Кіріспе

Қоғам құрылғанға дейінгі адам өмірінің гипотетикалық жағдайлары

Этикада, саяси философияда, әлеуметтік келісім теориясында, дінде және халықаралық құқықта "табиғат жағдайы" термині адамдар қоғамдар мен өркениеттерге бірігуге дейін болған өмір салтын сипаттайды. Табиғат жағдайы теориясының философтары қоғамдар пайда болғанға дейін тарихи кезең болғанын айтады және "азаматтық қоғамға дейін өмір қалай болды?", "мұндай қарапайым бастамадан үкімет қалай пайда болды?" және "ұлт-мемлекет құру арқылы қоғамға кірудің гипотетикалық себептері қандай?" деген сұрақтарға жауап іздейді. Әлеуметтік келісім теориясының кейбір түсіндірмелерінде бостандық бар, бірақ табиғат жағдайында құқық жоқ; ал әлеуметтік келісім арқылы адамдар қоғамдық құқықтар мен міндеттерді жасайды. Әлеуметтік келісім теориясының басқа түсіндірмелерінде қоғам шектеулер (заң, әдет-ғұрып, дәстүр және т.б.) енгізеді, олар адамның табиғи құқықтарын шектейді. Саяси мемлекетке дейін болған қоғамдар мезолит тарихы, археология, мәдени антропология, әлеуметтік антропология және этнология арқылы зерттеледі, бұл жергілікті қоғамның әлеуметтік және билік құрылымдарының ерекшеліктерін анықтауға бағытталған.

Мози

Ертедегі Соғыс жасайтын мемлекеттердің философы Мози табиғат күйі туралы идеяны дамытқан тарихтағы алғашқы ойшылдардың бірі болды. Ол бұл идеяны жалғыз билеушінің қажеттігін қорғау үшін ұсынған. Мозидің сөзіне қарағанда, табиғат күйінде әр адамның өз моральдық қағидалары (и, 義) болады. Осының салдарынан адамдар келісімге келе алмай, ресурстар ысырапқа салынды. Мози мемлекетті күшейту мен біріктірудің жолдарын (ли, 利) ұсынғандықтан, мұндай табиғи тәртіпсіздікке қарсы болды: Адамзат өмірінің бастапқы кезеңінде, заң мен үкімет болмағанда, қалыпты жағдай – «әркім өз қағидасымен (и, 義) өмір сүру» еді. Сәйкесінше, әр адамның өз қағидасы, екі адамның екі түрлі қағидасы, ал он адамның он бір түрлі қағидасы болды. Адамдардың саны арта түскен сайын, пікірлердің айырмашылығы да артты. Әркім өзінің моральдық көзқарасын жақтап, басқалардың көзқарасын қабылдамады, осылайша адамдар арасында наразылық туды. Нәтижесінде, әке мен бала, үлкен және кіші іні-қарындастар жау болып, бір-бірінен шеттеді, себебі олар келісімге келе алмады. Барлығы су, от және у арқылы бір-біріне зиян келтіруге тырысты. Артық энергия өзара көмекке жұмсалмады, артық тауарлар бөліспей шіріп кетті, ал құнды білімдер (дао, 道) құпияда сақталды және жарияланбады. Адамзат әлеміндегі тәртіпсіздік құстар мен жануарлар арасындағы тәртіпсіздікпен теңестірілуі мүмкін. 3-тарау 1. Оның ұсынысы – әрбір істің пайдасын есептеу арқылы кез келген адам қолдана алатын бірыңғай моральдық жүйе немесе стандартқа (fa, 法) сәйкес қағидаларды біріктіру болды. Осылайша, мемлекет басшысы мен оның халқы бірдей моральдық жүйеге ие болады, ынтымақтастық пен бірлескен күш-жігер басты қағида болады. Кейіннен оның ұсынысын конфуциандықтар (әсіресе Мэнцзы) моральдан гөрі пайдаға басымдық бергендіктен қабылдамады.

Томас Хоббс

Табиғаттың таза күйін немесе "адамзаттың табиғи жағдайын" XVII ғасырдағы ағылшын философы Томас Хоббс «Левиафан» және оның бұрынғы еңбегі «Де Циве» еңбегінде сипаттаған. Хоббс адамдар арасындағы табиғи теңсіздік ешкімге анық басымдық беруге жеткіліксіз деп сараптап, сондықтан барлығы жоғалту немесе зорлық-зомбылықтан үнемі қорқуға тиіс екенін айтты; осылайша, "адамдар ортақ биліксіз, барлығын бақылауда ұстайтын күшсіз өмір сүргенде, олар соғыс деп аталатын жағдайға түседі; және бұл әр адамның әр адамға қарсы соғысы". Осы жағдайда әрбір адам өзінің өмірін сақтау үшін қажет деп ойлағанның бәрін жасауға табиғи құқыққа ие, ал өмір "жеке, кедей, жағымсыз, қатыгез және қысқа" («Левиафан», XIII–XIV тараулар). Хоббс осы табиғи жағдайды латын тіліндегі (bellum omnium contra omnes) фразасымен – "барлығының бәріне қарсы соғысы" деп сипаттаған («Де Циве»). Табиғат күйінде жеке меншік немесе әділетсіздік болмайды, себебі ақыл-ойымен ашылған белгілі бір табиғи қағидалардан («табиғи заңдар») басқа заң жоқ: біріншісі – "әр адам оны қол жеткізуге үміттенгенше, бейбітшілікке ұмтылуға тиіс" («Левиафан», XIV тарау); ал екіншісі – "адам, егер басқалар да солай істесе, өзінің бейбітшілігі мен қорғанысы үшін қажет деп ойласа, барлық нәрсеге құқығынан бас тартып, басқаларға қарсы өзіне рұқсат ететіндей еркіндікке қанағат етуге дайын болуы керек" (loc. cit.). Осыдан бастап Хоббс табиғат күйінен саяси қоғамға және өзара келісімшарттар арқылы үкімет құру жолын дамытты. Хоббс пікірінше, табиғат күйі әрқашан тәуелсіз елдер арасында сақталады, олар үшін табиғаттың осы қағидалары мен заңдарынан басқа заң жоқ («Левиафан», XIII тарау, XXX соңы). Оның табиғат күйіне қатысты көзқарасы халықаралық құқық және қарым-қатынастар теориясының, тіпті ішкі қатынастар туралы кейбір теориялардың негізіне айналды.

Джон Локк

Джон Локк 1680 жылдары Англияда болған "Шығарылым дағдарысы" кезінде жазылған "Азаматтық үкімет туралы екінші трактатында" табиғат күйін қарастырады. Локк үшін, табиғат күйінде барлық адамдар "өз әрекеттерін реттеуге және табиғат заңының шегінде өздерінің иеліктері мен тұлғаларын қалай қажет деп санаса, солай иеленуге" еркін. (2-ші т., §4). "Табиғат күйін табиғат заңы басқарады" және бұл заң – ақыл. Локк ақылдың "ешкімнің өмірін, бостандығын және мүлігін зардап етуге болмайтынын" (2-ші т., §6) үйрететініне сенеді, ал осыған қарсы бұзушылықтар жазалануы мүмкін. Локк табиғат күйін және азаматтық қоғамды бір-біріне қарама-қарсы деп сипаттайды, ал азаматтық қоғамның қажеттілігі табиғат күйінің мәңгілік болуынан туындайды. Осы табиғат күйіне қатысты көзқарас (Гоббстың философиясы бұрынғы теологияға тәуелді емес екенінен айырмашылығы) христиандық сенімнен туындайды. Локк Гоббсқа жауап берді деп ойлау табиғи болғанымен, Локк Гоббсты есіммен атамайды, және оның орнына Роберт Филмер сияқты сол кездегі басқа жазушыларға жауап берген болуы мүмкін. Шындығында, Локктың Бірінші трактаты – Филмердің "Патриархасына" толық жауап болып табылады және Филмердің "Патриархта" баяндалған теориясын жоққа шығару үшін қадамдық әдіс қолданады. Консервативті партия сол кезде Филмердің "Патриархасы" артында бірікті, ал протестанттарды тағы да қуғынға түсіруден қорқып, вигтер Локктың "Үкімет туралы екі трактатында" баяндалған теорияны қолдады, себебі ол халықтың монархияны сенімін бұзған жағдайда құлатуын неге ақтауға болатынын нақты түсіндірді.

Монтескье

Монтескье өзінің 1748 жылы алғаш рет басылған «Заңдар рухы» атты еңбегінде табиғи жағдай тұжырымын пайдаланады. Монтескье қоғам құрылмас бұрынғы алғашқы адамдардың ой-өрісін сипаттайды. Оның сөзіне қарағанда, адамдар білім алу қабілетіне ие болып, ең алдымен өмірін сақтау туралы ойлайтын болар еді. Адамдар бастапқыда өзінің күшсіздігін және әлсіздігін сезінер еді. Осының салдарынан, олар осы жағдайда бір-біріне шабуыл жасауға бейім болмас еді. Кейін адамдар тамақ іздеп, қорқыныш пен сезімге ие болып, қоғам құру үшін бірігеді. Қоғам құрылғаннан кейін, сол сияқты құрылған қоғамдар арасында соғыс басталады. Соғыстың мақсаты – қоғамды және жеке өзін сақтау. Монтескье үшін қоғамда заңның қалыптасуы – ақыл-оқтың көрінісі және қолданылуы.

Жан-Жак Руссо

Хоббстың көзқарасына XVIII ғасырда Жан Жак Руссо қарсы шықты, ол Хоббс әлеуметтенген адамдарды алып, оларды өскен қоғамынан тыс жерде өмір сүретінін ойлап тапты деді. Оның орнына, адамдар жақсы да, жаман да емес, бос парақ ретінде туады және кейін қоғам мен орта біздің қай бағытта еңбеуімізге әсер етеді деп мәлімдеді. Руссоның табиғи жағдайында адамдар бір-бірін жеткілікті жақсы білмейтін, сондықтан күрделі қақтығыстарға ұшырамайтын, және олардың қадір-қасиеттері қалыпты болатын. Руссоның пікірінше, қазіргі қоғам мен оның иелену құқығы, шынайы бостандық деп саналатын табиғи жағдайдың бұзылуына кінәлі.

Дэвид Юм

Дэвид Юм «Адам табиғаты туралы зерттеуде» (1739) адам баласының табиғи түрде әлеуметтік екенін айтады: «Адамдардың қоғамға дейінгі осы жабайы жағдайда ұзақ уақыт қалуы мүмкін емес; бірақ оның өте алғашқы жағдайы мен орны әлеуметтік деп санауға лайық. Дегенмен, бұл философтар қаласа, өз ойларын табиғаттың шартты жағдайына дейін кеңейтуге кедергі келтірмейді, егер оны ешқашан болмаған және бола алмайтын философиялық қиял деп есептесе». Юмның зерттеуде білдірген адам табиғаты туралы ойлары оны Гоббс пен оның замандасы Руссоның ой эксперименттерімен де келістірмейтінін көрсетеді. Ол Гоббстің «Левиафан» кітабында сипатталған гипотетикалық адамзатты сенімсіз деп ашық сынап, мазақтайды. Сонымен қатар, ол «Әділет және меншіктің пайда болуы туралы» еңбегінде адамзат барлық жағдайда мейірімді болғанда, әділеттілікке ізгілік ретінде қарамайтынымызды айтады: «Әділеттілік тек адамдардың өзімшілдігі мен шектеулі жомарттығынан, сондай-ақ табиғаттың оның қажеттіліктерін қамтамасыз етудегі жеткіліксіздігінен туындайды».

Карл Маркс

Карл Маркстің примитивті коммунизм тұжырымы – яғни, таптық жүйелердің қалыптасуына дейінгі экономикалық өндіріс тәсілі – табиғат күйімен салыстырылатын болады.

Джон Роулз

Джон Роулз табиғаттың жасанды күйіндей нәрсені пайдаланды. Әділеттілік теориясын жасау үшін Роулз әрбір адамды бастапқы жағдайға орналастырады. Бастапқы жағдай – бұл ой-эксперимент ретінде қолданылатын табиғаттың гипотетикалық жағдайы. Бастапқы жағдайдағы адамдарда қоғам жоқ және олар қоғамнан қандай пайда көретінін білмейтін, білімсіздік көмекейімен жабылған. Олар өздерінің интеллектуалдық қабілеттері, байлығы немесе дағдылары туралы алдын ала білмейді. Роулз, бастапқы жағдайдағы адамдар негізгі бостандықтары қорғалған және қандай да бір экономикалық кепілдіктерге ие болған қоғамды қалап, осылай ойлайды. Егер қоғам жеке адамдар арасындағы әлеуметтік келісім арқылы бастапқыдан құрылса, осы принциптер мұндай келісімнің күтілетін негізі болар еді. Осылайша, осы принциптер нақты, қазіргі заманғы қоғамдардың негізін құруы керек, себебі қоғам әділ келісімдер бойынша бастапқыдан ұйымдастырылған жағдайда, барлығы оларға келісер еді.

Роберт Нозик

Ролздың Гарвардтағы әріптесі Роберт Нозик либералдық «Әділет теориясына» қарсы, либертариандық «Анархия, мемлекет және утопия» еңбегімен шықты, ол да табиғат жағдайы дәстүріне негізделген. Нозик табиғат жағдайынан ешкімнің құқықтарын бұзбай және күш қолданбай, меншік құқықтары мен негізгі құқық қорғаудың минималистік мемлекеті пайда болатынын дәлелдеді. Бұл минималистік мемлекетке әлеуметтік келісім емес, жеке тұлғалардың өзара келісімдері алып келеді.

Ұлттар арасында

Гоббс пікірінше, азаматтық үкімет орнағаннан кейін, жеке тұлғалар арасындағы табиғи жағдай жоғалады, себебі келісімшарттарды және жалпы табиғат заңдарын күшімен жүзеге асыруға азаматтық билік бар. Бірақ, мемлекеттер арасында мұндай билік жоқ, сондықтан мемлекеттер жеке тұлғалар сияқты өздерін сақтауға – соғыс жүргізуге де құқылы. Мұндай тұжырым кейбір авторларды мемлекеттердің одағы немесе дүниежүзілік азаматтық қоғам идеясына жеткізді, мысалы, Иммануил Канттың «Мәңгілік бейбітшілік» еңбегі. Ролз де мемлекеттер арасындағы табиғи жағдайды зерттейді. «Халықтардың құқығы» атты еңбегінде Ролз өзінің бастапқы позициялық ой-экспериментінің халықаралық қатынастарға бейімделген нұсқасын қолданады. Ролз мемлекеттер емес, халықтар зерттелуі тиіс негізгі бірлік екенін айтады. Мемлекеттер Ролздің бұрынғы «Әділет теориясы» еңбегіндегі қағидаларды ұстануға ынталандырылуы керек. Демократия осы мақсаттарға жетудің ең логикалық жолы сияқты көрінеді, бірақ халықаралық аренада ізгі ниетті демократия емес жүйелер де қабылдауға лайық. Ролз халықтың халықаралық сахнада қалай әрекет етуі керек екенін көрсететін сегіз қағиданы жасайды. Халықаралық қатынастар теориясында анархия – мемлекеттерді басқаратын жоғары билік болмайтын жағдай. Халықаралық қатынастар теориясының үш негізгі мектебі анархияға және оған қалай қарауға қатысты әртүрлі пікірлерде. Реализм әлемдік саясатты әлемнің әр мемлекеті табиғи жағдайдағы жеке тұлға сияқты қарастырады: ол анархияны әдеттегі жағдай деп есептейді және оған шешім табу мүмкін емес немесе тіпті қажет емес деп санайды. Либерализм анархияны либералды демократияның таралуы және халықаралық ұйымдарды пайдалану арқылы жеңілдетуге болады деп мәлімдейді, осылайша жаһандық азаматтық қоғам құруға болады; бұл көзқарас Джордж Буштің «заң үстемдігі, джунгли заңы емес, мемлекеттердің мінез-құлқына басшылық ететін әлемді құру» деген сөздерімен бейнеленеді. Конструктивист теоретиктер, либералдар сияқты, халықаралық қатынастарда анархияны берілген жағдай ретінде қарастырмайды, бірақ реалистер мен либералдар ұсынғаннан өзге де тәсілдерге ашық.