын тағы бір торлы конструкция индуистік-исламдық сәулетте жиі кездеседі және тесілген тастан жасалады. Балкон мен оған байланысты құрылыстардың басқа мысалдары – Раджастхан және Үнді-исламдық сәулетіндегі джароха, сондай-ақ Андалусия сарайларындағы, мысалы Альгамбрадағы балкон немесе қарау тұрағы ретінде қолданылатын мирадор (испан тілінен). Балкондар кейбір мешіттердің ішкі сәулеттік элементтеріне де айналды, мысалы Осман мешіттеріндегі хүнкар махфили – солтанның дұға оқитын жеке және қорғалған кеңістігі (мақсураға ұқсас). Осындай ерекшелік Делидегі Бара Гунбад кешенінде де (15 ғасырдың соңы) кездеседі. Ислам өнерінде жануарлар, адамдар және қиял жемістері сияқты бейнелі мотивтер бай дәстүрге ие, бірақ олар көбінесе натуралистік емес, стильдес болып келеді. Дегенмен, бейнелі бейнелерге қатысты діни тыйымдардың салдарынан бейнелі емес әшекейлеу басым болды және діни ғимараттарда бейнелі мотивтерге тыйым салынды. Исламдағы жазба сөздің маңыздылығы архитектурада эпиграфикалық немесе каллиграфиялық әшекейлеудің маңызды рөл атқаруын қамтамасыз етті. Эпиграфикалық әшекейлеу жазулардың мәтіндік бағдарламасын таңдау арқылы қосымша саяси немесе діни хабарларды жеткізе алады. Мысалы, Қалқа күмбезін әшекейлейтін каллиграфиялық жазулар Құраннан Исаның кереметтері мен оның адамдық табиғаты туралы (мысалы, Құран 19:33–35), Алланың бірлігі (мысалы, Құран 112) және Мұхаммедтің «Пайғамбарлардың мөрі» рөлі туралы цитаталарды қамтиды. Бұл христиандық қасиетті үштік тұжырымын жоққа шығару және исламның христиандық пен иудаизм үстінен жеңіске жетуін жариялау әрекеті ретінде түсіндіріледі. Сонымен қатар, ғимараттардың негізіне жазылған жазулар оның негізін қалаушыны немесе демеушісін, құрылыс мерзімін, биліктегі ханның атын және басқа да ақпаратты көрсетеді.

Balconies are a common feature of Islamic domestic architecture due to the warm climates in most countries. One of the mosque recognizable types is the mashrabiya, a wooden lattice screen which projects from the side of a building and which protected privacy by allowed those inside to look outside without being visible from outside. Another type of lattice screen, not restricted to balconies, is the jali, which is common to Indo Islamic architecture and is made of perforated stone. Other examples of balconies and related structures include the jharokha in Rajasthani and Indo Islamic architecture and the mirador, a Spanish term applied to a balcony or lookout pavilion in Andalusi palaces like the Alhambra. Balconies also became an architectural element inside some mosques, such as the hünkâr mahfili in Ottoman mosques, a separate and protected space where the sultan could perform his prayers (similar to a maqsura). A similar feature is also found in the Bara Gunbad complex (late 15th century) in Delhi. Figural motifs, such as animals, humans, and imaginary creatures, have a rich tradition in Islamic art, though they generally more stylized than naturalistic. However, because of the religious taboo on figural representations, non figural decoration remained more dominant overall and figural motifs were generally excluded from religious buildings entirely. The importance of the written word in Islam ensured that epigraphic or calligraphic decoration played a prominent role in architecture. Epigraphic decoration can also indicate further political or religious messages through the selection of a textual program of inscriptions. For example, the calligraphic inscriptions adorning the Dome of the Rock include quotations from the Qur'an that reference the miracle of Jesus and his human nature (e. g. Quran 19:33–35), the oneness of God (e. g. Qur'an 112), and the role of Muhammad as the "Seal of the Prophets", which have been interpreted as an attempt to announce the rejection of the Christian concept of the Holy Trinity and to proclaim the triumph of Islam over Christianity and Judaism. Additionally, foundation inscriptions on buildings commonly indicate its founder or patron, the date of its construction, the name of the reigning sovereign, and other information.

Мукарналар

Мукарна – геометриялық бөліну арқылы күмбезді құрылымды кішкентай, бірінің үстіне бірі орналасқан тік қабатты аркалар немесе нишаларға айналдыра жасалған үш өлшемді мүсіндік мотив. Оларды тас, кірпіш, ағаш немесе әк қоспасынан тұрғызылған түрлі материалдардан жасауға болады. Осы ерекшелікті қолданған ең алғашқы ескерткіштер 11 ғасырға жатады және олар Ирак, Солтүстік Африка, Иран, Орталық Азия және Жоғарғы Египетте табылды. Ислам әлемінің шалқары алыс аймақтарында дерлік бір уақытта дамығандықтан, олардың пайда болуы мен таралуы туралы көптеген ғылыми теориялар пайда болды. Қазіргі теориялардың бірі олардың кем дегенде бір ғасыр бұрын бір аймақта пайда болып, содан кейін тарағанын жобалайды. Мешіттер мен діни құрылыстардың бір жағы осы бағытқа қарай салынған, бұл әдетте көзге көрінетін ерекшелік арқылы белгіленеді. Кейбір мұсылман қалаларының жоспарлау схемасына да осы бағыттың әсері тиген болуы мүмкін. Ең алғашқы мешіттерде михрабтар болған жоқ; алғашқы белгілі ойыс михраб нишасы 706 немесе 707 жылы халифа әл-Уалид I Мединедегі Пайғамбар мешітіне қосылған. Кейінгі мешіттерде михраб ғимараттың әдеттегі сәулеттік безендіру ортасы болып дамыды. Оның пішіні мен материалдары аймақтан аймаққа өзгеше болды. Минареттердің шығу тегі мен бастапқы қызметтері толық анықталмаған және ұзақ жылдар бойы ғалымдардың талқылау тақырыбы болып келді. Алғашқы мешіттерде минареттер болған жоқ, ал дұғаға шақыру көбінесе кішкентай мұнаралардан жасалатын. Мединедегі алғашқы мұсылман қауымы Мұхаммедтің үйінің есігінен немесе шатырынан дұғаға шақырып, сонымен қатар намаз оқу орны ретінде пайдаланған. Мұнаралар түріндегі алғашқы расталған минареттер 9 ғасырдың басында Аббасидтердің билігі кезінде пайда болды, бірақ олар 11 ғасырға дейін мешіттердің стандартты элементіне айналмады. Бұл алғашқы минареттер қабырғаның ортасына, қибла қабырғасына қарама-қарсы орналастырылды. Олардың ішінде 836 жылы салынған Тунис қаласындағы Каируанның Ұлы мешітінің минареті әлемдегі ең көне және Солтүстік Африкадағы ең көне минареттердің бірі болып саналады. Минареттер кезең мен сәулеттік дәстүрге байланысты әртүрлі пішіндерде (көбінесе дөңгелек, шаршы, спиральді немесе сегізбұрышты) кездеседі. Мешіттердегі минареттердің саны белгілі бір ретпен шектелмеген; бастапқыда әрбір мешітке бір минарет қосылған, бірақ кейбір сәулеттік стильдерде бірнеше минареттер болуы мүмкін.

Muqarnas is a three dimensional sculpted motif created by the geometric subdivision of a vaulting structure into miniature, superimposed pointed arch substructures or niches, also known as "honeycomb" or "stalactite" vaults. They can be made from different materials like stone, brick, wood or stucco. The earliest monuments to make use of this feature date from the 11th century and are found in Iraq, North Africa, Iran, Central Asia, and Upper Egypt. This apparently near simultaneous development in distant regions of the Islamic world has led to multiple scholarly theories about their origin and spread, with one current theory proposing that they originated in one region at least a century earlier and then spread from there. Mosques and religious structures are built to have one side aligned with this direction, usually marked by a visual feature called a mihrab. The layout of some Muslim cities may have also been influenced by this orientation. The very first mosques did not have mihrabs; the first known concave mihrab niche was the one added to the Prophet's Mosque in Medina by Caliph al Walid I in 706 or 707. In later mosques the mihrab evolved to become the usual focus of architectural decoration in the building. The details of its shape and materials varied from region to region. The origin of the minaret and its initial functions are not clearly known and have long been a topic of scholarly discussion. The earliest mosques lacked minarets, and the call to prayer was often performed from smaller tower structures. The early Muslim community of Medina gave the call to prayer from the doorway or the roof of the house of Muhammad, which doubled as a place for prayer. The first confirmed minarets in the form of towers date from the early 9th century under Abbasid rule and they did not become a standard feature of mosques until the 11th century. These first minaret towers were placed in the middle of the wall opposite the qibla wall. Among them, the minaret of the Great Mosque of Kairouan in Tunisia, dating from 836, is one of the oldest surviving minarets in the world and the oldest in North Africa. Minarets have had various forms (in general round, squared, spiral or octagonal) depending on the period and architectural tradition. The number of minarets by mosques is not fixed; originally one minaret would accompany each mosque, but some architectural styles can include multiple minarets.

Ертедегі мұсылман гарнизондық қалалары

Ертедегі мұсылмандық экспансияның жаңадан бағындырылған аймақтарында әскери қоныстар жиі құрылды, олар жеке-жеке миср (مصر, көпше саны – ақсар) деп аталды. Бұл саясат Омейяд дәуіріне дейін жалғасты. Шекаралық колониялар сияқты, бұл қалалар одан әрі жаулау үшін база болып қызмет етті. Бастапқыда олар шатырлар жиынтығынан тұратын қарапайым елді мекендер болған сияқты, бәлкім, ежелгі рим легиондарының лагерьлеріне ұқсас. Олар мұсылман емес қалалардың сыртында салынды. Көбінесе олар бекініссіз болды және тұрғындары рулық тегі бойынша ұйымдастырылды. Әскери база ретіндегі бастапқы мақсатын сақтап қалудың орнына, көптеген ақсарлар қалалық әкімшілік және сауда орталықтарына айналды. Бұл, әсіресе, Ирактың Куфа және Басра қалаларында (ал-мисран, "екі бекініс" деп аталды), сондай-ақ Солтүстік Африкадағы Фустат және Кайруан қалаларында болды. Мешіт, губернатордың резиденциясы (дар әл-имара) және базар сияқты негізгі құрылыстар қаланың орталығында орналасқан алғашқы ірі нысандардың бірі болды. Ғимараттарды орналастыру принципі "көлденең таралу" деп белгіленеді. Тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар, сондай-ақ жеке тұрғын үйлер бөлек орналасады және сәулеттік тұрғыдан тікелей байланысты емес. Ежелгі Герза деп аталған Джераш қаласындағы археологиялық қазбалар Омейядтардың қала жоспарын қалай өзгерте түскенін көрсетті.

Идеалдық қалалардың модельдерімен тәжірибелер

Антикалық мегаполистің архитектурасының тұжырымы қаланың ішінде өтетін және оны кварталдарға бөлетін басты және екінші дәрежелі жолдардың құрылымына негізделген. Көшелер сарай, храм немесе қоғамдық алаң сияқты қоғамдық ғимараттарға бағытталған. Екі басты жол (кардо және декуманус) қала орталығында тік бұрышпен қиылысады. Алғашқы ислам Умаяд халифаты кезінде бірнеше қалалар құрылды, олардың жоспары ежелгі Римнің идеал қала туралы түсінігіне сәйкес жасалған. Мұндай тұжырымдамаға сәйкес жоспарланған қаланың мысалы Ливанның Анжар қаласында қазба жұмыстары кезінде табылған. Дональд Уиткомб ертедегі мұсылман жаулаулары батыс және оңтүстік-батыс Арабияның ертедегі қалаларына тән морфологиялық ерекшеліктерді жаңартуға бағытталған саналы әрекет болғанын айтады. Ерте исламның араб элитасы Мекке, Медина, Таиф және жоғары урбанизацияланған Йемен қоғамының қала тұрғындары болды, олардың араб дәстүрлері ерте ислам қалаларының қалалық дамуына үлкен үлес қосты. Арабиядан тыс Куфа, Басра, Фустат және Кайруан қалаларындағы алғашқы әскери бекіністер тез арада тұрақты негіздерге және жоспарланған қалаларға айналды. Ерте ислам қалаларының қалыптасуына әсер еткен дәстүрлердің бірі – Санаа сияқты Оңтүстік Арабия қалалары, олардың қатарында Мекке мен Фустат та бар. Уолтер Достал әлеуметтік құрылымға негізделген екі қалалық типті ұсынды. Біріншісі – Санъа формациясы, ол базар орталығынан дамыды және бір тайпаның топтарында өмір сүрді, олардың әлеуметтік ерекшеліктері «шаруа-шебер» технологиялық мамандықтарына негізделген. Екінші қалалық тип – Тарим формациясы, онда кварталдардың ұйымдастырылуы көп тайпалы елді мекеннің әлеуметтік құрылымын көрсетеді.

Қалалық морфология

"Шығыс" ислам қалаларының сәулеті еуропалық қалалардан өзгеше мәдени және әлеуметтанулық түсініктерге негізделген. Екі мәдениетте де билеушілер мен олардың үкіметі мен басқаруы пайдаланатын аймақтар, күнделікті өмірдің қоғамдық кеңістіктері және жеке өмір аймақтары арасында жіктелу бар. Еуропалық қалалардың құрылымы мен ұғымдары орта ғасырларда саяси немесе діни биліктен азаттық немесе қалалық құқықтар алу үшін болған әлеуметтік күрестен туындаса, ислам қаласы немесе қаласы тұтастай алғанда, уақыт өте келе діни және дүниелік өмірдің бірлігін сақтауға бағытталған. Мұсылман қалаларында сарайлар мен тұрғын үйлер, сондай-ақ мешіттер, медреселер және ауруханалар сияқты қайырымдалық немесе діни кешендер мен жеке тұрғын жайлар бірімен-бірі қатар орналасқан. Ғимараттар көбінесе ішкі беткейлі болып келеді және сыртқы ортадан қабырғалармен, көшелердің иерархиялық ретімен немесе екеуінің біріктірілуімен бөлінеді. Көшелер әдетте қоғамдық басты жолдардан тұйық көшелерге, одан әрі жеке учаскелерге дейін созылады және сонда аяқталады. Қаланың әртүрлі аудандары арасында тікелей байланыс жоқ немесе өте сирек. Бір ауданнан екіншісіне өту үшін қайтадан басты жолға шығу қажет.

Араб тілі

Исламдық сәулет туралы анықтамалар, әдетте, Арабия түбегіндегі исламға дейінгі сәулет исламдық сәулеттің дамуына шектеулі ғана әсер еткендігімен келіседі, кем дегенде, түбек шегінен тыс жаулап алынған аймақтардағы қалыптасқан сәулет дәстүрлерімен салыстырғанда. Батыс ғалымдарының дәстүрлі пікірінше, Мұхаммед заманындағы, 7 ғасырдың басындағы арабтар көшпелі мал өсірушілер болған және мықты сәулет дәстүрлері болмаған. Бірақ, соңғы зерттеулер мен археологиялық қазбалардың нәтижесінде бұл көзқарас қайта қаралып, қазір ескірген деп есептеледі. Ғалым Беатрис Сен-Лоранның сөзіне сәйкес, ислам монументалды сәулетінің тарихына қатысты алғашқы академиялық зерттеулер "алғашқы ислам монументалды сәулеті мен өнерінің тамырларын жаулап алынған аймақтардың дәстүрлерінде ғана іздеген" бұрыс түсінікке әкелді. Қазіргі ғалымдар Арабияда Исламның пайда болуына дейін де бай сәулет дәстүрі болғандығын мойындайды, және осы дәстүр алғашқы ислам ескерткіштеріне де әсер еткен. Ерте ислам кезеңінде Арабиядағы маңызды сәулеттік жетістік – ерекше мұсылман мешітінің қалыптасуы болды. Мұхаммед Мединеде салған гипостильді мешіт, ислам әлеміндегі мешіттердің алғашқы дизайны үшін үлгі болды, ал Дамасктегі Омейяд мешіті гипостильді үлгіні монументалды көлемде қайта жаңғыртты. Айтқандай, Омейядтар мәдени дағдысыздықтан келмеген, өздерінің араб мәдени тарихын жақсы білген. Кейбір ғалымдар олар исламға дейінгі араб сәулетінің дәстүрін жалғастыруға тырысқан, билеушінің құдіретін бейнелеу үшін биік сарайлар салуды көздеген деген пікірде.

Ұлы Сәлжұқтар және ертедегі түркі әулеттері

Түркі халықтары 8-шы ғасырдан бастап Таяу Шығысқа қоныс аудара бастады және ислам дінін қабылдағаннан кейін аймақтағы маңызды саяси және әскери күштерге айналды. Түркілердің алғашқы ірі әулеті – қазіргі Ауғанстанның Газна қаласында билік еткен және парсы мәдениетін қабылдаған Газнавилер. 12-шы ғасырдың екінші жартысында олардың орнын этникалық тегі нақты белгісіз гуридтер басып, Солтүстік Үндістаннан Каспий теңізінің жағасына дейінгі аймақтағы ең ірі державаға айналды. Бұл екі әулеттің ең танымал ескерткіштері – өздігінен тұрған әшекейлі кірпіш мұнаралар мен минареттер, олардың нақты мақсаты әлі анықталмаған. Олардың қатарында Газна маңындағы Мас’уд III мұнарасы (12-шы ғасырдың басында) және гуридтер салған Жам минареті (12-шы ғасырдың соңы) бар. Соған шамамен бір уақытта, 10-шы ғасырдың соңы мен 13-шы ғасырдың басында, түркі қараханидтері Трансоксианада билік етті. Бұл кезең Орталық Азия сәулетінің «классикалық» дәуірі саналады, Бұхара мен Самарқанда көптеген құрылыстар салынды. Олардың ішінде Бухарадағы үлкен қауымдық мешіт бар, оның ішінде тек Калян минареті сақталған (шамамен 1127 жыл), жақын маңдағы Вабкент минареті (1141 жыл) және монументалды қасбеттері бар бірнеше қараханид кесенелері, мысалы, Узгендегілер (қазіргі Қырғызстан), 12-шы ғасырдың екінші жартысынан сақталған. Маңызды оқиға – Селжұқ түркілерінің келуі және 11-шы ғасырда Ұлы Селжұқ империясының құрылуы, ол бүкіл Иранды және Орталық Азия мен Таяу Шығыстағы кең аумақтарды жаулап алды. Ұлы Селжұқ дәуіріндегі ең маңызды діни ескерткіш – Исфаханның Жәме мешіті, оны 11-шы ғасырдың соңы мен 12-шы ғасырдың басында әртүрлі Селжұқтар кеңейтіп, жаңартқан. 11-шы ғасырдың соңында оған екі үлкен және жаңаша күмбезді залдар қосылды. Ал 12-шы ғасырдың басында ауланың айналасына төрт үлкен иван салынды, осылайша «төрт ивандық жоспар» пайда болды. Бұл жоспар аймақтағы мешіттердің түрі мен қызметін өзгертіп, Иран, Анатолия және Сирияда таралған медреселер мен керуенсарайларды қамтитын жаңа типтегі ғимараттарды енгізді. Керуенсарайлар сауданы дамыту және Селжұқтардың билігін нығайту үшін салынды. Олар әдетте сырттан бекініштей көрінетін ғимараттан, монументалды кіреберіс порталынан және әртүрлі залдарымен, соның ішінде ивандармен қоршалған ішкі ауладан тұратын. Олардың ішінде тек ішінара сақталғандары – Трансоксиана мен Хорасандағы Рибат и Малик (1068–1080 жж.) және Рибат и Шараф (12-шы ғасыр) керуенсарайлары. Селжұқтар бұрынғы кезеңдердегі ирандық құрылыс түрі – «мұнаралы қабірлерді» салуды жалғастырды, мысалы, 1139 жылы Рейде (қазіргі Тегеранның оңтүстігінде) салынған Тоғрул мұнарасы. Алайда, одан да жаңашыл болып, кейіннен монументалды қабірлердің кең таралған түріне айналған шаршы немесе көпбұрышты жоспары бар кесенелерді енгізу болды. Бұған ертедегі мысалдар – Қазвин (Солтүстік Иран) маңындағы екі Харракан кесенесі (1068 және 1093 жж.), олар сегізбұрышты формада, ал Мервтегі (қазіргі Түрікменстан) Санжар кесенесі (шамамен 1127 жыл) шаршы негізде салынған. Ұлы Селжұқтардың ыдырауынан кейін 12-шы ғасырдың соңында түркі әулеттері кішігірім мемлекеттер мен империялар құрды. Селжұқ әулетінің бір тармағы Анатолиядағы сұлтандыққа (Анатолиялық Селжұқтар деп те аталады) билік етті, Ценгидтер мен Артукидтер Солтүстік Месопотамияда (Жазира деп аталды) және оған жақын аймақтарда билік етті, ал Хорезм империясы Иран мен Орталық Азияны 13-шы ғасырдағы моңғол шапқыншылығына дейін басқарды.

Turkic peoples began moving into the Middle East from the 8th century onward and, after converting to Islam, became major political and military forces in the region. The first major Turkic dynasty was the Ghaznavids, who ruled from Ghazna in present day Afghanistan and adopted a Persianate culture. In the second half of the 12th century the Ghurids, of uncertain ethnic origin, replaced them as the major power in the region from northern India to the edge of the Caspian Sea. Among the most remarkable monuments of these two dynasties are a number of ornate brick towers and minarets that have survived as stand alone structures and whose exact functions are unclear. They include the Tower of Mas'ud III near Ghazna (early 12th century) and the Minaret of Jam built by the Ghurids (late 12th century). Around the same time, between the late 10th century and the early 13th century, the Turkic Qarakhanids ruled in Transoxiana. This period is regarded as a "classical" age of Central Asian architecture, with many constructions taking place in Bukhara and Samarkand. These include a great congregational mosque in Bukhara, of which only the Kalyan Minaret survives (c. 1127), the nearby Minaret of Vabkent (1141), and several Qarakhanid mausoleums with monumental façades, such as those in Uzgen (present day Kyrgyzstan) from the second half of the 12th century. More significant was the arrival of the Seljuk Turks and the formation of the Great Seljuk Empire in the 11th century, which conquered all of Iran and other extensive territories in Central Asia and the Middle East. The most important religious monument from the Great Seljuk period is the Jameh Mosque of Isfahan, which was expanded and modified by various Seljuk patrons in the late 11th century and early 12th century. Two major and innovative domed chambers were added to it in the late 11th century. Four large iwans were then erected around the courtyard around the early 12th century, giving rise to the four iwan plan. The four iwan plan revolutionised the form and function of the mosques in the region and introduced new types of buildings involving madrasas and caravanserais which spread through Iran, Anatolia, and Syria. Large caravanserais were built as a way to foster trade and assert Seljuk authority in the countryside. They typically consisted of a building with a fortified exterior appearance, monumental entrance portal, and interior courtyard surrounded by various halls, including iwans. Some notable examples, only partly preserved, are the caravanserais of Ribat i Malik (c. 1068–1080) and Ribat i Sharaf (12th century) in Transoxiana and Khorasan, respectively. The Seljuks also continued to build "tower tombs", an Iranian building type from earlier periods, such as the Toghrul Tower built in Rayy (south of present day Tehran) in 1139. More innovative, however, was the introduction of mausoleums with a square or polygonal floor plan, which later became a common form of monumental tombs. Early examples of this are the two Kharraqan Mausoleums (1068 and 1093) near Qazvin (northern Iran), which have octagonal forms, and the large Mausoleum of Sanjar (c. 1127) in Merv (present day Turkmenistan), which has a square base. After the decline of the Great Seljuks in the late 12th century various Turkic dynasties formed smaller states and empires. A branch of the Seljuk dynasty ruled a Sultanate in Anatolia (also known as the Anatolian Seljuks), the Zengids and Artuqids ruled in Northern Mesopotomia (known as the Jazira) and nearby regions, and the Khwarazmian Empire ruled over Iran and Central Asia until the Mongol invasions of the 13th century.

Иран және Орталық Азия

10 ғасырдан бастап, әсіресе Сәлжұқтардың билік құрған кезеңінде, Иран мен Орталық Азияны қоса алғандағы шығыс ислам әлемі, жалпы ортақ сәулет стилін бөлісті. Бұл стиль кірпішті құрылыс материалы және әшекейлеу үшін кеңінен қолданумен, кең аркадалармен, ғимараттардың сыртқы жағындағы жылтыр плиткалық әшекейлеумен, күмбездер мен қанаттарды басым пайдаланумен және мукарналардың көбейіп келе жатқан қолданылуымен ерекшеленді. 13 ғасырда Иран мен Орталық Азияны моңғолдар басып алды, бұл Илханаттың құрылуына әкелді. Илханат кезеңі күмбез салуда бірнеше жаңалықтар енгізіп, парсыларға одан да биік құрылыстар салуға мүмкіндік берді. Бұл өзгерістер кейіннен Сафави сәулетінің дамуына жол ашты. Илханат сәулетінің биігі Иранның Солтания қаласындағы Ұлжайту мақбарасының (1302–1312) салынуымен жетістікке жетті. Оның биіктігі 50 метр, диаметрі 25 метрді құрайды, бұл оны ең үлкен және ең биік тас күмбездердің бірі етеді. Жұқа, екі қабатты күмбез қабаттар арасындағы аркалармен нығайтылған. Иран сәулеті мен қала құрылысы Тимуридтер тұсында өркендеді, Тимуридтер династиясының сәулетінің ерекшелігі – оның зор масштабы, ерекше көзге түсетін екі қабатты күмбездері, сыртқы жағындағы керамикалық плиткаларды кеңінен қолдануы және ішкі жағындағы күрделі геометриялық қанаттар болды. Парсы күмбездерінің ерекшелігі, оларды христиан әлеміндегі немесе Осман мен Моғол империяларындағы күмбездерден ажырататын нәрсе – олардың сыртқы және ішкі жағын бірдей түрлі-түсті плиткалармен жабу болды. Көп ұзамай Исфахан қаласында ондаған мұндай күмбездер бой көтеріп, ерекше көк түсті нысандар қаланың көкжиегін басып алды. Бұл ерекше сәулет стилі Сафави кезеңінде қалыптасты, ол жеті түсті плитканы (хафт раңги) жасау өнерін дамытты, бұл әрбір плиткаға көбірек түс енгізуге және көзге жағымды, бай өрнектер жасауға мүмкіндік берді. Парсылар алтын, ақ және түркіз түстерін қою көк түсті фонда пайдалануды ұнатты. Көптеген маңызды ғимараттардағы каллиграфия мен арабеск жазуларының кең ауқымы мұқият жоспарланып, 1598 жылы патшалық кітапхананың басшысы және шахтың сарайындағы шебер каллиграфы болып тағайындалған Әли Реза Аббасидің бақылауында жүзеге асырылды, ал Шаях Бахаи құрылыс жобаларын қадағалады. 53 метр биіктіктегі Шах мешітінің күмбезі 1629 жылы аяқталғаннан кейін қаладағы ең биік құрылысқа айналды. Ол екі қабаттан тұрады, олардың арасындағы қашықтық 14 метрді құрайды және сегізбұрышты күмбез бөлмесіне тіреледі.

Starting in the 10th century and especially during the period of Seljuk domination, the eastern Islamic world – including Iran and Central Asia – generally shared a common architectural style. This style was characterized by the prominent use of brick as both construction material and decoration, extensive arcades, glazed tile decoration on the outside of buildings, the privileged use of domes and vaulting, and the increasing use of muqarnas. Iran and Central Asia were conquered by the Mongols in the 13th century, which led to the establishment of the Ilkhanate. The Ilkhanate period provided several innovations to dome building that eventually enabled the Persians to construct much taller structures. These changes later paved the way for Safavid architecture. The pinnacle of Ilkhanate architecture was reached with the construction of Uljaytu's mausoleum (1302–1312) in Soltaniyeh, Iran, which measures 50 m in height and 25 m in diameter, making it the 3rd largest and the tallest masonry dome ever erected. The thin, double shelled dome was reinforced by arches between the layers. Iranian architecture and city planning also reached an apogee under the Timurids, the dynasty founded by Timur Timurid architecture is marked by its grand scale, prominent double shelled domes, extensive use of ceramic tiles on the outside, and elaborate geometric vaulting on the inside. The distinct feature of Persian domes, which separates them from those domes created in the Christian world or the Ottoman and Mughal empires, was the colorful tiles, with which they covered the exterior of their domes, as they would on the interior. These domes soon numbered dozens in Isfahan, and the distinct, blue colored shape came to dominate the skyline of the city. This distinct style of architecture was perfected during the Safavid period, which saw the advent of the haft rangi, or seven colour style of tile burning, a process that enabled them to apply more colours to each tile, creating richer patterns, sweeter to the eye. The colours that the Persians favoured were golden, white and turquoise patterns on a dark blue background. The extensive inscription bands of calligraphy and arabesque on most of the major buildings where carefully planned and executed by Ali Reza Abbasi, who was appointed head of the royal library and Master calligrapher at the Shah's court in 1598, while Shaykh Bahai oversaw the construction projects. Reaching 53 meters in height, the dome of the Shah Mosque would become the tallest in the city when it was finished in 1629. It was built as a double shelled dome, with 14 m spanning between the two layers, and resting on an octagonal dome chamber.

Селжуктардың соңынан кейінгі Сирия мен Месопотамия

Зенгидтер мен Артукидтердің билігі кезінде Жоғарғы Месопотамиядағы (немесе араб тілінде әл-Жазира) Мосул, Диярбакир, Хасанкейф және Мардин сияқты қалалар, кеңірек аймаққа ұзақ мерзімді әсер еткен сәулет дамуының маңызды орталықтарына айналды. Ең танымал ескерткіштердің бірі – 7 ғасырда негірленген, бірақ 12 ғасырда Селжұқтар мен Артукидтер кезінде қайта салынған Диярбакирдің Ұлы мешіті. Ол пішін жағынан Дамаск қаласындағы Умаяд мешітіне ұқсас, ал аулалық фасадында классикалық стильдегі әшекей элементтері бар. Диярбакир қаласының қабырғаларында Артукидтер салған, каллиграфиялық жазулармен және тасқа қашалған жануарлар мен мифологиялық жаратықтардың суреттерімен безендірілген бірнеше мұнаралар орналасқан. Кейінгі Артукид сәулетінің шыңы – 1385 жылға дейін сақталған Мардиндегі Зинкүрәйе немесе Сұлтан Иса медресесі. Мосулда Зенгид билеушісі Нур әл-Дин 1148 және 1170–1172 жылдары әл-Нури мешітін салды, оның тек бастапқы минареті қазіргі уақытқа дейін жеткен. (Минарет пен қайта салынған мешіт жақында Мосул шайқасында қирады.) 1154 жылы Нур әл-Диннің бақылауына өткеннен кейін Дамаск қайтадан маңызға ие болды. Осы жылы Нур әл-Дин Ислам әлемінде үлкен ықпалға ие болған, кіреберіс порталында мұқарнас күмбездері және вестибюль үстінде Месопотамиялық ықпалмен салынған мұқарнас дөңгелегімен ерекшеленетін Маристан әл-Нури немесе Нур әл-Диннің Бимаристан аурухана кешенін құрды. Зенгидтер мен олардың мұрагерлері, күрдтік Әюбидтер әулеті, Сирия қалаларында көптеген медреселер, бекіністер, хаммамдар және басқа да қайырымдылық нысандары салды. Селжұқ және ирандық медреселерден айырмашылығы, Сирия медреселері кішкентай және көлемдік жоспарлауларымен әртүрлі, Дамаск және Алеппо сияқты қалалардың тығыз қалалық құрылысына бейімделген (мысалы, Дамасктағы Әдилиа медресесі және Алепподағы Фирдаус медресесі).

Осман

Осман империясының сәулет өнері ертедегі Сәлжұқ сәулет өнерінен дамыды, сонымен қатар Византия және Иран сәулетінің, Балқан және Таяу Шығыстың басқа да аймақтарының сәулеттік дәстүрлерінің ықпалына түсті. Осман империясының классикалық сәулеті – жергілікті түрік дәстүрі мен Ая Софияның ықпалының үйлесімі болды. Осы кезеңнің ең көрнекті өкілдерінің бірі – Мимар Синан, оның еңбелдеріне Стамбулдағы Сүлеймен мешіті және Эдирнедегі Селимие мешіті кіреді. 18-шы ғасырдан бастап Осман сәулет өнеріне Батыс Еуропаның барокко сәулетінің ықпалы күшті болды. Нұруосмание мешіті осы кезеңнен жетіп келген мысалдардың бірі. Соңғы Осман кезеңінде Батыс Еуропадан ықпал артып, оны Балян отбасы сияқты сәулетшілер әкелді. Осы кезеңде Мимар Кемаледдин және Ведат Тек сияқты сәулетшілердің еңбегімен неоосмандық немесе Османдық қайта жаңғыру, сондай-ақ Бірінші Ұлттық Сәулеттік Қозғалыс деп аталатын жаңа сәулет стилі дамыды. Империя тарихының көп бөлігінде Стамбул императорлық демеушіліктің басты орталығы болғанымен, Бурса және Эдирне қалаларының алғашқы астаналарында да Осман ескерткіштерінің шоғырлануы байқалды. Осман сәулеті империяның Шығыс Еуропадан Таяу Шығысқа, Солтүстік Африкаға дейінгі провинцияларында да кездеседі. Сұлтан мен оның отбасы демеушілік еткен ірі діни ескерткіштер әдетте архитектуралық кешендер болып табылды, олар түрлі қайырымдылық қызметтерін ұсынатын бірнеше элементтерден тұрды. Осы кешендер вакиф шарты (арабша вақф) арқылы басқарылып, ұйымдастырылды. Мысалы, Стамбулдағы Фатих мешіті Мехмед II-нің 1463 және 1470 жылдар аралығында салған өте ірі күллие құрамына кірді, оған: тәбхане (саяхатшыларға арналған қонақ үй), имарет (кедейлерге азық үйі), даришифа (аурухана), керуенсарай, мектеп (бастауыш мектеп), кітапхана, хаммам (монша), негізін қалаушының мазары бар зират және оған қосымша сегіз медресе кірді. Ғимараттар тұрақты, ішінара симметриялық жоспармен орналастырылған, ортасында монументалды мешіт тұрды, бірақ барлық құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған жоқ.

The architecture of the Ottoman Empire developed from earlier Seljuk architecture, with influences from Byzantine and Iranian architecture along with architectural traditions of the Balkans and other parts of Middle East. The classical architecture of the Ottoman Empire was a mixture of native Turkish tradition and influences from Hagia Sophia. One of the best representatives of this period is Mimar Sinan, whose works include the Süleymaniye Mosque in Istanbul and the Selimiye Mosque in Edirne. Beginning in the 18th century, Ottoman architecture was influenced by the Baroque architecture in Western Europe. Nuruosmaniye Mosque is one of the surviving examples from this period. The last Ottoman period saw more influences from Western Europe, brought in by architects such those from the Balyan family. This period also saw the development of a new architectural style called neo Ottoman or Ottoman revivalism, also known as the First National Architectural Movement, by architects such as Mimar Kemaleddin and Vedat Tek. While Istanbul was the main site of imperial patronage for most of the empire's history, the early capitals of Bursa and Edirne also contain a concentration of Ottoman monuments. Ottoman architecture is also found across the empire's provinces, ranging from Eastern Europe to the Middle East to North Africa. Major religious monuments, such as those sponsored by sultan and his family, were typically architectural complexes, known as a külliye, which had multiple elements providing various charitable services. These complexes were governed and managed with the help of a vakif agreement (Arabic waqf). For example, the Fatih Mosque in Istanbul was part of a very large külliye founded by Mehmed II, built between 1463 and 1470, which also included: a tabhane (guesthouse for travelers), an imaret (charitable kitchen), a darüşşifa (hospital), a caravanserai, a mektep (primary school), a library, a hammam (bathhouse), a cemetery with the founder's mausoleum, and eight madrasas along with their annexes. The buildings were arranged in a regular, partly symmetrical layout with the monumental mosque at its center, although not all the structures have survived to the present day.

Йемендік

Йемен сәулеті «консервативті» деп сипатталады, себебі ол исламға дейінгі және исламдық элементтерді үйлестіреді. Көне заманда Йеменде бірнеше бай қала-мемлекеттер мен Оңтүстік Арабияның сәулеттік дәстүрі қалыптасқан. Біздің заманымыздың 5 ғасырына қарай, жергілікті стильдерге Византия және Көне Жерорта теңізі өнерінің ықпалы тигенін көрсететін деректер бар. Аюбилер аймаққа күмбезді мешіттердің түрлерін, сондай-ақ сунниттік стильдегі медреселерді енгізді, бірақ олардың Йемендегі еңбектерінің ешқайсысы сақталмаған. Олардан кейін келген Расулидтер (13-15 ғасырлар) сәулет өнерінің ынталы қолдаушылары болды және Мысырмен саяси байланыстарының нәтижесінде осы жаңа құрылыс түрлерін дамытты. Сол кезеңде Йеменнің солтүстігіндегі Зейди имамдары әсем күмбезді қабірлерге жерленді. Бұл құрылыстар уақыт өте келе жөнделіп, қайта жаңартылса да, бұл сәулет стилі жүздеген жылдар бойы өзгеріссіз қалды. Кейбір ауылдар мен қалалар, мысалы Рада’а, бекініс цитадельдің төңірегіне салынған (мысалы, Рада’а цитаделі), ал кейбіреулері биік саз кірпіш қабырғамен қоршалған (мысалы, Шибам), ал кейбіреулері үйлердің өзі периметр бойында сыртқы қабырғаны құрайтын етіп салынған (мысалы, Хаулан). Үнді-ислам сәулетінің ең танымал стилі – Моғол сәулеті, көбінесе 1560 және 1720 жылдар аралығында салынған. Моғол сәулетінің алғашқы үлгілері бұрынғы Үнді-ислам сәулетінен дамыды, сонымен қатар Тимурид сәулетінің үлгісін ұстанды, себебі Моғол әулетінің негізін қалаушы Бабур Тимуридтерден тегін алып келген. Моғол сәулетінің ең көрнекті мысалдары – императорлық мавзолейлер сериясы, олар Хұмаюнның маңызды қабірімен басталды. Ең танымал – Аградағы Тадж-Махал, 1648 жылы император Шах Джахан 14-ші баласын дүниеге келтірген кезде қайтыс болған әйелі Мумтаз-Махалдың құрметіне аяқтады. Тадж-Махал негізгі қабаттан төменгі крипта бөлмесіндегі орталықтан тыс орналасқан Шах Джахан саркофагынан басқа толық симметриялы. Бұл симметрия негізгі құрылыстың батысына орналасқан Меккеге қараған мешітті толықтыру үшін қара мрамордан жасалған толық айна мешітінің құрылысына дейін созылды. Тағы бір императорлық мавзолей – Аурангабадтағы Биби Ка Макбара (1678), оны алтыншы моғол императоры Ауранзеб өз әйелінің есімімен салды. Моғолдар монументалды сарайлар мен мешіттер де салған. Моғол бағының жарбақ стиліне арналған танымал мысал – Лахордағы Шалимар бақтары, онда Жахангирдің күмбезсіз қабірі де орналасқан. Делидегі Қызыл форт пен Агра форты – қамалға ұқсас алып сарайлар, ал Аградан батысқа қарай 42 шақырым қашықтықта орналасқан Фатхпур Сикри қаласы 16 ғасырдың соңында Акбар үшін салынған. Моғол императорлары мен олардың отбасы салған маңызды мешіттерге Делидегі Джама мешіті (Жұма мешіті), Лахордағы Бадшахи мешіті және басқа да императорлық кешендердің жанында немесе ішінде салынған ұқсас нысандағы басқа мешіттер кіреді. Тіпті моғол аристократиясы да салыстырмалы түрде ірі ескерткіштерді салуға қабілетті болды, мысалы, Шах Джаханның Пенджаб губернаторы болған кезде Вазир хан Лахордағы Вазир хан мешітін (1635) салған. Кейінгі моғол кезеңінде кейбір жергілікті әкімдер жартылай тәуелсіз болды, бұл оларды өз ескерткіштерін салуға және өз аймақтық астаналарын өте шығармашылық жергілікті сәулет стильдерімен әшекейлеуге итермеледі. Бұған мысал – Асаф әл Даула Лакхнауда салған Бара Имамбара кешені (шамамен 1780 ж.). Үндістан субконтинентінің оңтүстік аймақтарындағы Деккан сұлтандықтары жергілікті Үнді-исламдық Деккан сәулет стильдерін де дамытты, мысалы, Хайдарабадтағы Чарминар (1591) және Биджапурдағы Гол Гумбаз (1656). Үндістан субконтинентінің шығыс бөлігінде Бенгал аймағы тәуелсіз Бенгал сұлтандығы тұсында ерекше аймақтық стильді дамытты, ол 14-16 ғасырларда гүлденді. Бұл стильге Парсы, Византия және Солтүстік Үндістанның ықпалы қосылды, олар жергілікті бенгалдық элементтермен үйлестірілді, мысалы, қисық шатырлар, бұрыштық мұнаралар және күрделі терракоталық әшекейлер. Сұлтандық ерекшелігі – мұнаралардың салыстырмалы түрде аз болуы. Аймақ бойынша көптеген шағын және орта ғасырлық мешіттер, бірнеше күмбездері мен көркемдік нишалы михрабтары салынды. Қазіргі Бангладеште сақталған тағы бір ерекше мысал – Багерхаттағы Сат Гумбаз ("Алпыс күмбез") мешіті (шамамен 1450 ж.). Кейіннен 17-18 ғасырларда Моғол Бенгалиясында Солтүстік Үндістанның ықпалымен провинциялық стиль пайда болды. Моғолдар Солтүстік Үндістандағы мавзолейлер үшін бенгалдық екі еңкейген шатыр дәстүлін де көшірді.

Yemeni architecture can be characterized as "conservative", as it combines both pre Islamic and Islamic features. In Antiquity, Yemen was home to several wealthy city states and an indigenous tradition of South Arabian architecture. By the 5th century AD, there is evidence that the indigenous styles were being influenced by Byzantine and Late Antique Mediterranean art. The Ayyubids introduced domed mosque types as well as Sunni syle madrasas to the region, but none of their buildings in Yemen have survived. The Rasulids who followed them (13th–15th centuries) were prolific patrons of architecture and perpetuated these new building types, influenced by their political links with Egypt. During the same period, the Zaydi imams in northern Yemen were buried in richly decorated domed tombs. While these structures are repaired and restored over time, this architectural style has remained generally unchanged for hundreds of years. Some villages and towns, such as Rada'a, were built around a fortified citadel (e. g. the Citadel of Rada'a), others were encircled by a high mud brick wall (e. g. Shibam), and some were built so that the houses themselves formed an outer wall along the perimeter (e. g. Khawlan). The best known style of Indo Islamic architecture is Mughal architecture, mostly built between about 1560 and 1720. Early Mughal architecture developed from existing Indo Islamic architecture but also followed the model of Timurid architecture, due in part to the Timurid ancestry of the Mughal dynasty's founder, Babur. Mughal architecture's most prominent examples are the series of imperial mausolea, which started with the pivotal Tomb of Humayun. The most famous is the Taj Mahal in Agra, completed in 1648 by emperor Shah Jahan in memory of his wife Mumtaz Mahal who died while giving birth to their 14th child. The Taj Mahal is completely symmetrical except for Shah Jahan's sarcophagus, which is placed off center in the crypt room below the main floor. This symmetry extended to the building of an entire mirror mosque in black marble to complement the Mecca facing mosque placed to the west of the main structure. Another slightly later imperial mausoleum is the Bibi Ka Maqbara in Aurangabad (1678) which was commissioned by the sixth Mughal emperor, Aurangzeb, in memory of his wife. The Mughals also built monumental palaces and mosques. A famous example of the charbagh style of Mughal garden is the Shalimar Gardens in Lahore, where the domeless Tomb of Jahangir is also located. The Red Fort in Delhi and the Agra Fort are huge castle like fortified palaces, and the abandoned city of Fatehpur Sikri, 26 miles (42 km) west of Agra, was built for Akbar in the late 16th century. Major mosques built by Mughal emperors and their family include the Jama Masjid (Friday Mosque) in Delhi, the Badshahi Mosque in Lahore, and other mosques of similar form which were often built near or within other imperial complexes. Even the Mughal nobility were able to build relatively major monuments, as with the example of the Wazir Khan Mosque in Lahore (1635), built by Wazir Khan when he was governor of the Punjab under Shah Jahan. In the later Mughal period some local governors became semi autonomous, prompting them to build their own monuments and embellish their own regional capitals with highly creative local styles of architecture. The Bara Imambara complex (c. 1780) built by Asaf al Dawla in Lucknow is an example of this. The Deccan sultanates in the southern regions of the Indian subcontinent also developed their local Indo Islamic Deccani architectural styles, exemplified by monuments such as the Charminar in Hyderabad (1591) and Gol Gumbaz in Bijapur (1656). In the eastern part of the Indian subcontinent, the Bengali region developed a distinct regional style under the independent Bengal Sultanate, which flourished between the 14th and 16th centuries. It incorporated influences from Persia, Byzantium and North India, which were with blended indigenous Bengali elements, such as curved roofs, corner towers and complex terracotta ornamentation. One feature in the sultanate was the relative absence of minarets. Many small and medium sized medieval mosques, with multiple domes and artistic niche mihrabs, were constructed throughout the region. Another exceptional example which survives in present day Bangladesh is the Sat Gumbaz ("Sixty Dome") Mosque in Bagerhat (c. 1450). Later, a provincial style influenced by North India evolved in Mughal Bengal during the 17th and 18th centuries. The Mughals also copied the Bengali do chala roof tradition for mausoleums in North India.

Малайзия

Малайзиядағы алғашқы мешіт қарапайым сәулет стилінде және құрылыста болды: негізі төрт бағанадан, ал шатыры пальма жапырақтарынан тұрды. Малаккада сәулет дизайны жергілікті малай, үнді және қытай сәулеттерінің қосындысынан құралған. Дәстүр бойынша, минарет "Балаи Нобат" стиліндегі пагодаға ұқсайды. Көбінесе мешіттің жанында ежелгі зират орналасқан, онда көрнекті уағыздаушылар мен миссионерлер жерленген.

Қытай

Басқа аймақтардағыдай, қытай ислам архитектурасы да стилі жағынан жергілікті архитектураны көрсетеді. Кейбір қытай мешіттері, әсіресе Қытайдың шығысында, дәстүрлі қытай ғибадатханаларын еске түсіреді, олар будда стиліндегі кеңейтілген шатырлармен және пагодаға ұқсас минареттермен ерекшеленеді. Қытайдың батысындағы мешіттер Таяу Шығыс мешіттеріне ұқсайды, оларда жіңішке минареттер, аркалар және күмбезді шатырлар бар. Қытайдың солтүстік-батысындағы хуэй этникалық тобы мешіттерін шығыс және батыс стильдерін үйлестіре отырып салған. Мешіттер қабырғамен қоршалған аулаларда орналасқан, кіреберіс аркалар арқылы жасалған, және кеңейтілген шатырлар, кішкентай күмбездер мен минареттермен назар аударады.

Волга татарлары

Татар архитектурасы Алтын Орда, татар хандықтары және Ресей империясы кезінде дамыды. Көптеген дәстүрлі татар мешіттерінің қатты шатыры және мұнарасы ғимараттың бір бұрышынан немесе бір жағынан емес, шатырдың ортасынан, шатырдың үстінен орналастырылған. Мұндай мешіттердің мысалдары 18-19 ғасырлардан сақталып қалды және қазіргі уақытта қалпына келтірілді. Бұл стиль Литва татарларының ағаш мешіттерінде де кездеседі, олардың мешіт сәулетіне Қазан (Волга) татарларының ықпалы тиген. Мәсжидтің тағы бір түрі, күмбезді шатыры мен кіреберісінің үстінде тұрған мұнарет, 19 ғасырдың ортасында пайда болды. Батыс Африкада мұсылман саудагерлері 9 ғасырдан бері Сахара арқылы жүзеге асырылатын сауда желілері арқылы Батыс Сахель аймағында маңызды рөл атқарды. Аймақтың ислам архитектурасы белгілі бір стильді бөліседі, бірақ осы кең географиялық аумақта әртүрлі материалдар мен жергілікті стильдер кеңінен таралған. Патшаның бірнеше сарайы болған, олардың бірі 66 фут ұзындығы, 42 фут ені, жеті бөлмелі, екі қабатты және баспалдақпен жабдықталған; қабырғалары мен бөлмелері мүсіндер мен суреттермен толтырылған. Аймақ бойынша исламданудың дамуымен мешіт архитектурасында одан да көп өзгерістер пайда болды, соның ішінде бұрын ислам архитектурасымен байланысты емес дәстүрлі жергілікті формаларды қабылдау да болды. Батыс немесе "Судан" стилі композициялары тік бұрыштыққа баса назар аударған, күрделі және әшекейленген сыртқы қасбеттерімен сипатталады. Оларда конус тәрізді шыңдары бар, мұнаралары бар, мешіттерде михраб үстінде үлкен мұнара орналасқан, ағаш тіреулер (торон) қабырғаларға жиі орнатылады – мұның себебі құрылысқа қолдану, бірақ мүмкін символдық мағынасы да бар. Оңтүстікке қарай және исламдалған аймақтардың шетінде одан да көп гибридтік стильдер пайда болды. Африка мүйізінде исламның ежелгі дәуірдегі болуына сәйкес, Сомалидегі мешіттер құрлықтағы ең көне мешіттердің бірі болып саналады. Сомали мешіттерін Африкадағы басқа мешіттерден ерекшелендіретін сәулеттік ерекшелік – мұнаралар. Ғасырлар бойы Арба Рукун (1269), Мерканың жұма мешіті (1609) және Факр ад Дин (1269) Шығыс Африкада мұнаралары бар жалғыз мешіттер болды. Моғдишоның алтын ғасырына жататын Факр ад Дин мәрмәр және коралл тастарымен салынған, тығыз тікбұрышты жоспары мен күмбезді михраб осін қамтиды. Михрабты әшекейлеуде шыны плиткалар қолданылған, олардың бірінде датасы жазылған жазу бар. 13 ғасырдағы Аль Гами университеті төртбұрышты негізден және ислам әлемінде бірегей үлкен цилиндрлі мұнарадан тұрады. Сомали патриархтары мен матриархтарын құрметтеу үшін салынған ғибадатханалар ежелгі Сомали жерлеу салтынан пайда болды. Оңтүстік Сомалиде ортағасырлық ғибадатханалар сәулеті бағаналы қабір стиліне сәйкес болды, ал Солтүстік негізінен күмбездер мен шаршы жоспарлардан тұратын құрылымдар салынды.

Tatar architecture has evolved through the periods of the Golden Horde, the Tatar khanates and under the rule of the Russian Empire. Many traditional Tatar mosques built by the Volga Tatars have a gabled roof and a minaret placed in the center of the mosque, above the roof, rather than at the side or corner of the building. Examples of such mosques survive from the 18th and 19th centuries and were restored in modern times. This style is also found among the wooden mosques of the Lithuanian Tatars, whose mosque architecture was influenced by the Kazan (Volga) Tatars. Another type of mosque, with a domed roof and a minaret standing above the entrance, appeared in the mid 19th century.|left]]

In West Africa, Muslim merchants played a vital role in the western Sahel region since the 9th century through trans Saharan trade networks. While the Islamic architecture of this region shares a certain style, a wide variety of materials and local styles are evident across this wide geographic range. The king is said to have owned several mansions, one of which was 66 feet long, 42 feet wide, contained seven rooms, was two stories high, and had a staircase; with the walls and chambers filled with sculpture and painting. As Islamization progressed across the region, more variations developed in mosque architecture, including the adoption of traditional local forms not previously associated with Islamic architecture. The western or "Sudan" style is characterized by more elaborate and decorated exterior façades whose compositions emphasize verticality. They have tapering buttresses with cone shaped summits, mosques have a large tower over the mihrab, and wooden stakes (toron) are often embedded in the walls – used for scaffolding but possibly also for some symbolic purpose. More hybrid styles also arose further south and on the edge of Islamized areas. Concordant with the ancient presence of Islam in the Horn of Africa region, mosques in Somalia are some of the oldest on the entire continent. One architectural feature that made Somali mosques distinct from other mosques in Africa were minarets. For centuries, Arba Rukun (1269), the Friday mosque of Merca (1609) and Fakr ad Din (1269) were, in fact, the only mosques in East Africa to have minarets. Fakr ad Din, which dates back to the Mogadishan Golden Age, was built with marble and coral stone and included a compact rectangular plan with a domed mihrab axis. Glazed tiles were also used in the decoration of the mihrab, one of which bears a dated inscription. The 13th century Al Gami University consisted of a rectangular base with a large cylindrical tower architecturally unique in the Islamic world. Shrines to honor Somali patriarchs and matriarchs evolved from ancient Somali burial customs. In Southern Somalia the preferred medieval shrine architecture was the Pillar tomb style while the North predominantly built structures consisting of domes and square plans.

Қазіргі уақытта

Қазіргі заманда исламдық ғимараттардың сәулеті, діни ғимараттар ғана емес, өзгерістерге ұшырады. Жаңа сәулет стилі бұрынғы негізгі ерекшеліктерді сақтап қалмайды, бірақ мешіттердің көпшілігінде михраб, минареттер, төрт ивандық жоспар және пиштак сияқты бұрынғы бөліктері сақталып келеді. Айырмашылығы – бұрын мешіттердің көпшілігінде кездесетін күмбездер енді кейбір мешіттерде жоқ. Мұндай күмбезсіз мешіттер көбінесе формаға емес, функцияға басымдық береді және оларды ислам дінін ұстанбаған адамдар салған. Исламның ықпалы жаратылыс стилінде сақталып, исламның стильдері мен сенімдерін көрсететін ғимаратты жасау үшін «ұғымдық негіз» береді. Сонымен қатар, түрлі мәдениеттердің қатысуы да әсер етті, мысалы, еуропалық стильдер исламдық стильдермен ұштасып, ислам сәулетшілері басқа сәулет және мәдени стильдердің элементтерін өз жұмыстарына енгізеді.

Қала құрылысы және ислам

Қалалық жоспарлау және исламдық сәулет дәстүрі жаңа "неоисламдық" стильді қалыптастыруға көшті, онда қалалық стильдің тиімділігі исламдық стильдердің рухани және эстетикалық сипаттамаларымен үйлеседі. Исламдық сәулет – исламның құндылықтары мен мәдениетін көрсететін стиль, бірақ қазіргі заманда дәстүрді сақтау жоғалып барады, сондықтан біріктірілген стиль пайда болды. Мұны көрсететін мысалдар: Марракеш-Менара әуежайы, Ислам мәдени орталығы және Толеранттылық мұражайы, Masjid Permata Qolbu, "Жоғалып бара жатқан мешіт" концепциясы және Mazar e Quaid. Бұл ғимараттардың барлығы исламның ықпалын көрсетеді, сонымен қатар архитектура саласында кеңінен танымал болып келе жатқан минимализм сияқты бағыттардың да әсерін көрсетеді. Қазіргі заманғы стильдер мен исламдық стильдердің элементтерін пайдаланатын дизайнерлер батысқа еліктеген модернизмді қолданудың жолын тапты.

Архитектура стилі ретінде мәртебе туралы пікірталастар

Исламдық сәулет өнерін шын мәнінде стиль деп атауға бола ма деген пікірде талас тудыратындар да бар. Олар діни ерекшеліктер архитектуралық стильге ешқандай әсер етпейді деп санайды. Мысалы, ғимараттың мешіт екенін оның сыртқы көрінісінен емес, ішінде болып жатқан оқиғалар арқылы ғана білуге болады.

Қосылымдарды құру қиындықтары

Исламдық сәулет – әлемдік сәулет тарихындағы тарихи зерттеулерде жиі назардан тыс қалған тақырып. Тарихи сәулетті зерттейтін көптеген ғалымдар исламдық құрылыстарды толығымен елемейді немесе оларға тоқталмайды. Мұның бірнеше себебі бар, соның бірі – исламдық сәулетшінің құрылыстарын жасау ниеттерін көрсететін тарихи әдебиеттердің аздығы. Ислам дінінің кең географиялық ареалына байланысты, мыңдаған мешіттердің арасында үлкен айырмашылықтар бар және олардың арасында тұрақтылық шамалы. Сонымен қатар, ислам нанымында жердегі жаратылыстарды қастерлеуге тыйым салынғандықтан, олардың бейнеленген суреттерінің діни маңызы жоқ. Осы ерекшеліктердің жиынтығы тарихшыларға исламдық құлшылық орындарындағы сәулеттен символдық байланыстарды табуды қиындатады.

Діни және қоғамдық байланыстар

Христиан дінінен өзгеше, Ислам діні тірі жаратылыстарды сенсациялық етіп көрсетпейді, себебі мұндай әрекет Құранға қайшы келеді деп есептеледі. Ислам көзқарасы бойынша, Алла тағала жаратқан әр нәрсе Оның құзырында болады, демек оларды қасиеттеп, құдай санауға болмайды. Бұл батыстың дәстүрлі діни символдарынан бас тартуға және олардың орнына күрделі геометриялық пішіндер мен өрнектерге баса назар аударуға әкеледі. Ислам архитектурасының кейбір аспектілері қазіргі білімге сәйкес, нақты діни мағынаға ие емес, бірақ араларында байланыстар бар. Мешіттерде жиі кездесетін маңызды мотив – каллиграфия. Каллиграфия көркемдік шешімдер арқылы діни мағынаны жеткізуде маңызды рөл атқарады. Мешіттерде каллиграфия, әсіресе Құран аяттары мен Мұхаммед пайғамбардың (с.ғ.с.) үйретілімдеріне сілтеме жасау үшін қолданылады. Бұл сілтемелер – сәулетшілер өз жұмыстарында қолданатын санаулы діни элементтердің бірі. Мешіттердегі әлеуметтік иерархия, әдетте, биліктің берілгендігін білетін жоғары күшке құрмет көрсетуді білдіреді. Бұл иерархия бар, бірақ Хилленбранд атап өткендей, ол ешқандай діни мақсатты көздемейді: "ешқайсысы ерекше маңызды мақсаттар үшін қолданылмайды". Шіркеулерде де иерархия түрлі формада кездеседі, бірақ ол тек функционалдық мақсаттарға қызмет етеді.

Құрылымдық мақсаттар

Ислам сәулетіндегі терең мағыналар көбінесе пайдалы мақсаттар арқылы көрінеді. Мысалы, мешіттер әдеміліктің ғана емес, сонымен қатар осы әдеміліктің ағыншақтығы адамды дұрыс құлшылыққа бастайтын орын болуы керек деген оймен салынған. Мешіттің маңызды элементі – кез келген исламдық құлшылық орнының міндетті бөлігі саналатын михраб.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Алеппоның Цитаделі мен Ұлы мешіті сияқты ислам архитектурасының көрнекті мысалдары Сирия азамат соғысы мен Таяу Шығыстағы басқа да соғыстарда ауыр зақымдарға ұшырады.