Кіріспе
Белгілі бір географиялық аймақтың тұрғыны үшін атау. Демоним (/dɛmənɪm/; ) немесе gentilic – белгілі бір жерге қатысты адамдар тобын (тұрғындар, жергілікті тұрғындар, туған жердің иелері) анықтайтын сөз. Демонимдер әдетте жердің атынан (ауыл, село, қала, облыс, провинция, штат, ел және континент) туындайды. Демонимдер белгілі бір жердің барлық халқын (жалпы халықты) көрсету үшін қолданылады, сол жердегі халықтың этностық, тілдік, діни немесе басқа да мәдени айырмашылықтарына қарамастан. Демонимдерге мысалдар: Кочабамбадан келген адам үшін – кочабамбино, Франциядан келген адам үшін – француз, Суахили жағалауынан келген адам үшін – суахили. Антропонимияның тармағы ретінде демонимдерді зерттеу демонимика немесе демонимикалық зерттеулер деп аталады. Олар аумақтық белгіленген адамдар тобын көрсететіндіктен, демонимдер этнонимдерден (этностық топтардың аттары) семантикалық тұрғыдан өзгеше. Ағылшын тілінде бірнеше мағынасы бар (демонимикалық және этнонимикалық қолданыстарды қоса алғанда) көптеген көпмағыналы сөздер бар, сондықтан мұндай сөздің нақты қолданысы контекстке байланысты. Мысалы, «тай» сөзі Таиландтың кез келген тұрғынын білдіретін демоним ретінде қолданылуы мүмкін, ал сол сөз тай халқының мүшелерін білдіретін этноним ретінде де қолданылуы мүмкін. Керісінше, кейбір адамдар тобы бірнеше демонимдермен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, Ұлыбританияда туған адамды британдық, британиялық немесе бейресми түрде – брит деп атауға болады. Кейбір демонимдердің бірнеше мағынасы болуы мүмкін. Мысалы, «македониялықтар» демонимі Солтүстік Македония халқын немесе жалпы алғанда Македония аймағының халқын білдіруі мүмкін, оның бір бөлігі Грецияда орналасқан. Кейбір тілдерде демоним басқа тілден лақап немесе сипаттамалық сөз ретінде қарыз алынуы мүмкін: мысалы, Québécois, Québécoise (әйел) ағылшын тілінде Квебек провинциясының немесе қаласының тумасы үшін жиі қолданылады (алайда Quebecer, Quebecker да қолданылады). Ағылшын тілінде демонимдер әрқашан үлкен әріппен жазылады. Көбінесе демонимдер сол жердің атының сипаттамалық түрімен бірдей болады, мысалы, египеттік, жапондық немесе грек. Алайда, олар міндетті түрде бірдей емес, мысалы, испанның орнына испаниялық немесе британның орнына британиялық. Ағылшын тілінде эфиопиялық немесе гватемалалық сияқты ұлттық демонимдер жиі қолданылады, ал Чикаголық, Оклахомалық немесе париждік сияқты жергілікті демонимдер сирек қолданылады. Көптеген жергілікті демонимдер сирек қолданылады және көптеген жерлерде, әсіресе кіші қалалар мен кенттерде, жалпы қолданылатын және қабылданған демоним мүлдем жоқ.
A demonym ('/d//ɛ//m//ə//n//ɪ//m/; ) or gentilic is a word that identifies a group of people (inhabitants, residents, natives) in relation to a particular place. Demonyms are usually derived from the name of the place (hamlet, village, town, city, region, province, state, country, and continent). Demonyms are used to designate all people (the general population) of a particular place, regardless of ethnic, linguistic, religious or other cultural differences that may exist within the population of that place. Examples of demonyms include Cochabambino, for someone from the city of Cochabamba; French for a person from France; and Swahili, for a person of the Swahili coast. As a sub field of anthroponymy, the study of demonyms is called demonymy or demonymics. Since they are referring to territorially defined groups of people, demonyms are semantically different from ethnonyms (names of ethnic groups). In the English language, there are many polysemic words that have several meanings (including demonymic and ethnonymic uses), and therefore a particular use of any such word depends on the context. For example, the word Thai may be used as a demonym, designating any inhabitant of Thailand, while the same word may also be used as an ethnonym, designating members of the Thai people. Conversely, some groups of people may be associated with multiple demonyms. For example, a native of the United Kingdom may be called a British person, a Briton or, informally, a Brit. Some demonyms may have several meanings. For example, the demonym Macedonians may refer to the population of North Macedonia, or more generally to the entire population of the region of Macedonia, a portion of which is in Greece. In some languages, a demonym may be borrowed from another language as a nickname or descriptive adjective for a group of people: for example, Québécois, Québécoise (female) is commonly used in English for a native of the province or city of Quebec (though Quebecer, Quebecker are also available). In English, demonyms are always capitalized. Often, demonyms are the same as the adjectival form of the place, e. g. Egyptian, Japanese, or Greek. However, they are not necessarily the same, as exemplified by Spanish instead of Spaniard or British instead of Briton. English commonly uses national demonyms such as Ethiopian or Guatemalan, while the usage of local demonyms such as Chicagoan, Okie or Parisian is less common. Many local demonyms are rarely used and many places, especially smaller towns and cities, lack a commonly used and accepted demonym altogether.
Этимология
National Geographic терминді 1990 жылғы еңбегінде Merriam Webster редакторы Пол Диксонға жатқызады. Бұл сөз географиялық атаулардан туындаған зат есімдерге, сын есімдерге және етістіктерге қатысты Merriam Webster колледждік сөздігінде де, Чикаго стилі туралы нұсқаулықтар сияқты маңызды стильдік нұсқаулықтарда да кездеспеген. Кейіннен Диксон бұл мағынадағы терминді 1997 жылы "Жергілікті тұрғындарға арналған атаулар" кітабында кеңінен таныстырды. Дегенмен, "Қай жерден келген адамды қалай атайсыз?" тұрғындардың есімдерінің сөздігінде (жергілікті тұрғындарға арналған атаулардың бірінші басылымы) Диксон бұл терминді Джордж Х. Шецке, оның 1988 жылғы "Аттардың аттары: сипаттамалық және нормативтік ономикон" еңбегіне жатқызған.
Көркем әдебиет
Әдебиет және ғылыми фантастика мәдени топқа тікелей қатысы жоқ көптеген этнонимдерді жасады. Бұлар әдетте жоғарыда көрсетілген стандартты үлгілерді пайдалану арқылы құрастырылады. Мысалы, Марстың гипотетикалық тұрғындары үшін марсиандықтар (ғалым Персиваль Лоуэллге авторлық құқығы берілген), Толкиннің ойдан шығарылған Гондор елінің халқы үшін гондориялықтар және Платонның Атлантида аралы үшін атланттықтар. Ғылыми фантастикадағы басқа мысалдар – Юпитер немесе оның серіктері үшін юпитерліктер, ал Венера үшін венералықтар. Шығармашылық шетелдіктер жер тұрғындарын жерлік (ескі ағылшын тіліндегі "инг" сөзінен – "ұрпақ") деп атайды, сондай-ақ террандықтар, террендықтар, теллуриандықтар, ертерліктер, ертістіктер, жерліктер және соляриандықтар (Сол, күн) дейді. Басқа әлемдер мен елдерді қамтитын фантастикалық әдебиетте де этнонимдер көптеп кездеседі. Мысалы, Гулливердің сатиралық саяхаттарындағы Лиллипут және Бробдингнаг аралдарынан шыққан лиллипутиандықтар мен бробдингнагиандықтар. Кейбір жағдайларда, тілдік негіз құрылғанда, стандартты емес этнонимдер жасалады (немесе эпонимдер кері жасалады). Мысалы, Толкиннің рохирримдері (Роханнан), "Жұлдыз жолы" франшизасының клингондары (олардың туған планеталарына әртүрлі атаулар берілген) және "Halo" франшизасының саңгелилер (адамдар мен ойыншылар оларды "Элиталар" деп те атайды), олар өздерінің туған планетасы Саңгелиостан аталған.