Кіріспе
Дауыстық жол толығымен жабылып, ауа ағыны тоқтатылатын консонант.
Фонетикада жарық дауысты (плозив), сондай-ақ окклюзив немесе тоқтау деп те аталады, бұл ауа тынысымен жасалатын консонант, онда дауыстық жол толығымен жабылып, ауа ағыны тоқтатылады. Оклюзия тілдің ұшымен немесе шетімен (, ), тілдің денесімен (, ), еріндермен (, ) немесе көмекейшемен жасалуы мүмкін. Жарық дауыстылар мұрын дауыстыларынан өзгеше, онда дауыстық жол жабылады, бірақ ауа ағыны мұрын арқылы жалғаса береді, мысалы және , сондай-ақ фрикативтерден де өзгеше, онда ішінара оклюзия дауыстық жолдағы ауа ағынын баяулатады, бірақ тоқтамайды.
Терминология
Тоқтату, тұйықтау және жарылыс терминдері жиі бір-бірін алмастырып қолданылады. Оларды ажырататын тіл білімі мамандары қандай айырмашылық жасалғаны туралы келіспеуі мүмкін. Бұл терминдер дауыстың әртүрлі ерекшеліктерін көрсетеді. "Тоқтату" – ауа ағынының тоқтауы. "Тұйықтау" – дауыс жолын жабатын (бұғаттайтын) артикуляцияны білдіреді. "Жарылыс" – дауыстың босатылу кезіндегі жарылысын (плозиясын) көрсетеді. Кейбір мамандар естілмейтін тоқтатуларға "жарылыс" терминін қолдануға қарсы, сонда оларды "жарылғыштар" деп атауға болады. Халықаралық фонетика қауымдастығы және Халықаралық клиникалық фонетика мен тіл білімі қауымдастығы "жарылыс" терминін қолданады. "Тұйықтау" немесе "тоқтату" терминдерін мұрын дауыстарымен бірге жалпы термин ретінде қолдануға болады. Яғни, "тұйықтау" ауыздық тұйықтау (жарылыстар мен аффрикаттар) және мұрындық тұйықтау (мұрын дауыстары, мысалы, ) дегенді білдіруі мүмкін, немесе "тоқтату" ауыздық тоқтатулар (жарылыстар) және мұрындық тоқтатулар (мұрын дауыстары) деп анықталуы мүмкін. Ladefoged және Maddieson (1996) "тоқтату" терминін ауыздық, аффрикатталмаған тұйықтауларға ғана қатыстыруды ұсынады. Олар былай дейді:
біз мұрын деп атайтын дыбыстарды кейбір тіл білімі мамандары мұрындық тоқтатулар деп атайды. Біз бұл сөзден аулақпыз, ауа ағынының толығымен үзілуін білдіретін дыбыстарға "тоқтату" терминін қолдануды жөн көреміз. Сонымен қатар, олар "жарылыс" терминін өкпелік дауыстарға ғана шектейді; "тоқтату" олардың қолданылуында эжективті және имплозивті дауыстарды да қамтиды. Егер "жарылыс" термині ауыздық, аффрикатталмаған кедергілер үшін қолданылса және мұрын дауыстары мұрындық тоқтатулар деп аталмаса, онда "тоқтату" көмекейлік тоқтатуды білдіруі мүмкін; "жарылыс" тіпті көмекейлік емес тоқтатуды білдіруі мүмкін. Алайда, басқа жағдайларда, "жарылыс" сөзі көмекейлік тоқтатуға ғана шектелуі мүмкін. Жалпы айтқанда, жарылыстарда жарылыс (босату кезіндегі жарылыс) болмайды. Мысалы, ағылшын тілінде естілмейтін жарылыстар бар, мысалы, *apt* сөзіндегі жарылыс. Дегенмен, ағылшын тіліндегі жарылыстар басқа ортада жарылыспен айтылады. Ежелгі грек тілінде жарылыс дыбысын білдіретін термин ἄφωνον (áphōnon) болды, ол "айтылмаушы", "дауыссыз" немесе "үнсіз" деген мағынаны білдіреді, себебі жарылыс дауыстарын дауыстысыз айту мүмкін емес еді. Бұл термин латын тіліне mūta деп аударылып, содан кейін ағылшын тіліне mute деп алынды. Mute кейде үнсіз дауыстардың орнына, кейде үнсіз немесе фрикативтер үшін қолданылды, бірақ бұл қолданыс кейінірек латын сөзі surdus "саңырау" немесе "үнсіз" дегеннен шыққан surd терминімен ауыстырылды, бұл термин әдебиетте кейде кездеседі. Ежелгі грек терминдері туралы толық ақпарат алу үшін қараңыз.
Жалпы жапырақтар
Әлемдегі барлық сөйленетін табиғи тілдерде жарық дауыстар болады, ал көпшілігінде кем дегенде дауыссыз жарық дауыстар , , және болады. Дегенмен, ерекшеліктері де бар: Самоан тілінде тіл ұшымен жасалатын жарық дауыс жоқ, ал Солтүстік Американың бірнеше тілінде, мысалы, ирокея тілдерінде (мысалы, мохок және чероки) және араб тілінде ерін дауысы жоқ. Шындығында, ерін дауысы – әлем тілдеріндегі дауыссыз жарық дауыстардың ең тұрақсыз дауысы, себебі шартты емес дыбыс өзгерісі → (→ → ) туыс емес тілдерде жиі кездеседі, мысалы, классикалық жапон, классикалық араб және прото-кельт тілдерінің тарихында болған. Формальді самоан тілінде тек бір ғана сөзде арт жақ жарық дауысы бар; тұрмыстық самоан тілінде және біріктіріп айтылады. Ниихау гавай тілінде стандартты гавай тіліне қарағанда көбірек сөздерде болады, бірақ екеуі де бір-бірінен ажырата алмайды. Гавай және тұрмыстық самоан тілінде арт жақ және тіл ұшымен жасалатын жарық дауыстарды ажыратуға болмайды деуіміз дұрыс болар. Онтена Гадсуп тілінде тек 1 фонемалық жарық дауыс бар. Яньюва тілінде жарық дауыстар 7 жерде жасалады (онда дауыссыз жарық дауыстар жоқ), бұл барлық тілдердің ішіндегі ең көп көрсеткіш. Жалпы жабық дауыстардың (жарық дауыстар мен мұрын дауыстардың) таралуы туралы ақпаратты қараңыз.
Дауыс
Дауысты жарық дауыс жолдарының дірілімен, дауыссыз жарықтар дірілсіз айтылады. Жарықтар көбінесе дауыссыз болады, және көптеген тілдерде, мысалы, мандарин қытай және гавай тілдерінде тек дауыссыз жарықтар ғана бар. Ал кейбір тілдерде, мысалы, көптеген австралия тілдерінде, жарықтардың дауысты немесе дауыссыз болуы айқын емес: олар дауысты және дауыссыз арасында ешқандай айырмашылықсыз өзгеруі мүмкін, тіпті Яньюа және Идини сияқты тілдерде тек дауысты жарықтар ғана кездеседі.
Арман
Аспирациялық жарық дауыстарда дауыс жолдары (дауыс қатпарлары) босатылған кезде ашылады. Көмекей алды аспирациялық жарық дауыста (жарық дауыстан кейін дауысты немесе сонорлы дыбыстан) дауыс жолдарының дірілдеуі дауыс қатпарлары дауыс беруге жеткілікті деңгейде жабысқанға дейін кешіктіріледі және көбінесе демді дауыспен басталады. Жарық шығару мен дауыс берудің арасындағы уақыт дауыс басталу уақыты (VOT) немесе аспирациялық интервал деп аталады. Жоғары аспирацияланған жарық дауыстарда аспирация кезеңі ұзақ болады, сондықтан дауыс басталғанға дейін ұзақ уақыт үнсіз ауа ағыны (фонетикалық) болады. Тенуистік жарық дауыстарда дауыс жолдары босатылғаннан кейін бірден дауыс беру үшін бірігеді, ал аспирация аз немесе мүлдем болмайды (дауыс басталу уақыты нөлге жақын). Ағылшын тілінде жарық дауыс емес, дыбыссыз дауыс екенін анықтайтын қысқа демді дауыс сегменті болуы мүмкін. Дауысты жарық дауыстарда дауыс қатпарлары босату алдында дауысқа дайындалады және көбінесе бүкіл ұстап тұру кезінде дірілдейді, ал ағылшын тілінде босатылғаннан кейінгі дауыс беру демді емес. Егер ол бүкіл окклюзия кезінде дауысталса, онда ол "толық дауысты" деп аталады. Алайда, ағылшын тілінде бастапқы дауысты жарық дауыстар окклюзия кезеңінде дауысталуы мүмкін немесе дауысталмауы мүмкін, немесе дауысталу босатудан аз уақыт бұрын басталып, босатылғаннан кейін жалғасуы мүмкін, ал сөздің соңғы жарық дауыстары толықтай дауыссыз болады: ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде соңғы /b/, /d/ және /g/ сияқты сөздер толықтай дауыссыз болады. Бастапқы дауыссыз жарық дауыстар, мысалы, pie сөзіндегі p, босатылған кезде ауаның сезілетін соққысымен аспирацияланады, ал spy сөзіндегі s әрпінен кейінгі жарық дауыс - тенуистік (аспирацияланбаған). Шамның жанына сөйлегенде, жалын par, tar және car сөздері айтылғаннан кейін spar, star және scar сөздерімен салыстырғанда көбірек қыбырлайды. Papa сөзінің әдеттегі айтылуында бастапқы p аспирацияланады, ал ортаңғы p аспирацияланбайды.
Ұзындығы
Екі буынды немесе ұзын дауыссызда, тоқтау қарапайым дауыссыздардан ұзаққа созылады. Тілдерде тек ұзындығы бойынша ғана ажыратылатын жағдайларда (мысалы, араб, илвана, исланд тілдерінде), ұзын жарық дауыссыздар қысқа жарық дауыссыздардан үш есеге дейін ұзаққа созылуы мүмкін. Итальян тілі екі жақты жарық дауыссыздарымен танымал, мысалы, Виттория есіміндегі екі есе т әрпін айту үшін, ағылшын тіліндегі Виктория сөзіндегі ct әрпін айтумен бірдей уақыт керек. Жапон тілінде де екі жақты дауыссыздар кең таралған, мысалы, минималды жұп 来た kita 'келді' және 切った kitta 'кесті'. Эстон тілінде үш түрлі ұзындықпен ажыратылатын ерекше жағдай бар, мысалы, минималды үштік каби 'тұяқ', капи 'жақсылық [gen. sg.]', және каппи 'жақсылық [ill. sg.]'. Көптеген тілдерде дыбыс, тыныс және ұзындық сияқты ерекшеліктер бір-бірін күшейтеді, мұндай жағдайларда осы ерекшеліктердің қайсысы басым екенін анықтау қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда фортис термині кейде тыныс алу немесе екі жақтылықты білдіру үшін қолданылады, ал ленис жалғыз, жұқа немесе дауысты жарық дауыссыздарды білдіреді. Дегенмен, фортис және ленис терминдері анық берілмеген, ал олардың мағыналары әр түрлі көздерде әртүрлі болады.
Назализациялау
Қарапайым мұрындық дыбыстар, тоқталымды дыбыстардан тек төмендетілген жұмсақ таңдау арқылы ерекшеленеді, ол ауаның тұйықталу кезінде мұрын арқылы шығуына мүмкіндік береді. Мұрындық дыбыстар акустикалық тұрғыдан сонарлы болып табылады, себебі оларда турбулентті емес ауа ағыны болады және олар көбінесе дауыстық болады, бірақ артикуляциялық тұрғыдан кедергілі дыбыстарға жатады, өйткені ауыз қуысы толығымен жабылады. Оклюзив термині мұрындық және тоқталымды дыбыстардың екеуі үшін де қолданылуы мүмкін. Алдын-мұрындық тоқталымды дыбыс төмендетілген жұмсақ таңдаумен басталып, тұйықталу кезінде көтеріледі. Ағылшын тіліндегі ең жақын мысал – консонанттар тобы, мысалы, "candy" сөзіндегі [nd], бірақ көптеген тілдерде фонеологиялық тұрғыдан жеке дыбыс ретінде қолданылатын алдын-мұрындық тоқталымды дыбыстар бар. Суахили тілі алдын-мұрындық тоқталымды дыбыстармен басталатын сөздерімен белгілі, мысалы, "ndege" – 'құс', ал Фиджи сияқты Оңтүстік Тынық мұхитының көптеген тілдерінде олар тіпті бір әріппен жазылады: b [mb], d [nd]. Мұрындықтан кейінгі тоқталымды дыбыс көтерілген жұмсақ таңдаумен басталып, тұйықталу кезінде төмендейді. Бұл естілетін мұрындық босатылуға себеп болады, мысалы, ағылшын тіліндегі "sudden" сөзінде. Бұл орыс және басқа славян тілдерінде кездесетін /dn/ кластерімен де салыстырылуы мүмкін, мысалы, Днепр өзенінің атында. Алдын-мұрындық және мұрындықтан кейінгі терминдері әдетте осы дыбыстар фонемалық тілдерде ғана қолданылады: яғни, тоқталымды және мұрындық дыбыстардың тізбегіне жіктелмейді.
Ауа ағыны механизмі
Тоқтатулар бірнеше ауа ағыны механизмімен жасалуы мүмкін. Кәдімгі механизм – өкпелік шығару, яғни ауа өкпеден сыртқа қарай ағады. Барлық сөйлеу тілдерінде өкпелік тоқтатулар кездеседі. Кейбір тілдерде басқа механизмдермен жасалған тоқтатулар да болады: шығарылымды тоқтатулар (көмекейлік шығару), сорулы тоқтатулар (көмекейлік сору) немесе тілмен жасалатын дыбыстар (тілдік сору).
Ұзындық
Фортистік жарық дауысы, ленистік жарық дауысына қарағанда көбірек бұлшық ет кернеуімен жасалады. Дегенмен, мұны өлшеу қиын, және айтылған фортистік немесе ленистік дауыстардың нақты механизмі туралы пікірталас жиі туындайды. Корей тілінде жарық дауыстардың бірнеше түрлері бар, кейде олар шығарылатын дыбысқа сәйкес IPA символымен жазылады, олар "қатаң дауыс" арқылы жасалады, яғни дауыссыз жарық дауыстардың қалыпты жасалуына қарағанда көмекке (глотис) жиырылу күшейеді. Қатаң дауыстың жанама дәлелі келесі дауыстыларда көрінеді, олардың негізгі жиілігі басқа жарық дауыстардан кейін келетін дауыстылардан жоғары болады. Бұл жоғары жиілік көмекке (глотис) кернеудің нәтижесі деп түсіндіріледі. Басқа дауыс түрлеріне: үрлемелі дауыс (мұңды дауыс), бос дауыс және сықырлы дауыс жатады.