Эстония облыстары

Кіріспе

Эстонияның бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлімшелері (көпше түрі – маконнад) – Эстонияның мемлекеттік әкімшілік бөлімшелері. Эстония аумағы 15 округтен тұрады, оның ішінде 13-і құрлықта, ал 2-і аралдарда орналасқан. 2017 жылдың соңында округ әкімдіктері (maavalitsus) таратылды, олардың функциялары мемлекеттік органдар мен жергілікті билік арасында бөлісті, және қазіргі таңда округтердің ерекше дербес өкілеттіктері жоқ. Округтер екі типтегі муниципалитеттерден құралған: қалалық муниципалитеттер (қалалар, linnad) және ауылдық муниципалитеттер (ауылдық округтер, vallad), олар заң бойынша округтарының дамуы үшін бірлесіп жұмыс істеуге міндетті.

Тізім

2023 жылғы халық саны. Кестедегі сандардың жиынтық сомасы 42,644 км², оның ішінде құрлық көлемі 42,388 км², сондықтан сандарға 256 км² су кіреді. + Эстонияның округтерінің тізімі

| Әкімшілік бірлік | Астанасы | Аумағы (км²) | Халық саны | Халық тығыздығы (адам/км²) | ЖІӨ (млн. €) | ЖІӨ жан басына (€) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Харью округі | Таллин | 4,327 | 638,076 | 147.4 | 21,680 | 34,615 |
| 2 | Хийу округі | Кярла | 1,023 | 8,474 | 8.2 | 146 | 17,225 |
| 3 | Ида-Виру округі | Йыхви | 2,972 | 133,358 | 44.8 | 72,631 | 19,778 |
| 4 | Йыгева округі | Йыгева | 2,545 | 27,739 | 10.9 | 466 | 16,768 |
| 5 | Ярва округі | Пайде | 2,674 | 30,072 | 11.2 | 561 | 20,405 |
| 6 | Ляэне округі | Хаапсалу | 1,816 | 20,688 | 11.4 | 320 | 15,658 |
| 7 | Ляэне-Виру округі | Раквере | 3,696 | 59,608 | 16.1 | 1,074 | 18,150 |
| 8 | Пылва округі | Пылва | 2,165 | 24,036 | 11.1 | 347 | 14,450 |
| 9 | Пярну округі | Пярну | 5,419 | 87,418 | 16.1 | 1,587 | 18,334 |
| 10 | Рапла округі | Рапла | 2,765 | 34,038 | 12.3 | 154 | 15,985 |
| 11 | Сааре округі | Курессааре | 2,938 | 31,919 | 10.8 | 651 | 16,380 |
| 12 | Тарту округі | Тарту | 2,993 | 162,390 | 54.2 | 6,186 | 26,151 |
| 13 | Валга округі | Валга | 1,917 | 28,114 | 14.6 | 725 | 15,260 |
| 14 | Вильянди округі | Вильянди | 3,422 | 45,637 | 13.3 | 789 | 19,692 |
| 15 | Выру округі | Выру | 2,305 | 34,317 | 14.8 | 958 | 17,041 |

Тарих

Біздің заманымыздың алғашқы ғасырларында Эстонияда саяси және әкімшілік бөлімшелер пайда бола бастады. Екі үлкен бөлімше қалыптасты: қауым (кихелконд) және округ (маконд). Қауым бірнеше ауылдан тұрды. Көптеген қауымдарда кем дегенде бір бекініс болды. Жергілікті аумақты қорғауды ең жоғары лауазымды тұлға – қауым ақсақалы басқарды. Округ бірнеше қауымнан құралды, оларға да ақсақал жетекшілік етті. 13 ғасырда Эстонияда келесі ірі округтер пайда болды: Сааремаа (Осилия), Ляэнемаа (Роталия немесе Маритима), Харьюмаа (Харрия), Равала (Ревалия), Вирумаа (Вирония), Ярвамаа (Джервия), Сакала (Саккала) және Уганди (Угауния). Сонымен қатар, соғыс қаупі аз болған Эстонияның орталық бөлігінде бірнеше кіші ақсақалдықтар болды: Вайга, Мõху, Нурмекунд және Алемпойс. Кейбір ақсақалдықтардың нақты саны мен шекаралары күмәнді. Эстонияның саяси және әкімшілік бөліністері туралы алғашқы жазба деректер 13 ғасырда Солтүстік крест жорықтары кезінде жазылған Ливониялық Генрихтің жылнамасынан алынған. Эстонияның округтері мен қауымдарының тәуелсіздігі Дания, Ливон ордені, Дорпат епископтығы және Осел-Вик епископтығы арасында бөліскеннен кейін аяқталды. Раваланың аты Реваль болып өзгерді, ол Эстониядағы Линданиссе қаласын, кейін Таллинн қаласын алмастырды. Уганди, Сакала және кіші ақсақалдықтар қолданыстан мүлдем жоғалып кетті. 1580 жылдары Ливон соғысынан кейін Швеция Солтүстік Эстонияны басып алғаннан кейін Харью, Ярва, Ляэне және Виру округтері ресми түрде құрылды. 1582–1625 жылдары Польшаға қараған Оңтүстік Эстония Пярну және Тарту воеводтықтарына бөлінді, ал Саарема аралы 1645 жылға дейін Данияға қарады. Олардың барлығы швед билігіне өткеннен кейін округтерге айналды. Бұл әкімшілік жүйе 1721 жылы Ұлы Солтүстік соғысынан кейін Ресей билігіне өткен кезде көбінесе сақталды. 1793 жылы Тартуманың оңтүстігінде Вору округі, Тарту және Пярну округтерінің арасында Вильянди округі және Харьюманың батысында Палдиски округі құрылды. 1796 жылы Палдиски округі Харьюмаға қайта қосылды. 1888 жылға дейін Ворумаа және Вильяндимаа тиісінше Тартума мен Пярнумадан толық тәуелсіз болған жоқ. Эстония тәуелсіздік алғаннан кейін округтердің шекараларына бірнеше өзгерістер енгізілді, ең бастысы – Вору, Тарту және Вильянди округтерінің бөліктерінен құрылған Валга округі және 1920 жылғы Тарту бейбіт шарты бойынша Ресейден алынған аумақтан құрылған Петсери округі. Кеңес үкіметі кезінде Петсери округі 1945 жылы Ресейдің құрамына кірді. Хийумаа 1946 жылы Ляэнемаадан, Йыгевамаа 1949 жылы Тартумадан және Йыхвимаа (қазіргі Ида-Вирумаа) 1949 жылы Вирумаадан бөлініп шықты. 1950 жылы Эстон КСР-і райондарға (райондар) және (1953 жылға дейін) облыстарға бөлінген кезде округтер толығымен таратылды. 1960 жылға дейін район шекаралары жиі өзгеріп, соңында 15 район қалды. Олардың ішінде Пылва және Рапла аймақтары бөлініп шықты, ал қалғандары шамамен 1950 жылға дейінгі округтерге сәйкес келді. Округтер 1990 жылдың 1 қаңтарында кеңес дәуіріндегі райондардың шекаралары бойынша қайта құрылды. Қазіргі және тарихи (1940 жылға дейінгі) орналасулар арасындағы көптеген айырмашылықтарға байланысты тарихи шекаралар әлі де этнологияда қолданылады, өйткені олар мәдени және тілдік айырмашылықтарды жақсы көрсетеді. Округ әкімдіктері 2017 жылдың соңында таратылды, олардың функциялары мемлекеттік органдар мен жергілікті басқару органдары арасында бөлісті. Қазіргі уақытта округтердің өздік құқықтары жоқ, бірақ жергілікті басқару органдары өз округтерін дамыту үшін бірлесіп жұмыс істеуге міндетті.

In the first centuries AD, political and administrative subdivisions began to emerge in Estonia. Two larger subdivisions appeared: the parish (kihelkond) and the county (maakond). The parish consisted of several villages. Nearly all parishes had at least one fortress. The defence of the local area was directed by the highest official, the parish elder. The county was composed of several parishes, also headed by an elder. By the 13th century the following major counties had developed in Estonia: Saaremaa (Osilia), Läänemaa (Rotalia or Maritima), Harjumaa (Harria), Rävala (Revalia), Virumaa (Vironia), Järvamaa (Jervia), Sakala (Saccala), and Ugandi (Ugaunia). Additionally there were several smaller elderships in central Estonia where danger of war was smallerVaiga, Mõhu, Nurmekund and Alempois. The exact number and borders of some elderships are disputed. The first documented mentioning of Estonian political and administrative subdivisions comes from the Chronicle of Henry of Livonia, written in the 13th century during the Northern Crusades. The autonomy of the Estonian counties and parishes ended after conquered and divided between Denmark, Livonian Order, Bishopric of Dorpat and Bishopric of Ösel Wiek. The name of Rävala became Reval, replacing the name of an Estonian town Lindanisse, later Tallinn. Ugandi, Sakala and the smaller elderships disappeared from common usage. In the 1580s, after the Livonian war as Sweden had conquered Northern Estonia, Harju, Järva, Lääne and Viru counties were officially formed there. Southern Estonia, which belonged to Poland 1582–1625, was divided into voivodships of Pärnu and Tartu; the island of Saaremaa belonged to Denmark until 1645. They all became counties as they went under Swedish rule. This administrative system mostly remained as Estonia went under Russian rule due to the Great Northern War, ending circa 1721. In 1793 were formed Võru County in the south of Tartumaa, Viljandi County between Tartu and Pärnu counties, and Paldiski County in the west of Harjumaa. In 1796 Paldiski County was joined with Harjumaa again. Until 1888 Võrumaa and Viljandimaa were not wholly independent from Tartumaa and Pärnumaa, respectively. Several changes were made to the borders of counties after Estonia became independent, most notably the formation of Valga County (from parts of Võru, Tartu and Viljandi counties) and Petseri County (area acquired from Russia with the 1920 Tartu peace treaty). During Soviet rule, Petseri County became a part of Russia in 1945. Hiiumaa seceded from Läänemaa in 1946, Jõgevamaa from Tartumaa in 1949 and Jõhvimaa (modern Ida Virumaa) from Virumaa in 1949. Counties were completely dissolved in 1950 as Estonian SSR was divided into raions (rajoonid) and (until 1953) oblasts. Until the 1960s, the borders of raions often changed until 15 of them were left. Out of them, Põlva and Rapla regions became separate, while the others were roughly corresponding to the pre 1950 counties. Counties were re established on 1 January 1990 in the borders of the Soviet era raions. Due to the numerous differences between the current and historical (pre 1940) layouts, the historical borders are still used in ethnology, better representing cultural and linguistic differences. County governments were abolished at the end of 2017, with their duties split between state authorities and local governments. Nowadays counties have no noteworthy independent competences, but local governments are required by law to work together in developing their county.