Кіріспе

Көпше саны: dei ex machina; ағылшын тілінде "машинадан шыққан құдай" деген мағынада) – драмалық туындының сюжетін шешуге арналған жасалма құрал. Бұл сюжеттік құрал оқиғадағы шешілмейтін проблеманы күтпеген және ықтималсыз оқиға арқылы кенеттен немесе күрт шешеді. Оның негізгі қызметі – әйтпесе шешілмейтін сюжеттік жағдайды аяқтау, көрерменді таң қалдыру, оқиғаны жақсы жаңға жеткізу немесе комедиялық тәсіл ретінде қолданылуы мүмкін.

Сөздің шығу тегі

Deus ex machina – латын тілінен алынған тікелей аударма. Бұл термин ежелгі грек театрының дәстүрлерінен туындады, онда құдай рөлін сомдайтын актерлер машина арқылы сахнаға шығарылатын. Бұл машина жоғарыдан түсіретін кран (mechane) немесе төменнен көтеріп шығаратын платформа болуы мүмкін. Аэскил бұл идеяны енгізді және ол жиі қақтығысты шешу және драманы аяқтау үшін қолданылды. Бұл тәсіл көбінесе грек трагедиясымен байланысты, бірақ комедияларда да кездеседі.

Ежелгі мысалдар

Эскил бұл тәсілді "Эвменидтер" трагедиясында қолданған, бірақ Еврипидпен бірге ол толыққанды сахналық құрылғыға айналды. Еврипидтің қазірге дейін сақталған трагедияларының жартысынан астамы шешімінде deus ex machina қолданады, ал кейбір сыншылар оны Эскил емес, Еврипид ойлап тапқан деп санайды. Еврипидтің "Медея" пьесасы осыған қатысты жиі келтірілетін мысал: онда deus ex machina – күн құдайы Гелиос жіберген айдаһар жегілген күйме, ол немересі Медеяны күйеуі Ясоннан Афина қаласының қауіпсіздігіне жеткізу үшін пайдаланылады. "Алкестис" трагедиясында басты кейіпкер күйеуі Адметтің өмірін сақтап қалу үшін өз өмірінен айырылуға келіседі. Соңында Геракл пайда болып, Алкестісті Өлімнен босатып, оны тірілтіп Адметке қайтарады. Аристофанның "Тесмофориазуса" пьесасы Еврипидтің кранды жиі пайдалануын пародиялайды, Еврипидтің өзін пьесаның кейіпкері етіп, оны механика көмегімен сахнаға шығарады. Бұл құрылғы грек көрермендерінде дереу эмоционалдық әсер қалдырды. Олар құдайлардың пайда болуына таңқып, қайран қалды, бұл көбінесе драманың моральдық мәнін күшейтті.

Қазіргі театр үлгілері

Шекспир бұл тәсілді "Сізге ұнайды", "Перикл, Тир князі" және "Цимбелин" пьесаларында қолданады. Джон Гей оны "Кедей операсында" қолданады, онда кейіпкер оқиға барысын тоқтатады және МакХиттің өлім жазасынан құтылуы үшін соңын өзгертеді. Саяси тұрғыдан дағдарысқа толы 17 және 18 ғасырларда deus ex machina кейде күмәнді идеяны сол заманғы билік өкілдеріне қабылдатар ету үшін пайдаланылған. Мысалы, Мольердің "Тартуф" пьесасының соңғы көрінісінде, кейіпкерлер қорқынышты тағдырдан мейірімді, бәрін көретін XIV Людовик патшаның өкілі арқылы құтырылады – дәл сол патша Мольердің мансабы мен күнкөрісін өз қолында ұстаған болатын.

Графикалық құрылғы

Аристотель (Поэтика 15 1454b1) трагедиялар сюжетін шешу тәсілі ретінде қолданылатын әдіс-тәсілді сипаттау үшін латын тіліндегі deus ex machina сөз тіркесімен мағынасы бірдей грек терминін алғаш рет пайдаланды.

Мысалдар

«Көшбасшылар: Соңғы ойын» сценарийшілері Кристофер Маркус және Стивен МакФили 2019 жылғы фильмдегі уақыт саяхаты сюжеттік тәсілінің алдыңғы фильмде өздерін қиын жағдайға түсіріп алғандықтан туындағанын мойындады. Сонымен қатар, фильмнің кульминациялық сәтінде Капитан Марвелдің күрт пайда болуы «деус экс макина» шегінде сынға ұшырады, себебі «оның соңғы шайқасқа кешіккен кіруі оның күшінің тым зор болуымен байланысты сияқты». Дж.Р.Р.Толкиннің «Сақиналар Иесі» романындағы Фродо мен Сэмвайзды Мордордан алып шығу үшін қолданылған Ұлы бүркіттер де «деус экс макина» ретінде сынға алынды. «Құмырсқалардың Иесі» романында: Теңіз офицері құлап қалған балаларды құтқарады. Уильям Голдинг мұны «әдіс» деп атады; ал басқа сыншылар оны «деус экс макина» деп қарастырады. Оқиғаның күрт аяқталуы офицер сол сәтте келмесе, балаларды қандай қорқынышты тағдыр күтіп тұрғанын көрсетеді. «Оливер Твист»: Чарльз Диккенс Роза Мейлидің Агнесстің ұзақ уақыттан бері жоғалған сіңлісі болып шыққанда осы тәсілді қолданды, демек Оливердің тәтесі; ол өзінің көп жылдық сүйіктісі Гарриге үйленеді, Оливерге оның құтқарушысы мистер Браунлоумен бақытты өмір сүруге мүмкіндік береді. «Әлемдер соғысы»: Х.Г. Уэллстің романындағы марсиандар өздерінің жолындағы барлық нәрсені жойып, адамзатты жеңіп шықты, бірақ олар кенеттен бактериялардың салдарынан қаза табады.

Медицинада

Медицинада бұл тіркес көбінесе тәжірибеде тиімді болмайтын, құдайдан келгендей сезім тудыратын "ұғымсыз емдерге" қатысты қолданылады. Мысалы, 2020 жылғы COVID-19 пандемиясында, COVID-19 ауруының соңғы сатысындағы науқастарға екі рет өкпе трансплантациясы жасау ұсынылғанда, ол дереу deus ex machina деп сынға алынды. 2006 жылы, егер ұрықтың жүрек соғысын электронды түрде бақылау церебральды сал ауруының алдын алу шарасы ретінде жарнамаланғанда, "The New England Journal of Medicine" оны deus ex machina деп бағалады.

Сын

deus ex machina құрылғысы көбінесе өнерден жұрдас, тым оңай шешім беретін және артық қарапайым деп сыналды. Дегенмен, осы құрылғыны жақтаушылар оның идеологиялық және көркемдік жаңа мүмкіндіктерді ашатынын айтады.

Қазіргі сын

Аристотельдің ізімен, Ренессанс дәуірінің сыншылары deus ex machina-ны тиімсіз сюжеттік құрал ретінде қарастыра берді, бірақ Ренессанс драматургтері оны қолдануын жалғастырды. 19 ғасырдың соңында Фридрих Ницше Еврипидті трагедияны оптимистік жанрға айналдырғаны үшін сынады және «гректердің көңіл көтеруіне» күмәнданып, оның пікірінше, пьесалардағы «өмірге деген құштарлыққа» себеп болды. Ницше бойынша deus ex machina сократтық мәдениеттің белгісі болды, ол Дионис музыкасынан гөрі білімді бағалады және трагедияның өліміне әкелді: «Бірақ жаңа, Дионистік емес рух жаңа драмалардың аяқталуында ең анық көрінеді. Ескі трагедиялардың соңында метафизикалық келісім сезімі болды, онсыз трагедиядан ләззат алу мүмкін емес; бұл келісімнің үні, мүмкін, Эдип Колонда ең таза естіледі. Ал трагедия музыканың гениалдылығын жоғалтқаннан кейін, қатаң мағынадағы трагедия өліп қалды: себебі енді метафизикалық жұбаныш қайдан табылар еді? Сондықтан трагикалық қайшылыққа жердегі шешім ізделді; батыр тағдырмен жеткілікті түрде қиналғаннан кейін лайықты сыйлыққа – мәртебелі некеге және құдайлық құрмет белгілеріне ие болды. Батыр гладиаторға айналды, терісі мен денесі жараланғаннан кейін бостандыққа жіберілді. Метафизикалық жұбаныш deus ex machina арқылы ығыстырылды». Фридрих Ницше пікірінше, deus ex machina құбылыстарда іздеуге болмайтын жұбаныш туралы жалған сезім туғызады. Оның бұл сюжеттік құралды сынауы сындық пікірде үстемдік таба алды. Артур Вулгар Верралдың «Рационалист Еврипид» (1895) атты еңбегінде ол құрылғыға қатысты 19 ғасырдың соңындағы басқа да пікірлерді зерттеп, жазды. Ол бұл терминге қатысты сыншылардың кейбіреулері оны «пародия», «театрлық эффект» және «катастрофа» деп атағанын көрсетті. Веррал атап көрсетеді, сыншылар бұл құрылғыны өз жазбаларында қолданатын авторларға теріс көзбен қарайды. Ол сыншылардың пікірінше, deus ex machina автордың бүкіл шығармасын бұлып, оған ешқандай маңыз бермеуге тырысқанының дәлелі. Еврипидтің қазірге дейін сақталған он сегіз пьесасының жартысы deus ex machina арқылы аяқталады, сондықтан бұл драматургті ұятты сюжеттік аяқтаудан құтқару үшін ғана жасалған құрылғы емес. Бұл құрылғы оған табиғи және лайықты драмалық және трагикалық аяқтау жасауға мүмкіндік берді. Бұл құрылғыны қолдаушылардың пікірінше, ол бүлікшілдікке ықпал ететін керемет құрал болуы мүмкін. Ол жанрлық конвенцияларды бұзуға, мәдени болжамдарға және трагедияның әдеби/театрлық үлгі ретіндегі басымдық рөліне қарсы шығуға пайдаланылуы мүмкін. Раш Рем грек трагедиясының мысалдарын келтіреді, онда deus ex machina құдаймен бетпе-бет кездескен кейіпкерлердің өмірі мен көзқарасын қиындатады, сонымен бірге драманы көрерменге жақындастырады.