Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Минерал немесе асыл тас
Mineral or gemstone
Спинель ( /s//p//ɪ/'/n//ɛ//l//, /'/s//p//ɪ//n//əl/) – минералдар тобының магний-алюминий мүшесі. Оның формуласы кубтық кристалдық жүйеде болады. Аты латын тіліндегі spinella сөзінен шыққан, ол «омыртқаның» кішіртілген түрі және оның өткір кристалдарына сілтеме жасайды. Оның қатаңдығы 8, нақты салмағы 3.5–4.1, және ол шыныдай жылтырдан күңгіртке дейін мөлдір немесе мөлдір емес болуы мүмкін. Ол түссіз болуы мүмкін, бірақ көбінесе қызыл, лаванда, көк, жасыл, қоңыр, қара немесе сары түстердің әртүрлі нұсқаларында кездеседі. Бирмадан алынған спинельдің қызыл түсіне хром(III) себеп болады. Кейбір спинельдер ең танымал асыл тастардың қатарына жатады, олардың ішінде Қара ханзаданың рубині, Ұлыбритания Корольдік қазынасындағы «Тимур рубині» және бұрын Франция Корольдік қазынасында болған «Кот-де-Бретан» бар. Самария спинелі – әлемдегі ең үлкен спинель, салмағы 500 граммнан астам. Бұрынғы заманда, қазіргі ғылым пайда болғанға дейін спинельдер мен рубиндерді теңдей рубин деп атаған. 18 ғасырдан кейін «рубин» сөзі тек корунд минералының қызыл асыл тас түрі үшін қолданыла бастады, ал «спинель» сөзі қолданысқа енді. «Балас» сөзі Бадахшанның ежелгі атауы Балассиядан шыққан. Бадахшан – Орталық Азиядағы аймақ. Дегенмен, «Балассия» сөзі санскрит тіліндегі bālasūryaka сөзінен туындаған болуы мүмкін, ол «қызыл түсті таңғы күн» деп аударылады. Тәжікстанның Горно-Бадахшан аймағындағы кен орындары ғасырлар бойы қызыл және қызғылт спинельдің негізгі көзі болып келді.
Spinel (/s//p//ɪ/'/n//ɛ//l//, /'/s//p//ɪ//n//əl/) is the magnesium/aluminium member of the larger spinel group of minerals. It has the formula in the cubic crystal system. Its name comes from the Latin word spinella, a diminutive form of spine, in reference to its pointed crystals. Its hardness is 8, its specific gravity is 3.5–4.1, and it is transparent to opaque with a vitreous to dull luster. It may be colorless, but is usually various shades of red, lavender, blue, green, brown, black, or yellow. Chromium(III) causes the red color in spinel from Burma. Some spinels are among the most famous gemstones; among them are the Black Prince's Ruby and the "Timur ruby" in the British Crown Jewels, and the "Côte de Bretagne", formerly from the French Crown jewels. The Samarian Spinel is the largest known spinel in the world, weighing
The transparent red spinels were called spinel rubies or balas rubies. In the past, before the arrival of modern science, spinels and rubies were equally known as rubies. After the 18th century, the word ruby was only used for the red gem variety of the mineral corundum, and the word spinel came to be used. "Balas" is derived from Balascia, the ancient name for Badakhshan, a region in central Asia situated in the upper valley of the Panj River, one of the principal tributaries of the Oxus River. However, "Balascia" itself may be derived from Sanskrit bālasūryaka, which translates as "crimson coloured morning sun". Mines in the Gorno Badakhshan region of Tajikistan constituted for centuries the main source for red and pink spinels.
Геологиялық құбылысы
Спинел метаморфты минерал ретінде метаморфты әктастар мен кремнийге кедей балшық тастарда немесе тау жыныстарында (мысалы, габбро, троктолит) кездеседі. Спинел, (Mg,Fe)(Al,Cr)2O4, Жердің ең жоғарғы мантиясындағы перидотитте кең таралған, шамамен 20 км-ден шамамен 120 км-ге дейін, хромиум мазмұнына байланысты мүмкін төменгі тереңдіктерге дейін. Моходан айтарлықтай жақын тереңдікте, кальций плагиоклазы перидотиттегі тұрақты алюминийлі минерал, ал гранат мантияның шпинел тұрақтылығы аймағынан төменгі бөлігіндегі тереңдегі тұрақты фаза болып табылады. Спинел, (Mg,Fe)Al2O4, кейбір хондриттік метеориттердегі Ca-ға бай инклюзияларда (CAI) кездесетін минерал.
Spinel is found as a metamorphic mineral in metamorphosed limestones and silica poor mudstones. or rock (e. g. gabbro, troctolite). Spinel, |(Mg,Fe)(Al,Cr)2O4, is common in peridotite in the uppermost Earth's mantle, between approximately 20 km to approximately 120 km, possibly to lower depths depending on the chromium content. At significantly shallower depths, above the Moho, calcic plagioclase is the more stable aluminous mineral in peridotite while garnet is the stable phase deeper in the mantle below the spinel stability region. Spinel, |(Mg,Fe)Al2O4, is a common mineral in the Ca Al rich inclusions (CAIs) in some chondritic meteorites.
Географиялық орын алуы
Спинель бұрыннан Шри-Ланканың құйма тастармен жабылған қиыршықтарында, қазіргі Ауғанстан мен Тәжікстанның Бадакшан провинциясының, сондай-ақ Мьянманың Могок аймағында табылған. Соңғы онжылдықтарда әсем тас сапасындағы спинельдер Вьетнамның Лунь Йен ауданында, Танзанияның Махенге және Матомбода, Кенияның Цавосындағы мәрмәрлерде, ал Танзанияның Тундуру және Мадагаскардың Илакака қиыршықтарында кездеседі. 2000 жылдан бері әлемнің әртүрлі аймақтарында ерекше жарық қызғылт немесе көк түсті спинельдер ашылды. Мұндай "жарықтандырылған" спинельдер Мьянманың Могок аймағында, Танзанияның Махенге үстіртісінде, Вьетнамның Лунь Йен ауданында және басқа да жерлерде белгілі. 2018 жылы Канаданың Баффин аралының оңтүстік бөлігінде де жарқын көк спинельдер табылды. Спинельдің таза көк түсіне кобальттың шағын қосылысы себеп.
Spinel has long been found in the gemstone bearing gravel of Sri Lanka and in limestones of the Badakshan Province in modern day Afghanistan and Tajikistan; and of Mogok in Myanmar. Over the last decades gem quality spinels are found in the marbles of Lục Yên District (Vietnam), Mahenge and Matombo (Tanzania), Tsavo (Kenya) and in the gravels of Tunduru (Tanzania) and Ilakaka (Madagascar). Since 2000, in several locations around the world, spinels have been discovered with unusual vivid pink or blue colors. Such "glowing" spinels are known from Mogok (Myanmar), Mahenge plateau (Tanzania), Lục Yên District (Vietnam) and some more localities. In 2018 bright blue spinels have been reported also in the southern part of Baffin Island (Canada). The pure blue coloration of spinel is caused by small additions of cobalt.
Синтетикалық шпинел
Синтетикалық шпинель синтетикалық корунд сияқты әдістермен, оның ішінде Вернеуль әдісі және Эдмонд Фреми ұсынған флюс әдісі арқылы өндіріледі. Ол тамыз айының туған күні тасы ретінде қолданылатын әсемдік тастарда арзан бағалы тас ретінде кеңінен қолданылады. Ақшыл көк синтетикалық шпинель аквамарин берилдің жақсы имитациясы, ал жасыл синтетикалық шпинель – зүбәржәт немесе турмалиннің орнына қолданылады. 2015 жылға қарай, мөлдір шпинель қаптамалар және басқа да пішіндерде спекание (ыстыққа балқыту) арқылы жасала бастады. Көзілдірікке ұқсас, бірақ қысымға қарсы айтарлықтай жоғары төзімділігі бар синтетикалық шпинельдің әскери және коммерциялық салаларда да қолданылуы мүмкін.
Synthetic spinel can be produced by similar means to synthetic corundum, including the Verneuil method and the flux method pioneered by Edmond Frémy. It is widely used as an inexpensive cut gem in birthstone jewelry for the month of August. Light blue synthetic spinel is a good imitation of aquamarine beryl, and green synthetic spinel is used as an emerald or tourmaline simulant. By 2015, transparent spinel was being made in sheets and other shapes through sintering. Synthetic spinel, which looks like glass but has notably higher strength against pressure, can also have applications in military and commercial use.