Кіріспе

Ағылшын ақыны, хирург және дін қызметкері (1754–1832)

Джордж Крэбб (/k/r/æ/b/ KRAB; 24 желтоқсан 1754 – 3 ақпан 1832) – ағылшын ақыны, хирург және дін қызметкері. Ол реалистік повесть стилінде ерте жазуымен және орта және еңбекші топтың өмірін, адамдарын суреттеуімен танымал. 1770-ші жылдары Крэбб дәрігердің шәкірті ретінде мансабын бастады, кейін хирург болды. 1780 жылы ол ақын ретінде өмір сүру үшін Лондонға сапар шекті. Жеткілікті қаржылық қиындықтарға тап болып, еңбектерін жариялай алмағаннан кейін, ол көмек сұрап мемлекет қайраткері және жазушы Эдмұнд Беркке хат жазды. Берк Крэббтың өлеңдеріне настолько әсерленді ki, оған бар күшімен көмектесуге уәде берді. Екеуі жақын дос болып, Берк Крэббке әдеби мансабында да, шіркеудегі орнын құруда да көп көмектесті. Берк Крэббты Лондонның әдеби және өнер ортасына таныстырды, оның ішінде сэр Джошуа Рейнольдс және Сэмюэл Джонсон болды, олар "Ауылды" жариялаудан бұрын оқып, бірнеше ұсақ өзгерістер енгізді. Берк Крэббке Ратланд герцогының капелланы лауазымын қамтамасыз етті. Крэбб өмірінің соңына дейін түрлі қызметтерде дін қызметкері болып жұмыс істеді, ал Берк осы лауазымдарды алуға үздіксіз көмектесті. Ол өз заманының көптеген көрнекті әдебиетшілерімен достық қарым-қатынас жасады, оның ішінде Сэр Уолтер Скотт, оны Эдинбургте қонаққа шақырды, және Уильям Вордсворт пен оның Lake Poets әріптестері, олар жиі Крэббке қонақ ретінде келді. Лорд Байрон оны "табиғаттың ең қатал суретшісі, бірақ ең жақсысы" деп сипаттады. Крэббтың поэзиясы көбінесе батырлық дистихтер түрінде жазылған, провинциялық өмір мен қоғамды бейнелеуде сентименталды емес деп сипатталады. Заманауи сыншы Франк Уайтхед: "Крэбб, әсіресе, өлеңдеріндегі әңгімелерінде маңызды – тіпті, көрнекті – ақын, оның еңбектері бұрын да, қазір де жеткілікті бағаланбаған" деп жазды. Крэббтың еңбектеріне "Ауыл" (1783), "Өлеңдер" (1807), "Аудан" (1810) және "Аңыздар" (1812) мен "Қаланың аңыздары" (1819) өлеңдер жинақтары кіреді.

Ерте өмір

Крабб Альдебургте, Саффолк графтығында, Джордж Крабб ағаның тұңғыш баласы ретінде дүниеге келді. Джордж Крабб ағасы Орфордтағы (Саффолк) ауылдық мектепте, кейін Нортонда (Норфолк), Лоддон қаласының жанында мұғалім болып жұмыс істеген; кейін ол тұз салығын жинаушы болып тағайындалды, бұл лауазымды өз әкесі де атқарған болатын. Жас кезінде ол Крэддок есімді егде жастағы жесірге үйленді, ол оның алты баласының анасы болды: Джордж, оның ағалары Роберт, Джон және Уильям, оның қарындасы Мэри және нәресте кезінде қайтыс болған тағы бір қарындасы. Джордж кішкентай кезінде, алғашқы 25 жылын туған жеріне жақын өткізді. Ол ерте жасынан бастап кітаптарға және білімге құштарлық танытты. Жасы кішкентай кезінде мектепке жіберілді, сонда көршілері арасында танымал болған әңгімелер мен балладаларға қызығушылық танытты. Оның әкесі бірнеше кітапқа ие болды және Джон Милтон мен 18-ғасырдың әртүрлі ақындарынан үзінділерді отбасына оқып беретін. Ол сондай-ақ Бенджамин Мартиннің «Философиялық журналына» жазылып тұрды және «ақындар бұрышы» бөлімін Джорджға берді. Аға Крабб жергілікті балық аулау саласына қызығушылық танытып, балық аулау қайығына ие болды; ол ұлы Джорджты теңізші болуға тәрбиелеуді жоспарлаған, бірақ көп ұзамай баланың мұндай мансапқа жарамсыз екенін түсінді. Джорджтың әкесі оның әдебиетке деген қызығушылығын құрметтеді, сондықтан Джорджты Бунгейдегі пансиондық мектепке, ал бірнеше жылдан кейін Стоумаркеттегі маңыздырақ мектепке жіберді, онда ол математика мен латын тілін үйренді және латын классикасымен танысты. Оның алғашқы оқулары Уильям Шекспирдің, Джорджтың болашақ туындыларына үлкен әсер еткен Александр Поптың, Абрахам Каулидің, сэр Уолтер Рэлидің және Эдмунд Спенсердің шығармаларын қамтыды. Ол үш жыл Стоумаркетте оқыды, содан кейін мектепті тастап, медициналық тәжірибеден өтуге кетті. 1768 жылы Крабб Уикхэмбрук маңындағы, Бьюри Сент-Эдмундс қаласындағы дәріханада шәкірт болып жұмыс істеді. Дәріхананың кішкентай шаруашылығы да болды, сондықтан ол медициналық жұмыстан гөрі шаруашалық жұмыстарын атқаруға және тапсырмалар орындауға көбірек уақыт жұмсады. 1771 жылы ол басшысын ауыстырып, Вудбриджге көшіп барды. Ол хирург Джон Пейджтің қарамағында болды және 1775 жылға дейін сонда қалды. Вудбриджде жүргенде Крабб кешкісін қонақүйлерде кездесетін жас жігіттердің шағын клубына қосылды. Сол жерде ол болашақ әйелі Сара Елмимен танысты. Кейіннен ол өзінің кейбір өлеңдерінде оны «Мира» деп атады. Осы кезеңде ол өлең жаза бастады. 1772 жылы әйелдер журналы үміт тақырыбындағы ең жақсы өлең үшін сыйлық ұсынды, оны Крабб жеңіп алды. Сол журнал 1772 жыл бойында Краббтың басқа да қысқа шығармаларын жариялады. Олар «Г.С., Вудбридж» деген қолтаңбамен қойылған және Мираға арналған оның кейбір өлеңдерін қамтыды. Вудбриджде болған кезінде жазылған басқа да мәлім өлеңдер оның ағылшын ақындарының шығармаларына негізделген строфалық формада тәжірибелер жүргізгенін көрсетеді, бірақ ол тек аздап еліктеу шеберлігін ғана көрсетті.

Кейінгі өмірі

Крэббтің келесі өлеңдер жинағы "Айғақтар" 1812 жылдың жазында жарық көрді. Ол ақынның жанкүйерлерінен жылы қарсы алды, Джеффри оны "Эдинбург шолуында" жақсы бағалады және оның шедеврі саналды. 1813 жылдың жазында миссис Крэбб Лондонды қайтадан көргісі келді, сонымен әкесі мен анасы және екі ұлы үш айға жуық уақыт қонақүйдің бөлмелерінде өткізді. Крэбб Дадли Нортқа және басқа да ескі достарына барып, кедейлерге және мұқтаждарға көмектесе алды, өзінің отыз жыл бұрын үлкен қалада бастан өткерген қиындықтары мен қайғысын еске түсірді. Отбасы қыркүйек айында Мустонға оралды, ал миссис Крэбб қазан айының соңында 63 жасында қайтыс болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Крэбб ауыр науқастанып, өлім қаупіне ұшырады. Алайда ол қайта күш жинап, еншілес қауымының міндеттерін атқаруға оралды. 1814 жылы ол Уилтширдегі Троубридж қаласының приход шіркеуінің пасторы болды, бұл лауазымды оған жаңа Ратланд герцогы берді. Ол өмірінің соңына дейін Троубриджде тұрды. Оның екі ұлы Лестерширден кетуге мүмкіндік алғанда оған еріп келді. 1816 жылы үйленген кіші ұлы Джон әкесінің көмекшісі болды, ал бір жылдан кейін үйленген үлкен ұлы Пуклечерчте көмекші болып жұмыс істеді. Осы жылдары Крэббтің ақын ретінде беделі артып келеді. Оның беделі оны ректор лауазымына лайық болмаған үйлерге де шақыруға мүмкіндік берді. Бремхиллде ақын Уильям Лизл Боулз тұрды, ол Крэббті Бовуд үйіндегі ақсүйектер отбасына таныстырды, Лансдаун маркизі әдебиет пен өнерде көзге түскендерді қабылдауға әрдайым дайын болды. Бовудта Крэбб алғаш рет ақын Сэмюэл Роджерспен кездесті, ол жақын дос болып, Крэббтың поэзиясына әсер етті. 1817 жылы Роджерстің ұсынысымен Крэбб Лондонның әдеби ортасымен араласу үшін маусымның ортасынан шілде айының соңына дейін Лондонда болды. Сол жерде ол Томас Кэмпбеллмен кездесті, ол арқылы Роджерс оның болашақ баспашысы Джон Мюрреймен танысты. Ескерткіште жазылған сөздер: ҚАДИРЛІ естелік ретінде, дін қызметкері Г. КРЭББ Л. Л. Б. есіміне, ол 3 ақпанда 1832 жылы 78 жасында және осы приходтың пасторы ретінде 18 жыл қызмет еткеннен кейін қайтыс болды. Ол қарапайым өмірде туып, өзін өзі жасады; туған жерінің қараңғылығын өзінің дарындылығымен жеңіп, бірақ ол ешқашан бақытсыз адамдарға деген сезімін жоғалтпады; оның еңбектері куә болатындай, өзінің ең кедей қауым мүшелерінің қайғысы мен мұқтажына еніп, пастор және судьяның міндеттерін орындау арқылы өзін айналасындағылардың бәріне ұнату үшін, жазушы ретінде оны ұлы ақынның, оның замандасының сөздерімен сипаттаудан гөрі жақсы сипаттауға болмайды, "табиғаттың ең қатал суретшісі, бірақ оның ең жақсысы". Бұл ескерткішті оның бірнеше достары мен қауым мүшелері орнатқан. 1819 жылдың маусым айында Крэбб "Залдағы әңгімелер" жинағын жариялады. Крэбб өмірінің соңғы 13 жылын Троубриджде өткізді, ол Баттағы және оның маңындағы достарына кездейсоқ сапарлармен және жыл сайынғы досы Сэмюэл Хоэрдің Хэмпстедтегі үйіне барып тұрады. Сол жерден Лондонға өзінің әдеби достарына бару оңай болды, ал Уильям Вордсворт, Саути және басқалар кейде отбасымен бірге тұратын. 1820 жылдары Крэбб жиі және қатты невральгия шабуылдарынан зардап шеге бастады, және бұл ауру, оның жасымен бірге, оны Лондонға барған сайын аз саяхаттай алды. 1822 жылдың көктемінде Крэбб Уолтер Скоттпен алғаш рет Лондонда кездесті және оны күзде Шотландияға барып көруге уәде берді. Ол бұл уәдесін Джордж IV Эдинбургке келген сапарында орындады, оның барысында король Скоттпен кездесті және ақынға король ішкен шарап шынысы сыйлады. Скотт патшамен кездесуден қайтып келгенде, Крэббты үйінде тапты. Джон Гибсон Локхарт өзінің "Сэр Уолтер Скотттың өмірі" атты еңбегінде айтқандай, Скотт Крэббке арналған бөлмеге кірді, ол ылғалданған және асығысқан, Крэббты бауырлас сезіммен құшақтады. Патшалық сыйлық ұмытылды - ол ішіндегі оралған еді, және ол осы уақытқа дейін сақ оның тұлғасының алдында ұстап, оның әдеттегі жағдайға қайтадан құлап - ол Крэбб жанында отырды, ал шыны атомдарға айналды. Оның айқайлап және ым-ишарасы әйелі ол қайшыға, немесе осындай бір жұпқа отырды деп қорытынды жасауға: бірақ шыны бұзылғаннан басқа өте аз зиян келді. Кейінірек 1822 жылы Крэббке Белвоар қасабасында Рождествоны өткізуге шақыру келді, бірақ қыстың ауа райынан жолға шыға алмады. Ол үйде жүріп, өлеңдерін көптеп жазып, өлімінде 21 томдық қолжазба қалдырды. Осылардың ішінен таңдалғандары 1834 жылы жарық көрген "Посмус поэмалары" деп аталды. Крэбб 1820 жылдары Хэмпстедке жиі баратын, көбінесе жазушы Джоанна Бейли және оның қарындасы Агнеспен кездесетін. 1831 жылдың күзінде Крэбб Хоэрлерге барып қайтты. Олардан қараша айында кетіп, олардан айырылысып қалғанына өкініш білдіретін хат жазды, мүмкін бұл оларды соңғы рет көретінін сезінді. Ол Кlifтоннан қараша айында ұлы Джорджға, Пуклечерчке барып келді. Ол ұлы үшін екі рет уағыз айтты, ол оның даусының күшіне және басқа да жақсы белгілерге риза болды. "Мен сіз он жылдан кейін маған көмектесесіз деп тікелей айта аламын", деді ол. "Он апта", - деді Крэбб, және болжам дерлік күнге дейін дұрыс болды. Пуклечерчте қысқа уақыт өткізгеннен кейін Крэбб Троубридждегі үйіне оралды. Қаңтар айының басында ол жалғасып жатқан ұйқышаңдық туралы хабарлады, ол әлсіздік күшейгенінің белгісі деп сезінді. Айдың соңында ол қатты суық тиді. Басқа да асқынулар туды, және оның көп ұзамай қайтыс болатыны анық болды. Ол 3 ақпанда 1832 жылы екі ұлы мен адал медбикесінің қасында қайтыс болды.

Поэзия

Краббтың поэзиясы көбінесе батырлық дистихтер түрінде жазылған, ал провинциялық өмір мен қоғамды бейнелеуде сезімталдықтан аулақ екені айтылады. Джон Уилсон: «Крабб – Англия тарихындағы жалпы өмірдің алуан түрлерін ең түпнұсқа және көрнекті суреткері» деп жазды және «Осы ерекше адамның барлық поэзиясында қоғамның салты-дәстүрі, заңдары мен институттарының ықпалымен туындаған және күшейтілген құштарлықтарды үнемі көреміз» деді. Кембридж ағылшын әдебиеті тарихы Краббтың маңыздылығын оның өзінің еңбектерінен гөрі оның ықпалында көрді: «Ол табиғат поэзиясына жаңа жеңістерге жететін әлемдер сыйлады (өзі жеңгенінің орнына), қарапайым факт пен егжей-тегжейлі әлемнің поэзия үшін материал болатынын көрсету арқылы». Август әдебиеті Краббтың өмірі мен поэзиялық карьерасында маңызды рөл атқарғанымен, оның туындылары бірегей және жіктеуге қиын. Оның ең жақсы туындылары – жаңа реалистік поэзиялық формадағы түпнұсқалық жетістік. Краббтың августиандық ықпалдан реалистік повестемеге өтуіне ықпал еткен басты фактор – 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы оқырмандардың өзгеруі. 18-шы ғасырдың ортасында әдебиет аристократиялық және жоғары білімді топтармен шектелген; 19-шы ғасырдың басында орта таптың өркендеуімен, провинциялық газеттердің көбеюімен, кітаптардың апталық бөлімдермен шығарылуымен және кітапханалардың ашылуымен әдебиетке деген қажеттілік орта тапқа тарады. Повестемелік поэзия августиандық әдебиетте кең таралған емес, сондықтан Краббтың пісіп-жетілген туындыларының повестемелік формасы – жаңалық болды. Бұл, белгілі бір дәрежеде, 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басындағы романның танымалдылығының артуымен байланысты. Тағы бір жаңалық – Краббтың сипаттамалар мен кейіпкерлерді сомдауда егжей-тегжейлілікке назар аударуы. Августиандық сыншылар жалпыламалыққа басымдық беру үшін ұсақ-түйек мәліметтерден қашу керек деген пікірде болды. Крабб сонымен қатар августиандық дәстүрден бас тартып, жоғары және аристократиялық кейіпкерлермен айналыспай, орта және жұмысшы табынан адамдарды таңдады. Краббтың «Боро» туындысынан алынған «Питер Граймс» сияқты міскі кейіпкерлер августиандық сыншыларға мүлдем қабылдаусыз болар еді. Осылайша, Крабб поэзияда өмір мен қоғамды ұсынудың жаңа жолын жасады.

Сын

Вордсворт болжады, Крэббтің поэзиясы «ақиқат пен поэзияның біріккен артықшылықтарынан бастап, алғашқы пайда болуынан бері өлеңмен айтылған нәрселермен бірдей» ұзаққа созылатынын, бірақ Генри Крэбб Робинсонның айтуынша, бір жағдайда ол «Крэббті адам табиғаты мен қоғамды қарастырудың поэзиялық емес тәсілі үшін кінәлады». Бұл соңғы пікірді Уильям Хазлитт та ұстады, ол Крэббтің кейіпкерлері «анатомиялық сақталымдарды еске салады; немесе шыны корпустағы толтырылған мысық, шұңқырдағы нағыз мысыққа қатысты болғандай, нақты өмірге қатысы бар деп айтуға болады» деп шағымданды. Байрон, «Ағылшын бардтары мен шотландтық рецензенттерде» айтқандарынан басқа, 1816 жылы Крэбб пен Колериджді «осы заманның біріншісі» деп санайтынын мәлімдеді. Байрон ағылшын поэзиясының Поптың құнсыздануынан бері үнемі құлдырап келе жатқанын сезінді және Крэббті дегенеративті дәуірдің соңғы үміті деп атады. Басқа да құрметтегендер қатарында Джейн Остин, Альфред, Лорд Теннисон және сэр Уолтер Скотт болды, ол өзінің романдарының ішінде Крэббтің өлеңдерінен көптеген цитаталарды пайдаланды. Скотттың соңғы ауруы кезінде Крэбб оған оқып беруді сұраған соңғы жазушы болды. Лорд Байрон Крэббтің поэзиясына ғибрат етіп, оны «табиғаттың ең қатал суретшісі, бірақ ең жақсысы» деп атады. Критик Фрэнк Уайтхедтің пікірінше, «Крэбб, әсіресе, өлеңдеріндегі әңгімелерінде маңызды – тіпті, маңызды – ақын, оның еңбегі әлі де жеткілікті бағаланбаған». Оның поэтикалық формадағы повесть емес эсселерінен тұратын алғашқы өлеңдері Сэмюэл Джонсон сияқты әдебиетшілердің мақұлдауын алды, содан кейін 20 жыл бойы көп жазып, көп бөлігін жойды және ештеңе жарияламады. 1807 жылы ол «Өлеңдер» жинағын жариялады, ол оның поэзиясын өмірінің қалған бөлігінде сипаттайтын жаңа реалистік повестьтік әдісті бастады. Уайтхед бұл повестьтік поэзияның, Крэббтің шығармашылығының басым бөлігін құрайтынын, қазіргі заманғы сыншылар назарының ортасында болуы керек деп мәлімдеді. К.Д. Левис Крэбб туралы былай деді: «Ол (немесе оны оқығандар үшін болуы керек пе?) өмір сүретін классика». Оның классикалық мәртебесін Т.С. Элиот Сэмюэл Джонсонның поэзиясы туралы эссесінде қолдады, онда Элиот Крэббті Джонсон, Поп және басқа бірнеше ақындармен бірге жағымды топқа біріктірді. Элиот «жақсы прозаның артықшылықтарына ие болу жақсы поэзияның бірінші және ең төменгі талабы» деді. Критик Артур Поллард Крэбб осы талаптарға сай келгенін сендірді. Критик Уильям Колдуэлл Роско Уильям Хазлитттің неге Крэбб өлең емес, проза жазбады деген сұрағына жауап беріп: «Сіз Крэббтің прозасын оқыдыңыз ба? Оның хаттарына, әсіресе соңғыларына, бағыштамалары мен алғы сөздерінің дұрыс, бірақ жансыз көрінісіне назар аударыңыз, содан кейін оның өлеңдеріне назар аударыңыз, сонда сіз оның «жақсы поэзияның ең төменгі талабынан» қаншалықты асып кеткенін көресіз». Критик Ф.Л. Лукас Крэббтің қасиеттерін былай сипаттады: «Надан, бірақ өткір; тура, бірақ сарказмды; тікелей, бірақ мейірімді; тыныш, бірақ құштар; реалистік, бірақ романтикалық». Крэбб күрделі ақын ретінде қарастырылады, бірақ оның қызығушылықтары мен поэзияда оларға жауап беру жолы тым тар деп есептелді. «Сыншы осындай пікірлер айтқанда, ол Крэббтің классификацияға қарсы екенін көбінесе біледі», - деді Поллард. Поллард Крэббтің жағымсыз пікірлерін және оның өмірінен бастап оқырмандардың азаю себептерін қарастыруға тырысты: «Неге Крэббтің «реализмі» және оның өлеңдегі қысқа әңгімеге ұқсас нәрсені табуы көркем әдебиетке басымдық берген Виктория дәуірінде жағымсыз болды? Әлде психологиялық талдау мен поэзия бір-бірімен үйлеспейді ме? Бірақ неге Браунинг сәттілікке жетіп, Крэбб құлдырады және құлшынысты жанкүйерлердің коттедждеріне түсті? Ал неге біз осы ғасырда [20 ғасырда] оған жақындамадық? Бұл әрбір ұрпақ оның ерекшеліктерін, құндылықтарын табу үшін күресуі керек дегенді білдіре ме?» Фитцджеральд Крэббтен «таңдамалар» немесе «оқылымдар» жасайтын көптеген адамдардың бірі ғана болды. Мұндай таңдаудың салдары көп нәрсе жоғалғанымен, көбі сақталуға лайық екендігі анық».

Энтомология

Крабб coleopterist және қоңыздарды тіркеуші ретінде танымал болды, ал Суффолктан табылган Calosoma sycophanta L. түрінің алғашқы үлгісін ашқаны үшін мақталады. Ол Джон Николстің "Библиотека Топография Британика", VIII, Лестерширдегі ежелгіліктер, 1790 жылы жарық көрген "Белвоар аңғарының табиғи тарихы" атты мақаласын жариялады. Онда жергілікті қоңыздардың өте толық тізімі келтірілген және 70-тен астам түрге сілтеме жасалған.

Бейімделулер

Бенджамин Бриттеннің "Питер Граймс" операсы "Боро" поэмасы негізінде жазылған. Бриттен "Боро" поэмасынан үзіндіні өзінің 47-шы операсының бес гүл әнінің үшіншісі ретінде пайдаланған. Чарльз Лэмбтің 1827 жылы жазылған және келесі жылы Blackwood's Magazine журналында жарияланған "Жұбайдың соты; немесе, Кеңсірген жесір" ("The Wife's Trial; or, The Intruding Widow") атты өлеңдік пьесасы Краббтың "Жақын дос" ("The Confidant") ертегісіне негізделген.