Евжен Франсуа Видок: Қылмыстан криминалистикаға дейін өмір жолы

Кіріспе

Француз қылмыскері және криминалист (1775–1857)

Эжен Франсуа Видок (øʒɛn fʁɑ̃nswa vidɔk; 24 шілде 1775 – 11 мамыр 1857) – француз қылмыскері, кейін криминалист болған. Оның өмірбаяны Виктор Гюго, Эдгар Аллан По және Оноре де Бальзак сияқты бірнеше жазушыға шабыт берді. Ол Францияның алғашқы қылмыстық тергеу агенттігі – Sûreté Nationale-нің негізін қалаушы және тұңғыш директоры, сондай-ақ алғашқы жеке детективтік бюроның басшысы болды. Видок қазіргі криминологияның және француз ұлттық полициясының негізін салушысы деп есептеледі. Ол сонымен қатар алғашқы жеке детектив ретінде танылады.

Өмір

Евгений Франсуа Видок 1775 жылғы 23-24 шілде түнде Солтүстік Францияның Аррас қаласында, Венеция көпіршігі көшесінде, қазіргі Евгений Франсуа Видок көшесінде дүниеге келді. Ол Генриетта Франсуаза Видоктың (қыз аты Дион, 1744–1824) және оның күйеуі, наншы Николас Жозеф Франсуа Видоктың (1744–1799) үшінші баласы болды.

Балалық шағы мен жастық шағы (17751795)

Балалық шағы туралы көп мәлімет жоқ; көбінесе оның арбаға жазылған өмірбаяндығы мен француз архивтеріндегі бірнеше құжаттарға негізделген. Әкесі жақсы білімді және сол кездегі шамамен өте бай болған, себебі ол астық сатумен айналысқан. Видоктың алты бауыры болған: екі үлкен ағасы (олардың бірі оның тууына дейін қайтыс болған), екі кіші ағасы және екі кіші сіңлісі. Видоктың жасөспірімдік жылдары алабұрлы болған. Ол қорқынышсыз, шулы және айлакер, өте талантты, бірақ сонымен қатар өте жалқау деп сипатталған. Ол Аррастың қару-жарақ үйлерінде (жауынгерлік залдарында) көп уақыт өткізіп, шебер фехтовальщик ретінде танымал болды және "жабайы шошқа" ("le Vautrin") деген лақап ат алды. Ұрлық арқылы өзін қамтамасыз етіп, белгілі бір деңгейде жайлылыққа ие болды. Видок он үш жасында ата-анасының күміс табақтарын ұрлап, түскен ақшаны бір күні ішінде жұмсаған. Ұрылықтан үш күн өткен соң тұтқындалып, жергілікті Боде түрмесіне жеткізілді. Он күннен кейін ғана әкесі оны сабақ беру үшін ұстатқанын білді. Жалпы он төрт күннен кейін түрмеден босатылды, бірақ бұл оны түзетуге жеткіліксіз болды. Он төрт жасқа келгенде, ол ата-анасының нан пісірушілігінің кассасынан көп ақша ұрлап, Остендке қашып кетті, онда Америкаға аттануға тырысты; бірақ бір түні алданып, кенеттен ақшасыз қалды. Көшпенді суретшілер тобында жұмыс істеп, күнкөрісін тапты. Үнемі ұрып-соғуларға қарамастан, адал жұмыс істеп, астық үйірмесінен шикі ет жейтін Карибтік жемісқор рөліне көтерілді. Олардан қашып, қуыршақтар жасаушылармен бірге өмір сүрді. Алайда, жұмыс берушінің жас әйелімен сырбаздық жасағаны үшін олар қауымнан қуылды. Содан кейін ол біршама уақыт саудагердің көмекшісі болып жұмыс істеді, бірақ Аррасқа жақындағанда, кешірім сұрап ата-анасына оралды. Анасы оны қуанышпен қарсы алды. 1791 жылдың 10 наурызында Бурбон полкіне қатысты, онда оның шебер фехтовальщик ретіндегі беделі расталды. Видоктың айтуынша, алты ай ішінде он бес адамды дуэльге шақырып, екеуін өлтірді. Үлгілі сарбаз болмағанына және қиындықтар тудырғанына қарамастан, ол барлығы он төрт күн ғана түрмеде отырды. Осы екі апта ішінде ол бір тұтқынға қашып кетуге көмектесті. Франция 1792 жылдың 20 сәуірінде Австрияға қарсы соғыс жариялағанда, Видок 1792 жылдың қыркүйегінде Вальми шайқасының ішінде Бірінші коалиция шайқастарына қатысты. 1792 жылдың 1 қарашасында гранадиерлер капралына көтерілді, бірақ көтерілу салтанатында әріптес офицерге дуэльге шақырды. Бұл майор-сержант жекпе-жектен бас тартты. Сондықтан Видок оны ұрып соқты. Жоғарғы офицерді ұрып-соғу өлім жазасына әкелуі мүмкін еді. Сондықтан ол дезертирлік жасап, тарихын жасыра отырып, 11-ші жеңіл атқыштар полкіне қосылды. 1792 жылдың 6 қарашасында генерал Дюмориездің қол астында Джемаппес шайқасында шайқасты. 1793 жылдың сәуірінде Видок дезертир ретінде танылды. Ол сәтсіз әскери төңкерістен кейін қашып жүрген генералдың соңынан еріп, жау лагеріне кірді. Бірнеше аптадан кейін Видок француз лагеріне оралды. Досы, жеңіл атқыштар капитаны, оның мүддесін қорғады, сондықтан оған жеңіл атқыштар қатарына қайта қосылуға рұқсат берілді. Ақырында ол енді қабылданбайтынын айтып, әскерден кетті. Аррасқа оралғанда ол он сегіз жаста болды. Көп ұзамай ол әйелдерге құмарлық танытушы ретінде танымал болды. Оның құдайылықтары жиі жекпе-жектерге әкеліп соқты, сондықтан ол 1794 жылдың 9 қаңтарынан 1795 жылдың 21 қаңтарына дейін Боде түрмесінде тұтқынға алынды. 1794 жылдың 8 тамызында, он тоғыз жасқа толмаған Видок жүктілік қорқынышынан кейін Анна Мари Луиза Шевальеге үйленді. Балалары болмады, сондықтан некелері басталғалы бақытты болмады. Видок әйелі Пьер Лоран Валлен атты адъютантпен бірге алдап кеткенін білгенде, тағы да әскерге қайта оралды. 1805 жылы ажырасып кеткенге дейін ол әйелімен қайтадан кездеспеді.

Little is known about his childhood; most of it is based on his ghost written autobiography and a few documents in French archives. His father was well educated and, for the time, very wealthy since he was also a corn dealer. Vidocq had six siblings: two older brothers (one of whom had died before he was born), two younger brothers, and two younger sisters. Vidocq's teenage years were turbulent. He is described as being fearless, rowdy and cunning, very talented, but also very lazy. He spent much time in the armories (fighting halls) of Arras and acquired a reputation as a formidable fencer and the nickname le Vautrin ("wild boar"). By stealing, he provided himself with some level of comfort. When Vidocq was thirteen years old, he stole his parents' silver plates and spent the proceeds from them within a day. Three days after the theft, he was arrested and brought to the local jail, Baudets. Only ten days later, he learned that his father had arranged his arrest to teach him a lesson. After a total of fourteen days, he was released from prison, but even this did not tame him. By age fourteen, he had stolen a large amount of money from the cash box of his parents' bakery and left for Ostend, where he tried to embark to the Americas; but he was defrauded one night and found himself suddenly penniless. To survive, he worked for a group of traveling entertainers. Despite regular beatings, he worked hard enough to get promoted from stable boy to playing a Caribbean cannibal who eats raw meat. He ended up living with puppeteers to get away from them. However, he was banished from them because he flirted with the young wife of his employer. He then worked some time as an assistant of a peddler, but as soon as he neared Arras, he returned to his parents seeking forgiveness. He was welcomed by his mother with open arms. On 10 March 1791, he enlisted in the Bourbon Regiment, where his reputation as an expert fencer was confirmed. According to Vidocq, within six months, he challenged fifteen people to a duel and killed two. Despite not being a model soldier and causing difficulties, he spent only a total of fourteen days in jail. During those two weeks, Vidocq helped a fellow inmate successfully escape. When France declared war against Austria on 20 April 1792, Vidocq participated in the battles of the First Coalition, including the Battle of Valmy in September 1792. On 1 November 1792, he was promoted to corporal of grenadiers, but during his promotion ceremony, he challenged a fellow non commissioned officer to a duel. This sergeant major refused the duel. So Vidocq hit him. Striking a superior officer could have led to a death sentence. So he deserted and enlisted in the 11th Chasseurs, concealing his history. On 6 November 1792, he fought under General Dumouriez in the Battle of Jemappes. In April 1793, Vidocq was identified as a deserter. He followed a general, who was fleeing after a failed martial coup, into the enemy camp. After a few weeks, Vidocq returned to the French camp. A chasseur captain friend interceded for him, so he was allowed to rejoin the chasseurs. Finally, he resigned from the army because he was no longer welcome. He was eighteen years old when he returned to Arras. He soon gained a reputation as a womanizer. Since his seductions often ended in duels, he was imprisoned in Baudets from 9 January 1794 to 21 January 1795. On 8 August 1794, when he was barely nineteen, Vidocq married Anne Marie Louise Chevalier after a pregnancy scare. No child resulted, and the marriage was not happy from the start. When Vidocq learned that his wife had cheated on him with the adjutant, Pierre Laurent Vallain, he left again for the army. He did not see his wife again until their divorce in 1805.

Қаңғып жүрген жылдары мен түрмеде (1795-1800)

Видок армияда ұзақ қызмет етпеді. 1794 жылдың күзінде ол уақытының көп бөлігін Брюссельде өткізді, ол кезде ол әртүрлі алаяқтардың панасы болған. Сол жерде ол өзін ұсақ алдаулармен асырады. Бір күні оны полиция ұстап алды. Өзін таныстыруды сұрағанда, ол өзін Лилль қаласынан келген Руссо мырза деп таныстырды және полиция оның айтқанын тексеруге тырысқанда қашып кетті. 1795 жылы Руссо есімімен ол "ұшқыш армияға" ("armée roulante") қосылды. Бұл армияда нақты лауазымы мен полкі жоқ "әмірлер" болды. Олар шабуыл жасаушылар, маршруттар, шендер мен форма жасап, соғыс алаңдарынан алыс жүретін. Видок штурман лейтенанты болып бастады, бірақ көп ұзамай гусар капитаны болды. Осы қызметте ол Брюссельде оған ғашық болған бай жесірмен танысты. Видоктың серігі оны француз төңкерісінен қашып жүрген жас дворян екеніне сендірді. Олардың үйлену тойына аз уақыт қалғанда Видок оған шындықты айтты. Содан кейін ол қаладан кетіп қалды, бірақ одан бұрын әйелдің жомарт сыйлығын алды. 1795 жылдың наурыз айында Видок Парижге келді, онда ол барлық ақшасын әйелдерге жұмсады. Ол солтүстікке қайтып, богемиялық цыгандар тобына қосылды, бірақ кейін Франсин Лонгеге ғашық болғандықтан оларды тастап кетті. Франсин оны нағыз солдатқа алмастырғанда, ол екеуін де ұрып-сапалады. Солдан кейін 1795 жылдың қыркүйегінде Видок Лилльдегі Сен-Пьер мұнарасының түрмесіне үш айға сотталды. Видок жиырма жаста болды және түрмедегі өмірге тез бейімделді. Ол Себастьен Бойтель сияқты бірнеше адаммен дос болды, ол ұрлық үшін алты жылға сотталған еді. Кейін Бойтельді күтпеген жерден босатты, бірақ ертесі күні жергілікті инспектор кешірімнің жалған екенін байқады. Видок екі тұтқын, Грауар мен Гербодан, оның камерасын пайдалануды сұрағанын айтты (солдат болғандықтан Видоктың жеке камерасы болған), себебі ортақ бөлме тым шулы болғандықтан, белгісіз бір нәрсе жазу үшін. Алайда, екі тұтқын да оның бұл іске қатысқанын және барлық идея оның болғанын мәлімдеді. Осылайша, Видок үш айдан кейін де босатылмады. Келесі апталарда Видок Франсиннің көмегімен бірнеше рет қашып, бірақ әрқашан қайта ұсталды. Бір рет қашып кеткеннен кейін Франсин оны басқа әйелмен ұстады. Ол бірнеше күнге жоғалып кетті, содан кейін полиция оны қайта ұстады және Франсинге бірнеше пышақ жарақаты келгенін айтты. Ол тек жалған айып емес, кісі өлтіруге талпыныс жасады деп айыпталды. Франсин кейін жарақаттарды өзі салғанын мәлімдеді және айыптау алынып тасталды. Франсин қашуға көмектескені үшін алты айға сотталғаннан кейін Видоктың онымен байланысы үзілді. Ұзақ уақыттан кейін, оның құжатты жасалмалағаны үшін сот басталды. 1796 жылдың 27 желтоқсанында Видок пен екінші айыпталушы Сезар Гербо кінәлі деп танылып, сегіз жылға қатаң еңбекке сотталды. Дуаи түрмесіндегі жаман қарым-қатынастан шаршап, соттан кейін екі есе күшейтілген күзеттен азап шеккенімді еске алып, мен шағымданудан бас тарттым, себебі бұл мені тағы бірнеше ай түрмеде ұстап тұруы мүмкін еді. Менің шешімімді растаған нәрсе - тұтқындарды бірден Бисереге жіберуге болатындығы туралы ақпарат болды, содан кейін олар бір тізбекке байланыстырып, Бресттегі Багнеге жіберілді. Эжен Франсуа Видок, "Видоктың естеліктері", 54-бет.

Vidocq did not stay long in the army. In autumn 1794, he spent most of his time in Brussels, which was then a hideout for crooks of all kinds. There, he supported himself by small frauds. One day, he was apprehended by the police, and as a deserter, he had no valid papers. When asked for his identity, he described himself as Monsieur Rousseau from Lille and escaped while the police tried to confirm his statement. In 1795, still under the alias of Rousseau, he joined the armée roulante ("flying army"). This army consisted of "officers" who in reality had neither commissions nor regiments. They were raiders, forging routes, ranks and uniforms but staying away from the battlefields. Vidocq began as a lieutenant of chasseurs but soon promoted himself to a hussar captain. In this role, he met a rich widow in Brussels who became fond of him. A co conspirator of Vidocq's convinced her that Vidocq was a young nobleman on the run because of the French Revolution. Shortly before their wedding, Vidocq confessed to her. Then he left the city, but not without a generous cash gift from her. In March 1795, Vidocq moved to Paris, where he squandered all his money entertaining women. He went back north and joined a group of Bohemian gypsies, which he later left for a woman he had fallen in love with, Francine Longuet. When Francine left him for a real soldier, he beat both of them. The soldier sued him, and in September 1795, Vidocq was sentenced to three months in the prison Tour Saint Pierre in Lille. Vidocq was twenty and quickly adapted to life in prison. He befriended a group of men, among them Sebastien Boitel, who had been sentenced to six years for stealing. Then Boitel was suddenly released, but the next day, the local inspector noticed that the pardon was forged. Vidocq claimed two fellow inmates, Grouard and Herbaux, had asked to use his cell (as a soldier, Vidocq had a cell all to himself) to write something of an unknown nature because the common room was too noisy. Both inmates claimed, however, that he helped in the fabrication and that the whole thing had been his idea. Thus, Vidocq was not released after the three months. In the following weeks, Vidocq escaped several times with the help of Francine, but was always captured soon again. After one of his escapes, Francine caught him with another woman. He disappeared for a few days, and when he was finally picked up again by police, he was told that Francine had been found with multiple knife wounds. Now, he was not only accused of forgery but also attempted murder. Francine later claimed that the wounds were self inflicted and the charge was dropped. Vidocq's contact with Francine stopped when she was convicted and sentenced to six months in prison for aiding the escapes. After a long delay, his trial for document forgery began. On 27 December 1796, Vidocq and a second accused, César Herbaux, were found guilty and sentenced to eight years of hard labour. Worn out by the bad treatment of every species which I experienced in the prison of Douai, tormented by a watchfulness redoubled after my sentence, I took care not to make an appeal, which would keep me there some months. What confirmed my resolution was the information that the prisoners were to be sent forthwith to the Bicêtre, and there, making one chain, to be sent on to the Bagne at Brest. It is unnecessary to say that I was relying on escaping en route.|Eugène François Vidocq|Memoirs of Vidocq, p. 54

Бисере түрмесінде Видок Бресттегі Багнеге ауысуды бірнеше ай күтті, онда ол галереяларда жұмыс істеуге мәжбүр болды. Бір тұтқын оған савате деген жекпе-жек өнерін үйретті, ол кейін оған пайдалы болды. 1797 жылдың 3 қазанында жасаған қашу әрекеті сәтсіз аяқталып, сегіз күнге қараңғы бөлмеге қамалды. Содан кейін 21 қарашада ол Брестке жіберілді. 1798 жылдың 28 ақпанында ол теңізші киімін киіп қашып кетті, бірақ бірнеше күннен кейін құжаттары болмағандықтан ұсталды, бірақ полиция оны қашқан қылмыскер деп танымады. Ол өзін Огюст Дюваль деп таныстырды, ал шенеуніктер бұл мәлімдемені тексергенде, ол түрме ауруханасына жатқызылды. Сол жерде ол монахтың киімін ұрлап, жасырынбақтап қашып кетті. Шоледе ол мал бағушы болып жұмысқа орналасты және осы сапарымен Париж, Аррас, Брюссель, Ансер және ақырында Роттердам арқылы өтті, онда голландтар оны күштеп жұмысқа алды. Ұзақ уақыт жеке қарақшы болып жұмыс істегеннен кейін, ол қайтадан тұтқындалып, Дуайға жеткізілді, онда оның аты Видок екені анықталды. Ол Тулондегі Багнеге ауыстырылып, 29 тамызда 1799 жылы келді. Сәтсіз қашу әрекетінен кейін, ол 1800 жылдың 6 наурызында бір әйелдің көмегімен қайтадан қашып кетті.

Қайта құру (18001811)

Видок 1800 жылы Аррасқа оралды. 1799 жылы әкесі қайтыс болды. Содан ол анасының үйінде жарты жылға жуық жасырынды, бірақ оны танып, қайтадан қашуға мәжбүр болды. Ол австриялықтың жеке басын қабылдады және біраз уақыт жесір әйелмен қарым-қатынаста болды, 1802 жылы ол Руанға көшіп барды. Видок бизнесмен ретінде беделге ие болды және ақырында анасы мен жесір әйелге өзімен бірге тұруға мүмкіндік берді. Ол тұтқындалып, Луврге әкелінді. Сол жерде ол өлім жазасына кесілгенін білді. Жергілікті прокурор Рэнсомның көмегімен ол арызданды және келесі бес айды қайтадан сотқа күтіп түрмеде өткізді. Осы уақыт аралығында Луиза Шевалье онымен ажырасу туралы хабарласты. Жазасын өтеп бере алмайтындай көрінгенде, тағы да қашуды шешті. 1805 жылы 28 қарашада ол бір сәтке қараусыз қалған кезде терезеден жақын орналасқан Скарп өзеніне секірді. Алдағы төрт жыл бойы ол тағы да қашып жүрді. Ол Парижге барып, өмірінің қирауына себеп болған Сезар Хербоның өлім жазасына кесілгенін өз көзімен көрді. Бұл оқиға Видокты қайта бағалау процесін бастады. Анасы мен оның естеліктерінде Аннет деп аталатын әйелмен бірге ол келесі жылдары бірнеше рет көшіп кетті; бірақ қайта-қайта, оның өткенінен адамдар оны таныды. Ол тағы да заңды саудагер болуға тырысты, бірақ бұрынғы әйелі оны Парижде тауып, ақша үшін шантаж жасады, ал бұрынғы бірнеше сотталғандар оны ұрланған тауарларды оларға сатуға мәжбүр етті. 1809 жылдың 1 шілдесінде, 34 жасқа толғанға дейін бірнеше күн қалғанда, Видок қайтадан тұтқындалды. Ол қоғамның шетінде өмір сүруді тоқтатуға шешім қабылдады және полицияға хабаршы ретінде қызмет көрсетуді ұсынды. Ұсынысы қабылданды, ал 20 шілдеде ол Бисереде тұтқындалды, онда ол тыңшы ретінде жұмысын бастады. 28 қазанда ол Ла Форс түрмесінде жұмысын жалғастырды. Ол тұтқындарды тексеріп, жалған жеке тұлғалар мен шешілмеген қылмыстар туралы ақпаратты Аннет арқылы Париж полициясының бастығы Жан Генриге жіберді. Мен өзімді тұрақты тыңшы деп санаймын, сондықтан мемлекеттік органдардың арасында қандай да бір келісім болған деп ойлаудан алыс едім. Тіпті жүк тасушылар мен күзетшілер де маған сеніп тапсырылған тапсырманы білмей қалды. Ұрылар құлшылық ететін, ең табанды қарақшылар бағалайтын (әрқашанда тіпті осы қатал жандардың өздері құрмет деп атаған сезімдері бар), мен олардың маған деген адалдықтарына әрқашан сенуге болатын. Оның командасы, бастапқыда он бір детективтен, екі клерктен және бір хатшыдан тұратын, кейде заңсыз құралдарды қолдана отырып, бизнесмендер мен жеке азаматтар атынан файзерлерге (қарақшылар, алаяқтар және банкроттар) қарсы тұрды. 1837 жылдан бастап Видок өзінің қызметі мен Соғыс департаменті сияқты түрлі мемлекеттік мекемелермен күмәнді қарым-қатынастары үшін ресми полициямен үнемі дау-дамай жасады. 1837 жылы 28 қарашада полиция іздестіру және тәркілеу жұмыстарын жүргізді және 3500 файл мен құжатты тәркіледі. Бірнеше күннен кейін Видок тұтқындалып, Рождество мен Жаңа жылды түрмеде өткізді. Оған үш қылмыс тағылды: алдау арқылы ақша жинау, мемлекеттік қызметкерлерді сыбайлас жемқорлықпен және мемлекеттік лауазымдарды жалғанда алу. 1838 жылдың ақпан айында көптеген куәгерлер куәлік бергеннен кейін, судья үш айыпты да жоққа шығарды. Видок қайтадан бостандыққа шықты. Видок әдебиеттер мен қоғамдық талқылаулар тақырыбына айналды. Бальзак Видоктың кейіпкерлері бейнеленген бірнеше роман мен пьеса жазды. Агенттік өркендеді, бірақ Видок достар табуды жалғастырды, олардың кейбіреулері күшті болды. 1842 жылы 17 тамызда полиция префекті Габриэль Делессерт атынан 75 полиция қызметкері оның кеңсе ғимаратына шабуыл жасап, оны және оның агенттерінің бірін тұтқындады. Бұл жолы жағдай айқын көрінді. Алдамшылық туралы тергеу барысында ол заңсыз түрде тұтқынға алып, тұтқынға алынған алаяқтан айырбас қағазы талап еткен. Кейінгі бірнеше ай бойы 67 жастағы Видок Консьержерьеде қамауға алынды. 1843 жылы 3 мамырда Делесерттің жақын досы судья Мишель Барбудың алдында алғашқы тыңдаулар өтті. Сот барысында Видок басқа да көптеген істер туралы куәлік беруге мәжбүр болды, олардың ішінде бірнеше әйелді ұрлап, олардың отбасыларының қалауы бойынша монастырларға еріксіз жеткізген. Сонымен қатар, оның несие беруші ретінде атқаратын қызметі және одан болатын ықтимал пайдасы зерттелді. Ақырында, ол бес жылға бас бостандығынан айырылып, 3000 франк айыппұл төледі. Видок бірден шағымданды, және граф Габриэль де Берни және генералд...

Vidocq returned to Arras in 1800. His father had died in 1799. So he hid in his mother's house for almost half a year before he was recognized and had to flee again. He assumed the identity of an Austrian and spent some time in a relationship with a widow, with whom he moved to Rouen in 1802. Vidocq built up a reputation as a businessman and finally felt secure enough to let his mother come live with him and the widow; but finally, his past caught up with him. He was arrested and brought to Louvres. There, he learned that he had been sentenced to death in absentia. With the help of the local procurator general, Ransom, he filed an appeal and spent the following five months in prison waiting for a retrial. During this time, Louise Chevalier contacted him to inform him of their divorce. When it seemed that there would be no decision concerning his sentence, he decided to flee again. On 28 November 1805, while unattended for a moment, he jumped out of a window into the adjacent river Scarpe. For the next four years, he was a man on the run once again. He spent some time in Paris, where he witnessed the execution of César Herbaux, the man with whom his life had started a downward spiral. This event triggered a process of re evaluation in Vidocq. With his mother and a woman he called Annette in his memoirs, he moved several times in the following years; but again and again, people from his past recognized him. He again tried to become a legitimate merchant, but his former wife found him in Paris and blackmailed him for money, and a couple of former fellow convicts forced him to fence stolen goods for them. On 1 July 1809, only a few days before his 34th birthday, Vidocq was arrested again. He decided to stop living on the fringes of society and offered his services as an informant to the police. His offer was accepted, and on 20 July, he was jailed in Bicêtre, where he started his work as a spy. On 28 October, he continued his work in La Force Prison. He sounded out his inmates and forwarded his information about forged identities and unsolved crimes through Annette to the police chief of Paris, Jean Henry. Blockquote|I believe I might have become a perpetual spy, so far was every one from supposing that any connivance existed between the agents of the public authority and myself. Even the porters and keepers were in ignorance of my mission with which I was entrusted. Adored by the thieves, esteemed by the most determined bandits (for even these hardened wretches have a sentiment which they call esteem), I could always rely on their devotion to me.|Eugène François Vidocq|Memoirs of Vidocq, p. 190 Once again, he predominantly hired ex convicts. His squad, which initially consisted of eleven detectives, two clerks and one secretary, pitted itself on behalf of businesspeople and private citizens against Faiseurs (crooks, fraudsters, and bankruptcy artists), occasionally using illegal means. From 1837, Vidocq quarreled constantly with the official police because of his activities and his questionable relations with various government agencies such as the War Department. On 28 November 1837, the police executed a search and seizure and confiscated over 3,500 files and documents. A few days later, Vidocq was arrested and spent Christmas and New Year in jail. He was charged with three crimes, namely the acquisition of money by deception, corruption of civil servants, and the pretension of public functions. In February 1838, after numerous witnesses had testified, the judge dismissed all three charges. Vidocq was free again. Vidocq increasingly became the subject of literature and public discussions. Balzac wrote several novels and plays that contained characters modeled after Vidocq. The agency flourished, but Vidocq continued to make enemies, some of them powerful. On 17 August 1842, on behalf of Police Prefect Gabriel Delessert, 75 police officers stormed his office building and arrested him and one of his agents. This time, the case seemed to be clear. In an investigation of defalcation, he had made an illegal arrest and had demanded a bill of exchange for the embezzled money from the arrested fraudster. For the next few months, 67 year old Vidocq was remanded into custody in the Conciergerie. On 3 May 1843, the first hearings finally took place before judge Michel Barbou, a close friend of Delessert. During the trial, Vidocq had to give testimony about many other cases, among them, the kidnappings of several women whom he had allegedly delivered to monasteries against their will at the behest of their families. Also, his activities as a money lender and the possible benefits from it were examined. Finally, he was sentenced to five years imprisonment and a fine of 3,000 francs. Vidocq immediately appealed, and through the intervention of political friends like Count Gabriel de Berny and the attorney general, Franck Carré, he quickly got a new trial, this time with the chief judge of the court royale. The hearing on 22 July 1843 took a matter of minutes, and after eleven months in the Conciergerie, Vidocq was free once again. The harm was done, however. The lawsuit had been very expensive, and his reputation was damaged. Business at the agency suffered. Moreover, Delessert tried to get him expelled from the city for being a former criminal. Although the attempt failed, Vidocq increasingly considered selling his agency, but he could not find a qualified and reputable buyer. In the following years, Vidocq published several small books in which he depicted his life to directly refute the rumours that were being circulated about him. In 1844, he presented an essay on prisons, penitentiaries, and the death penalty. On the morning of 22 September 1847, his third wife, Fleuride, died after 17 years of marriage. Vidocq did not marry again, but until his death, he had several intimate partners. In 1848, the February revolution caused the abdication of "Citizen King" Louis Philippe. The Second Republic was proclaimed, with Alphonse de Lamartine as the head of a transitional government. Although Vidocq had always been proud of his reception at the king's court and had boasted about his access to Louis Philippe, he offered his services to the new government. His task was the surveillance of political opponents such as Louis Napoléon Bonaparte, the nephew of Napoleon I. Meanwhile, the new government sank into chaos and violence. In the presidential election of 10 December 1848, Lamartine received less than 8,000 votes. Vidocq presented himself as a candidate in the 2nd Arrondissement but received only one vote. The clear winner, and thus president of the Second Republic, was Louis Napoléon Bonaparte, who did not respond to Vidocq's offer to work for him.

Қылмыскерлерді анықтау

Юрген Торвальд өзінің "Жылым детективтері" (1964) атты кітабында Видоктың фотографтық жадысы болғанын, оның арқасында бұрын сотталған қылмыскерлерді тіпті маскировкада да тани алатынын айтқан. Биограф Сэмюэл Эдвардс "The Vidocq Dossier" еңбегінде алаяқ және жалған ақша жасаушы Ламбертке қарсы сот ісін баяндады, онда Видок айыпталушы туралы есте сақтағанын айтқан. Видок түрмелерге барып тұтқындардың бет-әлпетін жаттап алып, өз агенттерінен де солай істеуін талап етті. Англия полициясы осы әдісті қабылдады. 1980 жылдардың соңына дейін британдық тергеушілер сот отырыстарына қатысып, көрермендер қатарындағы адамдарды бақылап, мүмкін болатын серіктерін анықтауға тырысты. Видок Ламберттің сотта айтқандай, оның жадысы керемет болғанымен, ол өз агенттерінен де сондай қабілет күте алмады. Сондықтан, ол әр тұтқындалған адам туралы жеке сипаттамасын, лақап есімдерін, бұрынғы соттылықтарын, қылмыстық әдістерін және басқа да ақпаратты қамтитын карточканы мұқият толтырды. Ламберттің карточкасында, басқа да мәліметтермен қатар, қолжаз үлгісі де болды. Карточкалық жүйе француз полициясында ғана емес, сонымен қатар басқа елдердің полиция бөлімшелерінде де сақталды. Бірақ, көп ұзамай оның кемшіліктері байқалды. Альфонс Бертильон 1879 жылы Sûreté-ге кеңсе кызметкері болып келген кезде, карточкалардағы сипаттамалар күдіктілерді анықтау үшін жеткіліксіз болды. Бұл Бертильонды жеке сәйкестендіру үшін антропометриялық жүйені жасауға итермеледі. Карточкалар қораптарын сұрыптау, ол кезде бірнеше бөлмені толтырған, дене өлшемдеріне негізделген жүйеге ауыстырылды, бұл сұрыптау құрылымын жақсартуға жасалған көптеген әрекеттердің біріншісі болды. Ақпараттық дәуір келген кезде карточкалар цифрлық форматқа ауыстырылды, ал карточкалар қораптары деректер базасымен алмастырылды.

Видок қоғамы

1990 жылы Филадельфияда сот-медициналық суретші/мүсінші Фрэнк Бендер (2011 ж. қайтыс болды) Vidocq қоғамын құрды. Оның мүшелері – сот-медициналық сарапшылар, ФБР профильдеушілері, кісі өлтіру қылмыстарын тергеушілер, ғалымдар, психологтар, сот-медициналық сарапшылар және басқа да білікті мамандар. Ай сайынғы жиындарында олар әлемнің түкпір-түкпірінен келген ескі, шешілмеген қылмыстарды «Veritas veritatum» («Шындық шындықты тудырады») ұранымен, тегін шешуге тырысады. Қоғамға қатысу тізімі жабық және мүшелер саны ешқашан Видоктың өмір сүрген жылдарынан аспайды.

Театр

Видок театрдың досы еді. Оның өмірінде қылмыс оқиғаларын мелодрама түрінде үзбей көрсететін бірнеше театрлары бар «Қылмыс бульвары» (Boulevard du Crime) жолы өте танымал болды. Осы театрлардың бірі – «Театр де лямбигю коник» (Théâtre de l'Ambigu Comique) еді, оны Видок көп жағдайда демеушілік етті. Биограф Джеймс Мортонның айтуынша, Видок сонымен қатар пьеса ұсынған, бірақ ол ешқашан қойылмаған. Ол актерлік өнерге де қатысуды жоспарлаған, бірақ оны іске асырмаған. Видоктың көптеген сүйікті әйелдері актрисалар болды, сонымен қатар оның достары мен таныстарының көпшілігі де театр өнерінен шыққан. Олардың арасында әйгілі актер Фредерик Лемейтр болды, ол Бальзактың «Вотрен» (Vautrin) пьесасында басты рөлді сомдады. Бұл пьеса цензурадан өткеннен кейін 1840 жылдың 14 наурызында «Театр де ля Порт Сен-Мартенде» (Théâtre de la Porte Saint Martin) тұңғыш рет көрсетілді. Лемейтр сыртқы келбетін Видокқа ұқсатуға тырысты, өйткені Вотрен кейіпкері оның прототипі болған. Премьерада қысқа уақытқа шатасу туды, себебі Лемейтр киген шаш періштері (парик) король Людовик Филипптің шаш періштеріне ұқсас болды. Содан кейін француз ішкі істер министрі бұл пьесаны тыйым салып, қайта қоюға рұқсат бермеді. Театрда Видоктан шабыттанған пьесалар ғана қойылған жоқ. Оның өмірбаяны да бірнеше рет сахнаға көтерілді, көбінесе естеліктері әдеби үлгі ретінде пайдаланылды. Әсіресе Англияда Видокқа деген қызығушылық зор болды. Оның естеліктері тез арада ағылшын тіліне аударылды, ал бірнеше айдан кейін, 1829 жылдың 6 шілдесінде «Видок! Француз полициясының тыңшысы» (Vidocq! The French Police Spy) пьесасы Лондонның Ламбет ауданындағы «Суррей театрында» (Surrey Theatre) тұңғыш рет көрсетілді. Роберт Уильям Эллистон қойған екі актілі мелодраманы Дуглас Уильям Джеррольд жазды, ал басты рөлді Т.П. Кук ойнады. Тәнтігерлер, соның ішінде «Таймс» (The Times) газетінің бір шолушысы, пьесаға өте жағымды баға бергенімен, алғашқы айда ол тек тоғыз рет қойылды да, кейін тоқтатылды. 1860 жылдың желтоқсанында, Видок қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Ф. Марчант жазған тағы бір пьесасы Хокстондағы «Британия театрында» (Britannia Theatre) «Видок немесе француз Жонатан Уайлд» (Vidocq or The French Jonathan Wild) деген атпен қойылды. Ол театр бағдарламасына бір апта ғана енгізілді. 1909 жылы Эмиль Бергерат бес актіде және жеті сахнада «Видок, полиция императоры» (Vidocq, empereur des policiers) атты мелодрама жазды. Пьесаны өндірушілер Герц бен Кокелин қабылдамады, бірақ Бергерат оларға 8000 франк көлемінде зиянды өтеу үшін сотқа жүгінді және сотта жеңіске жетті. Бұл пьеса 1910 жылы Сара Бернхардт театрында (Théâtre Sarah Bernhardt) тұңғыш рет көрсетілді. Басты рөлді Жан Кемм ойнады, ол жылдардан кейін Видок туралы түсірілген фильмге де қатысты.

Vidocq was a friend of the theater. During his lifetime, the Boulevard du Crime, a road with several theatres that regularly presented crime stories in the form of melodramas, was quite popular. One of these theatres was the Théâtre de l'Ambigu Comique, which was sponsored by Vidocq to a great extent. According to the biographer James Morton, Vidocq also submitted a play, but it was never produced. He also had plans to dabble in play acting but never carried them out. Not only were many of Vidocq's paramours actresses, but many of his friends and acquaintances were also from the theatre scene. Among them was the famous actor Frédérick Lemaître, who among other things played the main role in Balzac's Vautrin, a play which debuted on 14 March 1840 at Théâtre de la Porte Saint Martin after numerous problems with censorship. Lemaître tried to adapt his appearance to that of Vidocq, on whom the character Vautrin was based. At the premiere, there were commotions because the wig Lemaître had used was also similar to the one of King Louis Philippe. The play was banned by the French interior minister after that and not performed again. It was not only plays inspired by Vidocq that were shown in the theatre. His one life story also made it on stage several times, usually with his memoirs as a literary template. Especially in England, there was great enthusiasm for Vidocq. The memoirs had been rapidly translated into English, and a few months later, on 6 July 1829, the premiere of Vidocq! The French Police Spy was held at Surrey Theatre in the London Borough of Lambeth. The melodrama in two acts, produced by Robert William Elliston, was penned by Douglas William Jerrold, and the main character was played by TP Cooke. Although the critics, among them one from The Times, were quite positive, the play was performed only nine times in the first month and then dropped. In December 1860, some years after Vidocq's death, another play about him, written by F. Marchant, was presented in Britannia Theatre in Hoxton under the title Vidocq or The French Jonathan Wild. It was included in the theatre program for only one week. In 1909, Émile Bergerat wrote the melodrama Vidocq, empereur des policiers in five acts and seven scenes. The producers Hertz and Coquelin rejected it, but Bergerat sued them successfully for 8,000 francs in damages. The play debuted in 1910 in Théâtre Sarah Bernhardt. Jean Kemm, who years later would also participate in a movie about Vidocq, took over the lead role.

Фильм

Видоктың естеліктеріне негізделген фильм 1909 жылғы 13 тамызда Францияда қара-ақ түсті, қысқа үнсіз фильм – «La Jeunesse de Vidocq ou Comment on devient policier» болып жарық көрді. Видок рөлін Гарри Баур ойнады, ол оны екі жалғастыруда: «L'Évasion de Vidocq» (1910) және «Vidocq» (1911) фильмдерінде де сомдады. Жан Кеммнің режиссерлігімен 1922 жылы естеліктерге негізделген үнсіз фильм «Видок» пайда болды. Сценарийді Артур Бернеде жазды, ал басты рөлді Рене Наварр ойнады. 1939 жылы тағы да «Видок» деп аталатын алғашқы дыбысты фильм шықты. Жак Даррой Андре Брюлені басты рөлде түсірді. Фильм көбінесе Видоктың қылмыстық мансабына бағытталған. 1946 жылғы 19 шілдеде Видок туралы алғашқы американдық фильм – «A Scandal in Paris» пайда болды, онда Джордж Сандерс Видок рөлін ойнады, ал режиссері – Дуглас Сирк. Ол қоғамдағы алаяқтың өркендеуін және оған қоса махаббат оқиғасын көрсетті. 1948 жылғы сәуірде Видоктың өмірбаянының келесі француздық нұсқасы, Лусьен Гание-Раймондтың режиссерлігімен Анри Нассиеттің басты рөлде ойнаған «Крой Морт кавалери» фильмі түсірілді. 1967 жылғы 7 қаңтарда француз телеарнасы ORTF әрқайсысы он үш сериядан тұратын екі телесериалдың біріншісін көрсетті. Бернар Ноэльдің ойнаған «Видок» әлі де қара-ақ түсті болды. Екінші серия, «Les Nouvelles Aventures de Vidocq», алғаш рет түсті түсірілді және 1971 жылғы 5 қаңтарда көрсетілді, онда Клод Брассер басты рөлді ойнады. 1989 жылы «Аяқ із» атты пилоттық эпизод Эжен Видокқа арналды. Сериал «Криминалистика оқиғалары» деп аталды және Чехословакия мен Германияның бірлескен өндірісінде түсірілді. 2001 жылы Питофтың режиссерлігімен Жерар Депардье француз ғылыми-фантастикалық фильмінде Видок рөлін ойнады. 2018 жылы Жан-Франсуа Рише Винсент Кассельдің Видок рөлінде ойнаған «Париж императоры» («L'Empereur de Paris») фильмін түсірді.

Комикстер

Видоктың өмірі голланд суретшісі Ханс Г. Кресстің комикс сериясына шабыт берді, ол 1965 және 1969 жылдар аралығында Pep журналында жарияланды. Бұл Наполеон дәуірінде өтетін реалистік оқиғалар сериясы болды, онда Видок қылмыстық өткені бар детектив ретінде көрсетілген.

Бейне ойындар

Видокк оқиғалы-сырлы ойын «Инспектор Джаверт және қанды ант» ойынында ойналатын кейіпкер ретінде көрінеді.

Криминалистикаға әсер ету

(бұрынғы атауы: "Детективтер ғасыры").

Әдебиетке әсері

(1929 жылғы Париж басылымының қайта басылымы). (сонымен қатар, Universität Giessen университетінің 2001 жылғы диссертациясы).