Кіріспе

Құс түрлері

Құбырлы құсқұрт (Charadrius melodus) – Солтүстік Американың жағалау құмды және қиыршық тасты жағажайларында көбейетін және тамақтанатын кішкентай, құм түстес, қанақайдай жағалау құсы. Ересектің аяқтары сары-қызыл, маңдайының бетінен көзге дейін қара жолағы бар, ал кеуде сызығы бойымен қара жолақ жүреді. Бұл кеуде белдеуі көбінесе ұрықтану маусымында еркектерде қалың болады және осы арқылы ғана жыныстық айырмашылықты анықтауға болады. Құстың тұрғанда көруі қиын, себебі ол ашық, құмды жағажайлардағы ортамен үйлеседі. Әдетте ол қысқа, жылдам секіріп жүреді, содан кейін тоқтайды. Құбырлы құсқұрттың екі түрі бар: шығыс популяциясы Charadrius melodus melodus, ал орталық-батыс популяциясы C. m. circumcinctus деп аталады. Құстың аты оның естілетін, қоңырау сияқты әуенді сыбызғысынан шыққан, ол құстың көрінуінен бұрын жиі естіледі. 1986 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі Ұлы көлдердегі популяцияны жойылу қаупі төнген, ал Солтүстік Ұлы жазықтар мен Атлантикадағы популяцияларды қауіп төнген деп жариялады. Қорғау шараларының нәтижесінде халық саны баяу өсті, бірақ тек кейбір популяциялар ғана белгіленген қалпына келтіру мақсаттарына жетті. Егер қорғау шаралары тоқтатылса, өсім тренді кері қадам басуы мүмкін. 2020 жылы жалпы саны 7600-ден 8400-ге дейін жетеді деп есептелді. Олардың көбейетін жерлері – Атлантика жағалауындағы жағажайлар мен құмдықтар, Ұлы көлдердің жағалауы, сондай-ақ Канада мен АҚШ-тың орталық-батыс аймақтары. Олар құмды немесе қиыршық тасты жағажайларда немесе сайларда ұялайды. Бұл жағалау құстары жағажайларда көру арқылы тамақтанады, қысқа секірістермен қозғалады. Әдетте, құбырлы құсқұрттар су тасқынының қалдықтары мен су жағасында тамақ іздейді. Олардың негізгі тағамы – жәндіктер, теңіз құрттары және шабақтар.

Таксономия

Америкалық табиғатты зерттеуші Джордж Орд 1824 жылы құбырлы шағалақайды сипаттады. Екі түрше танылған, оның ішінде Атлант мұхитының жағалауындағы C. m. melodus және Ұлы даланың C. m. circumcinctus түрлері бар. Орташа есепте, circumcinctus түрінің түсі жалпы қараңғырақ болып келеді, және беті мен қабағының айналасы айқын қара түсті. Көбейтілген circumcinctus аталықтарында маңдай және ұсқынның табанында қара түс көптеп кездеседі, сондай-ақ толық кеуде жолақтары жиі байқалады. Бірақ араласушы белгілер де кездеседі.

Сипаттама

Құбырлы құс ірі бас, қысқа, қалың мойын және жуан мүсірлі денелі құс. Орташа денелі, құм түсті, бозғылт-қоңыр құс. Ересектерінің аяқтары сары-қоңыр, аталықтарының маңдайынан көзге дейін қара жолақ өтеді, ал көбейген кезде мойнында қара сақина пайда болады. Аналығының маңдайындағы жолақ ақылсыз. Көбейтілмейтін кезде қара жолақтар нашар көрінеді. ]]Құбырлы құс өмірінің көп бөлігін ашық құмды жағажайларда немесе тасты жағалауларда өткізеді, көбінесе судан алыс, құрғақ жерлерде. Оларды АҚШ және Канаданың Атлантика жағалауында, мұхит немесе шығанақ жағалауларында және Ұлы көлдердің жағалауларында кездестіруге болады. Ұяларын жағалаудың биік бөлігінде, жағалау шөбінің және басқа да нысандардың жанында салады. Құбырлы құсты құмды немесе тасты жағажайлардан тыс жерде, көшпенділік кезінде емес, көру өте сирек. Олардың мекендеу ортасының су тасқынына байланыстылығына байланысты, олар қоршаған ортаға тәуелді түрлерге жатады. Ұя салу үшін олар судан алыс, құрғақ жерде болуы керек, бірақ ашық құмда ұя салулары да қажет. Көбінесе, мұндай жағдайлар бірнеше жылда бір рет толығымен су басатын жерлерде ғана кездеседі, бұл жаңа құм әкеліп, өсімдіктерді тазартады. Адамның жағалауды басқару стратегиясы болжауға болмайтын су тасқынын азайтуға бағытталғандықтан, олардың бұрынғы мекендері жиі өсіп, популяциясы азайды. Қазір АҚШ Әскери инженерлік корпусы Ұлы жазықтағы қалған мекендеу ортасын сақтау үшін Плат және Миссури өзендеріндегі шөгінділерді жасанды түрде тазалауға мәжбүр. Бұл құстар мен кен өндірушілердің арасында ерекше байланыс бар. Көптеген түрлер өз аймақтарындағы кен өндіру қызметінен тіршілік ортасын жоғалтады, ал бұл құстар құм толықтыру үшін жақын жердегі кен орындарынан шыққан құм үйінділеріне ұя салады. Бұл құм үйінділері кен өндіру жалғасқанша өсімдіктердің өсуіне кедеріліңіз. Көбінесе, кен орындарының өмірлік циклы аяқталғаннан кейін тұрғын үйлер салу үшін қайта өңделеді, бұл құрылыс жұмыстарын көбейтіп, қалдық құм үйінділерінің ұзақ мерзімді болуына әкеледі. Алайда, қазіргі кездегі кен өндіру әдетте осы қалдық құмның көп бөлігін алыс аймақтарға тасымалдайды, көбінесе оны коммерциялық мақсатта қайта пайдалану үшін, бұл құстардың отарлау мүмкіндіктерін шектейді. Құбырлы құстар жаз айларында солтүстік ареалынан оңтүстікке қыстап, Мексика шығанағына, АҚШ-тың оңтүстік Атлантика жағалауына және Кариб теңізіне, соның ішінде Багам аралдарына көшіп барады. Олар Кубада да тіркелген, Батыс Үндістанның басқа жерлерінде, тіпті Эквадор мен Венесуэлада да сирек кездеседі. Олар наурыздың ортасында солтүстікке қайта көшіп-қонуды бастайды. Олардың көбейетін жерлері Ньюфаундлендтің оңтүстігінен Оңтүстік Каролинаның солтүстік бөліктеріне дейін созылады. Аталықтары наурыздың соңында аумақ иеленіп, жұптаса бастайды. Жұптар пайда болғаннан кейін аталық жағалау шөбінің жанында бірнеше шұңқыр қазып шығады. Аталықтары сондай-ақ, тас лақтыру және қайталама суға түсулермен қызға жақындау рәсімдерін жасайды. Ересектердің міндеті - оларды ауа райынан қорғау және кез келген қауіп туралы ескерту. Көптеген басқа құс түрлері сияқты, ересек құбырлы құстар да "қанаты сынған" сияқты әрекет етеді, жыртқыш құстар балапандардың қауіпсіздігіне қауіп төндіргенде назарды өзіне аударады. Бұзылған қанатты көрсету ұялау кезеңінде де жыртқыштарды аластату үшін қолданылады. Канаданың шығысында құбырлы құс тек жағалау жағажайларында ғана кездеседі. 1985 жылы Канададағы құрып бара жатқан жабайы жануарлар туралы комитет оны құрып бара жатқан түр деп жариялады. Ұялауға қажетті маңызды мекендер қазір қорғалып, көбейтілген популяцияға көмектесуде. Қорғау бағдарламалары басталғаннан бері популяция айтарлықтай өсті, бірақ түрдің өміріне қауіп төніп тұр. Қазіргі уақыттағы қорғау стратегиялары белгілі ұялау орындарын анықтау және сақтауды, халыққа білім беруді, ұялар мен балапандардың маңында жаяу және жолдан тыс көліктердің қозғалысын шектеуді, еркін жүретін мысықтар, иттер және басқа да үй жануарларының көбейетін жұптарға, жұмыртқаларға және балапандарға қарсы шабуылын шектеуді қамтиды. Құбырлы құсқа қатысты адамның әрекетінен туындаған қорғау мәселелеріне қарамастан, Нью-Йорктегі Лонг-Айлендтегі құбырлы құстар туралы зерттеуде ұялаудың сәтсіздігінің ең маңызды себебі адам емес, қызыл түлкі екені анықталды. Құстар ұяны жыртқыштардың шабуылынан жоғалтқан немесе жыртқыштардың көп болуына байланысты ересектер ұяны тастап кеткен. Адамның болуына байланысты құстар сирек ұяларын тастайды. Әртүрлі экологиялық ұйымдар қалпына келтіру жұмыстарына көмектесуге қатысады. "Goldenrod Foundation" 2010 және 2015 жылдары Плимут қаласына қарсы сотқа жүгініп, көбейетін ортаға жолдан тыс көліктердің кіруін шектеуге тырысты. 2019 жылы Чикагодағы алғашқы құбырлы құстар жұбы Монтроз жағажайында ұялады. Жергілікті тұрғындар Монти және Роуз деп атаған жұп шілдеде үш балапанды дүниеге әкелді, бұл 60 жылдың ішінде Кук округіндегі алғашқы құстар болды. Ұя мен балапандарға қауіп төндірген факторлардың бірі құстардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін жойылған музыкалық фестиваль болды. Монти мен Роуз 2020 және 2021 жылдары да осы аймаққа оралып, жұмыртқа салып, балапандарды дүниеге әкелді, бірақ кейбір жұмыртқалар мен балапандар табиғи жыртқыштардың салдарынан жоғалды. 2022 жылдың мамырында Монтроз жағажайына оралған еркек құс Монти қайтыс болды. Роуз 2022 жылы оралмады. 2023 жылдың сәуір айының соңында Монти мен Роуздың баласы Имани Монтроз жағажайында белгісіз еркек және белгісіз аналық құстармен бірге көрілді.

Климаттың өзгеруі

Жағалау құстары ретінде, құбырлы плурлер климаттың өзгеруіне өте сезімтал болуы мүмкін, себебі бұл олардың су және құрлықтағы мекендеу орталарына әсер етеді. Сонымен қатар, олардың мекендеу ортасының бұзылуға бейімділігі, олардың климаттың өзгеруімен байланысын көптеген басқа құс түрлерінен күрделірек етеді. 2014-2015 жылдардағы көбейту маусымында Солтүстік Дакотадағы құбырлы плурлер популяциясында құм температурасының құбырлы плурлердің ұялау мінез-құлқына қалай әсер ететінін бағалау үшін зерттеулер жүргізілді. Құм температурасының жоғарылауымен бірге, құбырлы плурлердің ұяға бару жиілігі азайды, ал күнделікті көлеңкелену жиілігі мен ұзақтығы артты. Жер температурасының көтерілуі құбырлы плурлердің жерде ұялау мінез-құлқына маңызды әсер етуі мүмкін. Бұл аймақтың шалшық батпақтары ылғалды және құрғақ кезеңдерге байланысты су бетінің ауданын өзгертеді. Бұл аймақта көбейетін құбырлы плурлер ұя салу үшін пайдаланатын жағалауды ашық көрсету үшін су деңгейінің төмендеуіне тәуелді. Көбейту орталары ішкі жерлерге қарай жылжуы мүмкін, бірақ адам қызғалысының салдарынан олардың ауданы 5-12%-ға азаюы ықтимал. 2100 жылға қарай су басудан жағалау жер бедерінің 16%-ы жоғалуы күтілуде.