Кіріспе

Ежелгі грек мейрамы

Панафинея (немесе Панафинея) – ежелгі гректерде жыл сайын Афина қаласында өткізілетін, көп күндік мейрам. Ол әрқашан Аттика күнтізбесінің бірінші айы – Hekatombaion айының 28-і күні аяқталар еді. Мейрамның басты мақсаты – афиналықтар мен грек емес халықтардың Афина құдайына құрмет көрсетуі болды. Әр төрт жыл сайын мейрам ауқымдырақ, ұзаққа созылып, көбірек той-думандармен аталып өтілді және Ұлы (немесе Үлкен) Панафинея деп белгіленді. Мейрамда түрлі жарыстар мен рәсімдер өткізіліп, олар Афина Акрополіне дейінгі діни шерумен аяқталар еді.

Тарих

Ұлы Панафинея мерекесінің алғашқы тойлануы б.з.д. 566 жылы өтті және шамамен б.з. 410 жылына дейін жалғасқан болуы мүмкін. 391 жылы Феодосий I шығарған бұйрықтар құрбан шалуға тыйым салып, Афинадағы храмдарды жапты, осылайша мереке археологиялық деректерге қарамастан 410 жылға дейін жалғасқан дегенге күмән тудырады. Мерекенің қалай құрылғандығы туралы нақтылық жоқ, бірақ Пейсистратос бұл мерекені 566 жылы бекіткенімен, ұйымдастырғанымен және маңызды афиналық тойға айналдырғанымен әдетте аталады.

Мифология

Грек мифологиясында Панафинеяның негізі қаланғаны туралы көптеген деректер бар, олардың ең танымалдары Тесей мен Эректей (мифологиялық мәтіндерде Эрихтоний деп те аталады) туралы әңгімелер. "Илиада" бұл мереке туралы ең алғашқы айтуға құрмет көрсетеді және оның құрылуын Эректейге жатқызады. Плутархтың "Тесейдің өмірі" еңбегінде Тесей бірнеше аттикалық қауымдарды біріктіріп, бір мемлекет құрып, оған Афина деген ат қояды және Панафинея, яки "барлық біріккен афинялықтардың құрбандығы" деп аталатын тойды орнатады.

Банкет

Афиналықтар мерекені Агорадағы бірінші түні банкетпен бастайтын, онда ет рәсімдік кописпен кесіліп таратылатын. Екінші күні де үлкен банкет өткізілді, ал мереке соңғы күні процессиядан кейін кішкентай банкет түріндегі тамақ ұйымдастырылды, онда адамдар Афинаға құрбандыққа шалынған жануарлардың еттерімен бірге нан жейтін.

Шеру

Мерекедің ең маңызды аспектісі – фестивальдің соңғы күні (28 Hekatombaion) Акропольге жасалған шеру болатын, онда афиналықтар Афина құдайына құрбандық шалатын. Мысалы, Хекатомб (100 өгіз немесе сиыр құрбандығы). Осы шеруге дейін түні Афинаның жас халқы панихис деп аталатын ұйықтамайтын күзетте болып, Акропольде билейтін. Осы күзетте афиналықтар Афинаға арналған паэан әнін айтатын, бұл әдетте Афина мерекелерінде емес, Аполлон құдайының мерекелерінде орындалатын мадақтау әні болатын. Кіші Панафинеяда аррефорой деп аталатын жас қыздар Акропольдің солтүстік жағындағы Эрехтейон ғибадатханасында орналасқан Афинаның ағаштан жасалған құлшылық мүсініне арнайы тоқылған пеплос шапанын жеткізетін. Ұлы Панафинея әр төрт жылда бір рет өткендіктен, Парфенон ғибадатханасындағы Афина мүсініне жабу үшін үлкен пеплос көрпесі тоқылды. Шеруге түрлі әлеуметтік топтан шыққан мыңнан астам адам қатысты, бірақ оны бас діни қызметкер мен ғибадатхананың қазынашылары бастап, соңынан пеплос шапанын алып келе жатқан аррефоройлар ілеседі. Осы топтан кейін басқа діни қызметкерлер (иеропоиос), діни қызметкерлер (атлотеи), үйленбеген қыздар (канефорос), судьялар, сарбаздар, спортшылар, басқа мемлекеттердің өкілдері, музыканттар және малшылар да болды. Сонымен қатар, ән салу және поэзия сайыстары өткізіліп, қатысушылар Гомердің «Илиада» және «Одиссея» эпостарынан үзінділер орындады.

Сыйлықтар

Фестивальдегі жарыстар аяқталғаннан кейін жеңімпаздарға жүлделер табысталды. Мерекемен ең байланысты сыйлық – панафеналық жүлде амфорасы болды, оның қабырғаларында жылдан жылға ұқсас суреттер бейнеленген. Бұл жүлде амфоралары құнды, жоғары сапалы қасиетті зәйтүн майымен толтырылып, жеңімпаздар кейде амфораның орнына грек драхмалары түрінде ақшалай сыйлықтар алған. Жеңімпаздардың есімдері Афинаның әртүрлі жерлерінде орналасқан жеңімпаздар тізімдеріне қашалып жазылған. Олар көбінесе шіркеулер мен діни қасиетті орындардың жанына қойылған, олардың ең танымал жері – Акрополь. Зәйтүн майы мен жүлде амфоралары Афинамен байланысты болғандықтан, билік, байлық және гүлденумен байланыстырылды. Қарулы Афина бейнесі қаланың қорғаушысы – Афина екенін көрсетеді.

Археологиялық әсері

Парфенон фризі – Афина Акрополіндегі Парфенон ғимаратындағы мәрмәр мүсін. Оның бір бөлігі Панафинея мерекесі кезінде өтетін діни шеруге қатысқан афиналықтарды бейнелейтіндей түсіндіріледі. Онда бас жыншы, дін қызметкерлері, аррефорға ұқсайтын жас қыз және құдайларға құрбандық шалу үшін мал айдап әкелген адамдар суреттелген.

Қазіргі өзектілігі

Панафинеялар шамамен 4-ші ғасырдың соңында тоқтатылды, бірақ олардың маңызы бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Ол трассаны тас орындықтары бар шағын стадионға дейін жаңартып, бұл Херод Аттик 2-ші ғасырдың ортасында стадионды қайта жаңартқанға дейін сақталды. Феодосий I фестивальге тыйым салғаннан кейін стадион тасталып, 19-шы ғасырдың соңындағы Заппас Олимпиадасына дейін қайта қолданылмады. 1896 жылғы алғашқы жазғы Олимпиада ойындарына дейін стадион толығымен қайта жаңартылып, ашылу және жабылу салтанаттарымен қатар бірнеше жарыстарға төсегіш болды. Содан бері стадион көптеген жеңіл атлетика жарыстарын қабылдады, ең бастысы – 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының садақ ату және марафон финиші. 2004 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының медальдарының бір жағында Панафинея стадионының суреті бейнеленген. Қазіргі Олимпиада ойындары Панафинея ойындарына қарағанда ежелгі Олимпиада ойындарынан тікелей шабыт алғанын атап өту керек.