Кіріспе

Құс түрі. Қара маңдайлы құмқұс (Charadrius melanops) – Австралия мен Жаңа Зеландияның көп бөлігінде таралған, Charadriidae тұқымдасына жататын кішкентай құс.

Таксономия

Қара маңдайлы доттерль 1818 жылы француз орнитологы Луи Пьер Веййо Charadrius melanops есімді екі атаумен ресми түрде сипатталды. Типтік орны кейіннен Жаңа Оңтүстік Уэльс деп белгіленді. Түрлік эпитеті ежелгі грек тіліндегі "қара" мағынасын беретін melops және "бет" мағынасын беретін ōps сөздерінің қосындысы болып табылады. Бұл түр бұрын Elseyornis туысының монотиптік түрі ретінде жіктелген, бірақ 2022 жылы жарияланған молекулалық филогенетикалық зерттеу оның Charadrius туысының мүшелерін қамтитын кладаға кіретінін көрсетті. Сондықтан қара маңдайлы доттерль Charadrius туысына қайта жіктелді. Түр монотипті болып табылады: ешқандай түршесі танылмайды.

Сипаттама

Ересек құс ретінде, бұл кішкентай жағалау құсының жалпы ұзындығы, қанатының ені және салмағы бар. Екі жыныс та сыртқы түрі жағынан ұқсас. Оның айқын қара бет маскасы, маңдайы және кеудесінен өтетін V пішінді жолағы бар. Жоғарғы жағында құс ала-қоңыр түсті, ал қанаттары мен басының үсті бірдей түсті. Бұл түс әуедегі жыртқыштардан жасыруға өте көмектеседі. Көз айналасының сақиналары және тұмсықтың алғашқы бөлігі қызыл, ал тұмсықтың ұшы қара. Аяқтары ақшыл-қызыл түсті. Көптеген басқа су құстарынан айырмашылығы, қара маңдайлы құстар жыл бойы бірдей қауырсынды сақтайды. Жастардың түсі солғын, тұмсығы сұр, ал қара кеуде жолағы мен маңдайы жоқ.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Қара маңдайлы доттерль бүкіл Австралияда, соның ішінде Тасманияда кең таралған, ал Жаңа Зеландияға өздігінен қоныстанған, онда қазір де көптеп кездеседі. Ол тұщы су көздерінің жағалауларында, ылғалды жерлерде, көлдерде, батпақтарда, тоғандарда және бильбангтарда, сондай-ақ, селкілді, уақытша балшық тоғандарда мекендейді. Сирек жағдайда, тұзды саз жазықтарында және эстуарийлерде де кездесуі мүмкін. Ол бірнеше миллиметрден терең судан және тығыз өсімдіктерден қашып жүреді. Қара маңдайлы доттерльдер көбінесе қоныс аудармайды, бір құс, жұп немесе отбасылық топ тұрақты түрде мекендейтін жердің бір бөлігін иеленеді. Дегенмен, кейбір жекелеген құстар ұзақ қашықтыққа саяхаттайды, ал топтар азық-түлікке бай аймақтарда жиналады.

Тамақ және азықтандыру

Олардың тамақтануы шаяндар, жәндіктер және тұқымдардан құралады. Олар қысқа қадамдармен жүгіріп, денелерін көлденең ұстап азық іздейді, уақыт-уақыт шапшаң қимылдармен тоқталып жейді.

Өсіру

Қара маңдайлы доттерл тамыз бен ақпан аралығында көбейеді, бірақ қолайлы жағдай туғанда кез келген уақытта көбейе алады, мысалы, Солтүстік Австралияда тиісті жаңбырдан кейін. Ұсыну кезінде екі жыныс та дауыстап, әуеде би кестесін көрсетеді. Ұясы – бұтақтар, қабықшалар және ұсақ тастардан тұратын кішкентай шұңқыр. Жұмыртқалары қоңыр және лаванды дақтары бар сұрғылт-сары түсті болады. 2-3 жұмыртқаны екі ата-ана бірлесіп күтеді. Кезекші ата-ана жұмыртқаны күтпегенде, ұяның жанында демалып, тамақтана береді. Жұмыртқаны күту кезінде, егер жұмыртқалар қатты қызып кетсе, ересектер оларды күннен қорғау үшін үстіне тұрады немесе жұмыртқаларды сулап, салқындату үшін құрсақтарын ылғалдайды. Жұмыртқадан шығу мерзімі 4-5 аптаға созылады. Шабақтар ұядан шыққаннан кейін 24 сағат өткен соң, жасырынған орындарға қашады, ал екі ата-ана да оларды қорғап күтеді. Екі ата-ана да қатты дауыстап, жыртқыштарды ұядан алшақтату үшін жарақаттанғандай қимылдайды.