Кіріспе
Механикалық желдету немесе тыныс алуға көмектесу – жасанды тыныс алуды толық немесе ішінара қамтамасыз ету үшін «желдеткіш» деп аталатын аппаратты пайдаланудың медициналық термині. Механикалық желдету өкпеге ауаның кіруіне және одан шығуына көмектеседі, оның басты мақсаты – оттегі жеткізу және көмірқышқыл газын шығару. Механикалық желдету көптеген себептермен қолданылады, соның ішінде механикалық немесе неврологиялық себептерге байланысты тыныс жолдарын қорғау, жеткілікті мөлшерде оттегімен қамтамасыз ету немесе өкпеден артық көмірқышқыл газын алып тастау. Механикалық желдетуді пайдалануға түрлі денсаулық сақтау мамандары қатысады, ал желдеткішке мұқтаж адамдар көбінесе жансақтау бөлімінде қадағаланады. Егер трахеяға енгізілген құрал арқылы тыныс жолы жасалса, механикалық желдету «инвазивті» деп аталады. Бұл эндотрахеальды немесе назотрахеальды түтік арқылы жасалады. Есінен танып, инвазивті емес желдету үшін бетке немесе мұрынға арналған маскалар қолданылады. Механикалық желдетудің екі негізгі түрі бар: оң қысымды желдету, онда ауа тыныс жолдары арқылы өкпеге соғылады, және теріс қысымды желдету, онда ауа өкпеге тартылады. Механикалық желдетудің көптеген нақты режимдері бар, ал олардың атаулары технология үнемі дамыған сайын ондаған жылдар бойы қайта қаралып келді.
medical ventilation
Mechanical ventilation or assisted ventilation is the medical term for using a machine called a ventilator to fully or partially provide artificial ventilation. Mechanical ventilation helps move air into and out of the lungs, with the main goal of helping the delivery of oxygen and removal of carbon dioxide. Mechanical ventilation is used for many reasons, including to protect the airway due to mechanical or neurologic cause, to ensure adequate oxygenation, or to remove excess carbon dioxide from the lungs. Various healthcare providers are involved with the use of mechanical ventilation and people who require ventilators are typically monitored in an intensive care unit. Mechanical ventilation is termed invasive if it involves an instrument to create an airway that is placed inside the trachea. This is done through an endotracheal tube or nasotracheal tube. For non invasive ventilation in people who are conscious, face or nasal masks are used. The two main types of mechanical ventilation include positive pressure ventilation where air is pushed into the lungs through the airways, and negative pressure ventilation where air is pulled into the lungs. There are many specific modes of mechanical ventilation, and their nomenclature has been revised over the decades as the technology has continually developed.
Қауіп-қатерлер мен асқынулар
Механикалық желдету көбінесе өмірді сақтап қалатын шара болып табылады, бірақ оның салдарынан болатын асқынуларға әкелуі мүмкін. Желдету аппаратының параметрлерінен тікелей туындайтын оң қысымды желдетудің жиі кездесетін асқынулары – волютраума және баротраума. Басқаларына пневмоторакс, тері асты эмфиземасы, пневмомедиастинум және пневмоперитонеум жатады. Тағы бір жақсы зерттелген асқыну – желдетуге байланысты өкпе зақымдануы, ол жедел тыныс жетіспеу синдромы ретінде көрінеді. Басқа асқынуларға диафрагманың қажуы, жүрек шығысының төмендеуі және оттегінің уытты әсері жатады. Механикалық желдетуге жатқан пациенттерде жиі кездесетін негізгі асқынулардың бірі – өкпенің жедел зақымдануы (ӨЖЗ) / жедел тыныс жетіспеу синдромы (ЖТЖС). ӨЖЗ/ЖТЖС пациенттің аурушаңдығы мен өлім-жітіміне елеулі үлес қосатын факторлар ретінде танылады. Көптеген денсаулық сақтау жүйелерінде интенсивтік терапияның бір бөлігі ретінде ұзаққа созылған желдету – шектеулі ресурс. Осы себепті желдетуді бастау және тоқтату туралы шешімдер этикалық тартыстар тудыруы мүмкін және көбінесе жан сақтау шараларын қолданбау туралы заңдық бұйрықтарды қамтиды. Механикалық желдету көбінесе көптеген ауыртпалы процедуралармен байланысты, ал желдетудің өзі дискомфортты болуы мүмкін. Ауырсынуды басу үшін опиоидтар қабылдауға мұқтаж нәрестелерде опиоидтардың ықтимал жанама әсерлеріне тамақтанудағы қиындықтар, асқазан-ішек трактының қозғалыс бұзылыстары, опиоидқа тәуелділік қаупі және опиоидқа төзімділік дамуы жатады.
Механикалық желдетуден шығу
Механикалық желдетуден бас тарту уақыты – сонымен қатар «ауыстыру» деп те аталады – маңызды мәселе болып табылады. Механикалық желдетуді қажет ететін адамдарға, егер олар өздігінен тыныс алып, оттегімен қамтамасыз ете алса, желдетуден бас тарту мүмкіндігі қарастырылуы керек, және бұл үздіксіз бағалануы тиіс. Науқастың өздігінен тыныс алу қабілетін және аппаратсыз тұрақтылықты бағалау үшін спонтанды тыныс алу сынақтары жүргізіледі. Бұл үшін тыныс алу режимі өзгертіліп, тыныс алу жүйесі тек эндотрахеальды түтікшеге қосылған кедергіні өтеуге бағытталады. Экстубациядан кейінгі стридор қаупін анықтау үшін манжеттің ағуын тексеру жүргізіледі, яғни манжеттен ауа шығып, эндотрахеальды түтікшеден ауаның ағып бастағаны тексеріледі. Басқа да маңызды түсініктер: альвеолярлық желдету, артериялық PaCO2, альвеолярлық көлем және FiO2. Альвеолярлық желдету – бұл газ алмасуға қатысатын және альвеолаларға бірлік уақыт ішінде жететін газ мөлшері. PaCO2 – артериялық қанның көмірқышқыл газының жартылай қысымы, ол көмірқышқыл газының организмнен қаншалықты жақсы шығатынын анықтайды. Альвеолярлық көлем – бұл бір минут ішінде альвеолаларға кіретін және шығатын ауа көлемі. Механикалық өлі кеңістік – желдеткіштің құрылымы мен жұмысының маңызды параметрі, ол механикалық құрылғыда пайдалану нәтижесінде қайта дем алынған газ көлемі ретінде анықталады. Адамның жұтқыншағының, көмейдің және өңештің анатомиялық ерекшеліктеріне, сондай-ақ желдетудің қажеттілігіне байланысты, оң қысымды желдету кезінде тыныс жолдарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, ауаның трахеяға кедеріксіз өтуіне және өңеш пен асқазанға түсуіне жол бермеу үшін қосымша шаралар қажет. Көбінесе трахеяға түтік енгізіледі. Ауаның таза өтуін қамтамасыз ететін интубация – ауыз немесе мұрынның табиғи тесіктері арқылы енгізілген эндотрахеальды түтік немесе мойынның жасанды тесігі арқылы енгізілген трахеостомия болуы мүмкін. Басқа жағдайларда қарапайым тыныс алу маневрлері, орофарингеальды тыныс алу жолы немесе көмей маскасы қолданылуы мүмкін. Егер инвазивті емес немесе теріс қысымды желдету қолданылса, тыныс алу жолына қосымша құрал қажет емес. Кейде ересектер мен механикалық желдетуді қажет ететін нәрестелерге ауырсынды басатын препараттар, мысалы, опиоидтар қолданылады. Механикалық желдетуді қажет ететін мерзімінен бұрын туған немесе толық мерзімді нәрестелерге опиоидтар немесе седацияны әдеттегідей тағайындау туралы нақты дәлелдер жоқ, алайда кейбір жағдайларда механикалық желдетуді қажет ететін нәрестелерге ауырсынды басатын препараттар қажет болуы мүмкін. Клонидиннің мерзімінен бұрын туған және толық мерзімді нәрестелерге седатив ретінде қолдануының қауіпсіздігі мен тиімділігі әлі анықталған жоқ. Ересектерге бастапқыда 100% оттегі (1.00 Fi) қолданылған кезде, келесі Fi-ны есептеу және шунт фракциясын бағалау оңай. Шунт фракциясының шамамен шамасы – қан айналымына сіңбеген оттегі мөлшері. Желдетудің салыстырмалы түрде жаңа режимі – ағындықпен басқарылатын желдету (FCV). FCV – толық динамикалық режим, онда маңызды «ағынсыз» кезеңдер болмайды. Ол пациенттің өкпесіне немесе одан тұрақты газ ағынын құруға негізделген, бұл дем алу немесе дем шығаруды тудырады. Бұл интратрахеялық қысымның сызықтық өсуіне және төмендеуіне әкеледі. Дәстүрлі желдету режимдерінен айырмашылығы, бақыланатын дем шығарудың арқасында кеуде ішіндегі қысымның күрт төмендеуі болмайды. Сонымен қатар, бұл режимде пациентті желдету үшін жұқа эндотрахеальды түтіктерді (~2–10 мм ішкі диаметрмен) пайдалануға болады, өйткені дем шығару белсенді түрде қолдау табады. Жалпы алғанда, механикалық желдетудің қандай режимін таңдау, клиникалық дәрігерлердің режимдермен таныстығына және мекемедегі жабдықтардың болуына байланысты.
Оң қысым
Қазіргі заманғы оң қысымды желдеткіштердің дизайны, негізінен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскерилердің жоғары биіктіктегі ұшқыштарға оттегі жеткізу үшін жасаған техникалық жетістіктеріне негізделген. Мұндай желдеткіштер жоғары көлемді/төмен қысымды манжеттері бар қауіпсіз эндотрахеальды түтіктер дамығанда темір өкпелерді ығыстырды. Оң қысымды желдеткіштердің танымалдылығы 1950 жылдары Скандинавия мен АҚШ-та полиомиелит эпидемиясы кезінде артып, қазіргі заманғы желдету терапиясының бастауы болды. Трахеостомия түтігі арқылы қолмен 50% оттегі беру арқылы оң қысым полиомиелит және тыныс алу парализімен ауыратын науқастардың өлім-жітімін азайтуға мүмкіндік берді. Дегенмен, мұндай қолмен араласу үшін көп еңбек күші қажет болғандықтан, механикалық оң қысымды желдеткіштер кеңінен қолданыла бастады. Кіші құрылғылардың ең танымал дизайны – курир, ол арнайы жасалған қабықша мен жұмсақ қапшықтың үйлесімі арқылы тек көкірек қуысына теріс қысым жасауға арналған. Соңғы жылдары бұл құрылғы әртүрлі өлшемдегі поликарбонат қабықшалар, көптеген тығыздағыштар және бифазалық курирлік желдетуді жүзеге асыру үшін жоғары қысымды тербеліс сорғысын пайдалана отырып жасалады. Оның негізгі қолданылуы – қалдық бұлшықет функциялары сақталған нейромыскулярлық аурулары бар науқастарда. Үлкен форматтары да қолданылады, әсіресе Англиядағы полиомиелитке арналған ауруханаларда, мысалы, Лондондағы Сент-Томас ауруханасы мен Оксфордтағы Джон Рэдклифф ауруханаларында. Мұндай құрылғылардың бірі – Puritan Bennett компаниясы жасаған Pneumobelt, белгілі бір дәрежеде осы типтің жалпылама атауына айналды.
Осциллятор
Ең көп қолданылатын жоғары жиілікті желдеткіш және АҚШ-та мақұлданған жалғыз құрылғы – Vyaire Medical компаниясының 3100A моделі. Ол өте кішкентай дем көлемін пайдаланып, амплитуданы және герцте белгіленген жоғары жиілікті қолдану арқылы жұмыс істейді. Бұл типтегі желдету көбінесе дәстүрлі желдетудің нәтижесіз болған жаңа туған нәрестелер мен балаларға қолданылады.
Жоғары жиілікті желдеткіш
Жаңа туған нәрестелерге арналған алғашқы жоғары жиілікті желдеткіш және жалғыз реактивті типті желдеткішті Bunnell Incorporated компаниясы шығарды. Ол жеке CMV желдеткішімен бірге жұмыс істейді, бақылау деміне және PEEP-ке ауа импульстарын қосу үшін. Пациенттегі жалпы PEEP деңгейін желдеткіште тынысты тоқтату арқылы анықтауға болады. Егер бұл көрсеткіш орнатылған PEEP-тен жоғары болса, онда өкпеде ауа қалып қойғанын білдіреді. Плато қысымын демді тоқтату арқылы табуға болады. Бұл пациенттің өкпесіне түсетін нақты қысымды көрсетеді. Пациенттің өкпесіндегі өзгерістерді бақылау үшін циклдар қолданылады. Оларға ағын-көлем және қысым-көлем циклдары жатады. Олар өкпелердің серпімділігі мен қарсылығындағы өзгерістерді көрсетуге мүмкіндік береді. Функционалдық қалдық сыйымдылықты GE Carestation қолданғанда анықтауға болады. Заманауи желдеткіштерде жетілдірілген бақылау құралдары бар. Сондай-ақ, желдеткіштен тәуелсіз жұмыс істейтін мониторлар да бар, олар желдеткіш алынғаннан кейін пациенттерді тексеруге мүмкіндік береді, мысалы, трахеялық түтікше тесті.
Желдеткіштердің түрлері
Желдету аппараттары әр түрлі үлгілерде келеді және өмірді сақтау үшін тыныс беру әдістері де сан алуан. Бірақ күтім көрсететін мамандарға қысымды қорғаныш костюмдері ұсынылады, себебі дұрыс жабыспаған маскалардан зиянды аэрозольдер таралуы мүмкін. Трахеялық интубация көбінесе сағаттар немесе апталар бойына жүзеге асырылатын жасанды тыныс алу үшін қолданылады. Түтік мұрын (назотрахеальды интубация) немесе ауыз (оротрахеальды интубация) арқылы енгізіліп, трахеяға дейін жеткізіледі. Көп жағдайда, ағып кету мен сорудың алдын алу үшін үрлейтін манжеттері бар түтіктер пайдаланылады. Манжеті бар түтікпен интубация жасау аспирацияға қарсы ең жақсы қорғаныс екені есептеледі. Трахеялық түтіктер ауырсыну мен жөтелге себеп болуы мүмкін. Сондықтан, егер пациент есінен танылмаса немесе басқа себептермен анестезияланбаса, түтікті қабылдауға төзімділік беру үшін көбінесе седативтік препараттар тағайындалады. Трахеялық интубацияның басқа кемшіліктері – мұрыншаның немесе ауыз қуысының шырышты қабығына зақым келтіруі және трахеядан кейінгі тарылу (субглоталық стеноз). Супраглоталық тыныс жолы – эндотрахеальды интубацияға балама ретінде трахеяның үстінде және сыртында орналасқан кез келген құрылғы. Көптеген құрылғылар ауа жолынан оттегі беру үшін оқшаулау мақсатында үрлейтін маскалар немесе манжеттер арқылы жұмыс істейді. Жаңа құрылғыларда соруға немесе түтік алмастыруға арналған қызыл ішек порты немесе порттар қарастырылған. Супраглоталық тыныс жолдары трахеялық интубациядан басты айырмашылығы – олар аспирацияның алдын қалдырмайды. 1998 жылы ларингеальды маскалық тыныс жолы (LMA) енгізілгеннен кейін супраглоталық тыныс жолы құрылғылары жоспарлы және шұғыл анестезияда кеңінен қолданыла бастады. Супраглоталық тыныс жолдарының көптеген түрлері бар, оның ішінде қызыл ішек-трахеялық комбитубасы (ETC), ларингеальды түтік (LT) және қолданыстан шығарылған қызыл ішек обтураторлық тыныс жолы (EOA). Крикотиротомия – Трахеялық интубация сәтті болмаған және шұғыл тыныс жолына қол жеткізу қажет болған пациенттерге крикотиреоид мембранасы арқылы хирургиялық түрде жасалған тесік арқылы тыныс жолы енгізілуі мүмкін. Бұл трахеостомияға ұқсас, бірақ крикотиротомия тек шұғыл жағдайларда қолданылады. Трахеостомия – Егер пациенттерге бірнеше апта бойы жасанды тыныс алу қажет болса, трахеостомия трахеяға ең қолайлы қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Трахеостомия – трахеяға хирургиялық жолмен жасалған өткел. Трахеостомиялық түтіктер жақсы қабылданады және көбінесе седативтік препараттарды қолдануды қажет етпейді. Трахеостомиялық түтіктерді емдеу барысында бұрыннан ауыр тыныс алу ауруы бар немесе жасанды тыныс алудан айыру қиынға соғатын кез келген пациентке, яғни бұлшық еттерінің күші аз пациенттерге ертерек орнатуға болады. Ауыздық – сирек қолданылатын интерфейс, аспирацияға қарсы қорғаныс қамтамасыз етпейді. Пациент ауызды ұстай алмаса, оны бекітуге көмектесетін жиектері бар ауыздықтар бар.