Кіріспе

Ұйымдардың өнімділігін арттыруға көмектесетін консалтингтік қызметтер. Басқару консалтингі – ұйымдарға олардың жұмысын жақсартуға немесе ұйымдық мақсаттарға жетуге көмектесу үшін консалтингтік қызметтер ұсыну практикасы. Ұйымдар басқару консультанттарының қызметтерін көптеген себептермен пайдалана алады, соның ішінде сыртқы (және объективті деп есептелетін) кеңес алу және қосымша бақылау қажет болатын мәселелер бойынша консультанттардың мамандандырылған тәжірибесіне қол жеткізу. Консалтингтік фирмалар көптеген ұйымдармен байланысқа түсу нәтижесінде, әдетте саланың "үздік тәжірибелерін" біледі. Дегенмен, қарастырылып отырған жағдайлардың ерекшелігі осындай тәжірибелерді бір ұйымнан екіншісіне ауыстыру мүмкіндігін немесе орындылығын шектеуі мүмкін. Басқару консалтингі – ішкі басқару функцияларына қосымша қызмет болып табылады және заңдық және практикалық себептерге байланысты, ішкі басқарудың орнына қолданылмайды. Уақытша басқарудан өзгеше, басқару консультанттары оларға қызмет көрсететін ұйымның құрамына кірмейді. Консалтингтік компаниялар ұйымдық өзгерістерді басқаруға көмек көрсетеді, коучинг дағдыларын дамыту, процестерді талдау, технологияны енгізу, стратегия әзірлеу немесе операциялық жақсарту қызметтерін ұсынады. Басқару консультанттары көбінесе проблемаларды анықтау және жұмыс міндеттерін тиімдірек немесе ұтымдырақ орындау жолдары бойынша ұсыныстар жасау үшін өздерінің эксклюзивті әдістемелерін немесе шеңберлерін қолданады. Алайда, мұндай қызмет көрсету моделінің нақты мәні нарықтар арасында айтарлықтай өзгеруі мүмкін, сондықтан оның сипаттамасы жағдайға байланысты болады.

Тарих

Менеджментке қатысты кеңес беру қызметі менеджменттің өркендеуімен қатар, ерекше зерттеу саласы ретінде дамыды. Артур Д. Литтл кейіннен жалпы менеджмент бойынша кеңес беру компаниясы болғанымен, бастапқыда техникалық зерттеулерге маманданған. Артур Д. Литтл алғашқы жылдары техникалық зерттеулерге баса назар аударғандықтан, алғашқы басқару кеңесін 1893 жылы Филадельфияда тәуелсіз кеңес беру практикасын ашқан Фредерик Уинслоу Тейлор ұсынды. Оның визиткасында "Консалтингтік инженер – дүкенді басқаруды жүйелендіру және өндіріс шығындарын есептеуде маманданған" деп жазылған. Фредерик Уинслоу Тейлор ғылыми басқаруды, сондай-ақ Тейлор әдісі деп белгілі болған әдісті ойлап тапқан арқылы жұмысты ұйымдастырудың алғашқы әдісін жасады, осы арқылы көптеген басқару кеңесшілерінің мансабына жол ашты. Мысалы, Тейлордың ертедегі серіктестерінің бірі Моррис Льюэллин Кук 1905 жылы жеке басқару кеңесшісін ашты. Тейлордың әдісі бүкіл әлемде қолданылды, бірақ кейіннен өнеркәсіп В. Эдвардс Деминг ұсынған әдіске көшті. Консалтинг индустриясының алғашқы өсу кезеңі 1930 жылдардағы Glass-Steagall банктік заңымен басталып, қаржы, стратегия және ұйымдастыру салаларында кеңес сұранысымен байланысты болды. 1950 жылдардан бастап кеңес беру компаниялары АҚШ-та қызметін едәуір кеңейтіп, Еуропада, кейін Азия мен Оңтүстік Америкада кеңселер ашты. Stern Stewart, Marakon Associates және Alcar басқару кеңесшілік фирмалары 1980 жылдары Жоэль Стерн, Билл Альбертс және профессор Альфред Раппапорттың академиялық еңбектеріне негізделген құндылыққа бағытталған басқару (VBM) немесе "құндылықты басқару" қағидаларын енгізді. Индустрия 1980 және 1990 жылдары айтарлықтай өсімді басынан өткерді, соның нәтижесінде ұлттық жалпы ішкі өнімге қатысты маңызды рөл атқара бастады. 1980 жылдардың басында стратегиялық және ұйымдық кеңес беруге сұраныс индустрияның айтарлықтай өсуіне ықпал етті. 1990 жылдардағы өсуге стратегиялық және ақпараттық технологиялар бойынша кеңес беру ықпал етті. 1980 жылдардың екінші жартысында ірі есеп беру фирмалары IT-консалтинг сегментіне енді. Сол кездегі "Үлкен сегіз", қазіргі "Үлкен төрт" есеп беру фирмалары (PricewaterhouseCoopers, KPMG, Ernst & Young және Deloitte Touche Tohmatsu) дәстүрлі қызметтерінен өзге кеңес берумен айналысып келді, бірақ 1980 жылдардың соңынан бастап бұл қызметтер есеп беру және аудит нарығының дамуына байланысты маңыздырақ атанды. 1990 жылдардың ортасына қарай бұл фирмалар корпоративтік стратегия мен ұйымдастыруға бағытталған қызметтерді ұсынатын компаниялардан басып өтті. "Үлкен төрттің" үш компаниясы "Энрон" дағдарысынан кейін және "Артур Андерсеннің" құлдырауынан кейін қызмет түрлерін заңды түрде бөліп, енді кеңес беру бизнесіне оралды. 2000 жылы Andersen Consulting Артур Андерсеннен бөлініп, жаңа атауын Accenture деп жариялады. Атау өзгеруі 2001 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді, ал Accenture қазіргі уақытта қызметкерлер саны бойынша әлемдегі ең ірі кеңес беру компаниясы болып табылады. Олар NYSE биржасында ACN тикерімен ашық саудаланады. Индустрия 2001 жылы тоқтап, 2003 жылдан кейін қалпына келіп, 2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысына дейін жылдық кірістің екі таңбалы өсуін қамтамасыз етті. Қаржылық қызметтер және мемлекеттік сектор кеңес беру қызметтеріне ең көп шығын жұмсағандықтан, қаржылық дағдарыс және одан туындаған мемлекеттік сектордағы үнемдеу шаралары кеңес беру кірістеріне ауыр соққы берді. Мысалы, Ұлыбритания сияқты кейбір нарықтарда кеңес беру индустриясында бұрын-соңды болмаған дағдарыс орын алды. Соңғы жылдары кеңес беру индустриясының өсу қарқыны біртіндеп қалпына келді, қазіргі уақытта басқару кеңесшілік фирмаларының нақты сегментациялануы байқалады. Соңғы жылдары басқару кеңесшілік фирмалары Ivy League университеттерінің үздік түлектерін, Родс стипендиаттарын және үздік MBA бағдарламаларының студенттерін белсенді түрде жұмысқа алады.

Менеджментке кеңес беру нарығындағы "Үш ірі" бухгалтерлік фирмалар

"Төрттік" аудиторлық фирмалар (Deloitte, KPMG, PwC, Ernst & Young) 2010 жылдан бері стратегиялық консалтинг нарығында жұмыс істеп келеді. 2013 жылы Deloitte Monitor Group компаниясын (қазір Monitor Deloitte), ал PwC 2011 жылы PRTM және 2013 жылы Booz & Company компанияларын (қазір Strategy&) сатып алды. 2010 жылдан 2013 жылға дейін бірнеше "Төрттік" фирмасы Roland Berger компаниясын сатып алуға тырысты. EY да осы үрдісті ұстанды, 2014 жылы The Parthenon Group компаниясын, ал 2016 және 2017 жылдары OC&C компаниясының BeNeLux және француз бизнес бөлімдерін сатып алды, қазір барлығы EY Parthenon бренді астында. OC&C Strategy Consultants әлі де 10-нан астам елде 14 кеңседе тәуелсіз түрде жұмыс істейді және ол жетекші консалтингтік фирма ретінде жиі аталады. Deloitte Gartner компаниясының жылдық консалтингтік есебіне сәйкес, алты жыл қатарынан ең ірі консалтингтік фирма деп танылды. Deloitte Consulting бес практикаға бөлінген: Стратегия, Аналитика және M&A, Клиенттер және маркетинг, Негізгі бизнес-операциялар, Адам капиталы, Кәсіпорын технологиялары және өнімділік. Олар Vault фирмаларының 2020, 2019, 2018, 2017 және 2016 жылғы рейтингісінде 4-орында тұрды. Фирманың кірісі Қаржы жылы Көзі Deloitte $20.8 млрд 2021 Deloitte PricewaterhouseCoopers (PwC) $14.7 млрд 2020 PwC Ernst & Young (EY) $14.6 млрд 2020 EY KPMG $11.7 млрд 2020 KPMG

Тенденциялар

2013 жылы «Гарвард Бизнес Ревью» журналында жарияланған мақалада консалтинг индустриясының даму үрдістері талқыланды. Авторлар білімнің демократиялануымен және ақпараттың кез келген адамға қолжетімді болуымен басқару кеңесшілерінің рөлі қарқынды түрде өзгеретінін атап өтті. Бұдан өзге, бизнес басшыларын қажетті кеңесшілермен байланыстыратын онлайн-платформалардың артуы дәстүрлі «фирманың» мәніне күмән тудыруда. Ірі басқару консалтинг фирмалары мен кәсіби желілер әрбір салаға немесе нарық сегментіне арналған жекеленген құрылымды қабылдады. Осылайша, фирмалар әрбір нарық сегменті мен сала бойынша білімді таратушылар рөліндегі мүмкіндіктерін пайдаланады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда үкіметте сыртқы басқару кеңесшілерін пайдалану кейде ақшаның тиімділігі туралы әртүрлі пікірлердің болуына байланысты дау тудырды. Мысалы, 1997 жылдан 2006 жылға дейін Ұлыбритания үкіметі басқару кеңесшілеріне 20 миллиард фунт стерлинг жұмсағандығы хабарланды, бұл Парламентте осындай инвестицияның нәтижелері туралы сұрақтар тудырды. Ұлыбритания сондай-ақ басқару кеңесшілігі әдістерін ұзақ мерзімді пайдалануды ішкі күштер арқылы сынап көрді, әсіресе жергілікті басқару және Ұлттық денсаулық сақтау жүйесі сияқты кеңес беруге қатысты үлкен сұраныс болатын салаларда; Жергілікті Өкіметтер қауымдастығының Жақсарту және даму агенттігі және қоғамдық денсаулықты ұлттық деңгейде қолдау көрсету топтары – екеуі де сыртқы коммерциялық кеңесшілердің қызметіне жұмсалатын қаражаттың бір бөлігіне қарағанда төмен құнмен оң пікірлер жинады.

Румыния

2011 жылы Румынияның басқару кеңес беру саласы экономикалық дағдарыс кезеңінен кейін қайтадан өсімге көшті. 2010 жылдың соңында Румынияның көптеген басқару кеңесшілері табыстың төмендеуін сезінді, ал 2011 жылдың соңына қарай олардың шамамен 70 пайызы табыстың азаюын байқады. European Federation of Management Consultancies Associations (FEACO) жүргізген зерттеуге сәйкес, 2010 және 2011 жылдар көптеген румындық консалтинг фирмалары үшін маңызды сынақ болды. 2015 жылы румындық басқару кеңес беру саласының айналымы 350 млн. еуроны құрады, соның ішінде жалпы айналымның 10 пайызы экспортқа жөнелтілді, оның 75 пайызы ЕО ішінде, ал 25 пайызы ЕО-дан тысқа шығарылды. Румыниялық басқару кеңес беру нарығының жетекші компаниясы – Ensight Management Consulting.

Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметі

1988 жылы жаңадан сайланған Гринер мемлекеттік үкіметі Боуз Аллен Гамильтон компаниясына Мемлекеттік темір жол органы туралы есеп дайындауды тапсырды. Нәтижесіндегі есепте 8000-ға дейін жұмыс орнының қысқартылуы, оның ішінде 94 ауылдық теміржол стансасынан қызметкерлерді алып тастау, Ньган – Бурке, Квинбейян – Кума және Глен Иннес – Валлангарра бағыттарындағы қызметтерді тоқтату, бірнеше жолаушылар пойыздарын жою (Канберра XPT, Сильвер Сити Комет – Брокен Хиллге және түрлі дизель локомотивтерімен жүретін пойыздар) және Брисбен мен Мельбурн қалаларына бағытталған төсек вагонды пойыздарды тоқтату ұсынылды. Есепте сондай-ақ барлық ауылдық жолаушылар тасымалы және шағын жүк тасымалы қызметтерін тоқтату туралы ұсыныс болды, бірақ үкімет мұны саяси жағдай тұрғысынан орындау мүмкін емес деп сарптады. SRA бизнес-бірліктерге бөлінді: қалалық теміржолдарға жауапты CityRail, ауылдық жолаушылар тасымалына жауапты CountryLink, жүк тасымалына жауапты Freight Rail және теміржол мүлігіне жауапты Rail Estate.

Федералды үкімет

PwC-нің ең ірі австралиялық клиенті Австралияның федералды үкіметі болды, фирмаға 2023 жылдың маусымына дейінгі соңғы екі жылда 537 миллионнан астам австралиялық доллары мемлекеттік келісімшарттар бойынша берілді. 2023 жылдың маусым айында PwC жаңа австралиялық бас директорын тағайындады және Австралия Сенатының комитеті клиенттерге салық төлеуден жалтартуға көмектесу үшін құпия үкіметтік ақпаратты пайдаланғаны анықталғаннан кейін, Австралиядағы барлық мемлекеттік тапсырыстардан бас тартатынын, жаңа компанияны 1 долларға бөліп шығару арқылы растады. PwC-нің жоғары лауазымды серіктесі үкіметтің көпұлтты компанияларға салық салу жоспарлары туралы құпия ақпаратты қолданып, одан қашудың жолын ойлап тапты және бұл жоспарды осы компанияларға сатты, соның нәтижесінде миллиондаған доллар табысқа ие болды. PwC бұл жағдайға жауап ретінде 8 аға серіктесті жұмыстан шығарды және Австралиядағы бас директорын ауыстырды. Австралияның қаржы министрі Джим Чалмерс осы жағдайды "сенімге қатысты үлкен бұзушылық" деп сипаттады. KPMG-нің бұрынғы серіктесі Австралия үкіметіне консалтинг индустриясы бойынша тәуелсіз комиссия құруды және заң мен этикалық нормаларды бұзған фирмаларды ресми түрде тыйым салуды қарастыруды ұсынды.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда үкімет тарихи түрде кейбір инфрақұрылым мен қызметтерді қамтамасыз етуде басқа елдерге қарағанда үлкен рөл атқарды. Бұған жеке сектордың жеткіліксіз көлемі, кішкентай капитал нарықтары және мемлекеттік қызметтерді ұсынуға тарихи саяси қолдау себеп болды. Қазіргі инфрақұрылымдық инвестициялық жоспарлар мемлекеттік-жекешелік серіктестіктерге ашық. Жаңа Зеландия үкіметтері кәсіби мемлекеттік қызметкерлердің кеңестерін толықтыру үшін сарапшыларды шақырады. Басқару консультанттары саясат пен стратегияны әзірлеуге үлес қосса, үкімет стратегиялық сараптама мен стратегияны іске асыру үшін басқару консультанттарын пайдаланады. Басқару консультанттары (әдетте кеңес және нақты нәтижелерді ұсынады, көбінесе белгілі бір төлем үшін) мен кәсіби мердігерлер (сағаттық немесе күндізгі ставкамен мамандандырылған қызметтер ұсынады) арасында ерекшелік бар. 2007-2009 жылдарға қатысты ресми деректер Жаңа Зеландия үкіметінің консультанттарға жылына шамамен 150-180 миллион NZ$ жұмсағанын көрсетсе де, бұл көрсеткіш төмен бағаланған болуы мүмкін. Көпұлттық консалтингтік фирмалар ірі жобалар мен мамандандырылған салаларда кеңес берсе, Жаңа Зеландия үкіметіне кеңес беретін басқару консультанттарының көпшілігі жеке тәжірибе немесе шағын консалтингтік кеңселердің мүшелері ретінде жұмыс істейді. Қызметтердің спектрі кең, өзгерістерді басқару, стратегиялық сараптама, жобалар мен бағдарламаларды басқару, сатып алу, ұйымдық жобалау және т.б. қамтиды.

Коммерциялық емес кеңесшілер

McKinsey және BCG сияқты пайда табуға бағытталған консалтингтік фирмалар корпоративтік әлеуметтік жауапкершілік аясында коммерциялық емес ұйымдарға жеңілдетілген бағамен консалтингтік қызметтер ұсынады. Басқа табысқа жұмыс істейтін фирмалар коммерциялық емес консалтингтік ұйымдарды жекелендірді, мысалы, Bain Bridgespan-ды құрды. Үлкен Үштікке кірмейтін көптеген фирмалар коммерциялық емес ұйымдарға, қайырымдастық қорларға және миссиялық мақсатта жұмыс істейтін ұйымдарға басқару бойынша кеңес беру қызметтерін ұсынады. Олардың кейбіреулері, бірақ барлығы емес, өзі де коммерциялық емес ұйым болып табылады.

Жауапкершілік

Барлық клиент-мердігерлік жұмыстардағыдай, жауапкершілік шарттың тақырыптарына және шарттарына тікелей байланысты. Басқару кеңесін ұсынатын компания өзінің іскерлік беделін қорғауға мүдделі болғанымен, заң жүзінде клиентке қорғаныс шамалы. Бұл себебі, сақтандыру талаптары мен сотқа шағымдану мүмкіндігі тек шарттың қолданылу аясына ғана қатысты. Басқа клиент-мердігерлік қатынастардағыдай, шарт бойынша міндеттемелердің шегінен тыс туындаған жауапкершіліктерді өтеу басқару консалтингінде де қиындық туғызады. Сондықтан, басқару консалтингі қызметтерін пайдаланатын клиенттерге, қандай көмек қажет екенін екі рет ойлап, соған сәйкес шарттың көлемін, мерзімін және мазмұнын анықтау маңызды.

Сын

Басқару консультанттары кейде кең таралған сөздерді тым көп пайдалану, басқару трендтеріне сүйену және тарату, сондай-ақ клиенттің іске асыра алатын жоспарларын жасаудағы сәтсіздік үшін сынға ұшырайды. Жоғарыда айтылғандай, басқару консалтингі – реттелмеген мамандық; кез келген адам немесе компания өзін басқару консультанты ретінде таныстыра алады. Басқару кеңестері туралы көптеген сын кітаптары, басқару кеңесі мен басшылардың нақты өзгерістерді жасау мүмкіндігі арасындағы үйлесімсіздік салдарынан қолданыстағы бизнеске елеулі зиян келтіретінін көрсетеді. Крис Аргирис өзінің "Бұрыс кеңес және басқару тұзағы" атты кітабында бүгінгі күні берілетін кеңестің көп бөлігінің шынымен де құнды екенін айтады. Дегенмен, мұқият зерттеу көрсетсе, бүгін берілетін кеңестің көп бөлігінде кемшіліктер мен қарама-қайшылықтар бар, бұл болашақта оң нәтижелерге кедеріс келтіруі мүмкін. Ичак Адизес және оның авторлары консультанттардың қызметтерінің уақытын да сынап бағалайды. Клиенттік ұйымдар, әдетте, консультанттан алуды қалаған білімдері болмайды, сондықтан консультанттарды шақырудың дұрыс уақытын дұрыс бағалай алмайды. Консультанттар көбінесе клиенттік ұйымның билік пирамидасының жоғарғы қабатында проблемалар көріне бастағанда ғана жұмысқа алынады. Алдын ала тексеру, медициналық тексеру сияқты, ұсынылады. Екінші жағынан, бұл беделсіз тәжірибешілердің әрекеттерінен туындайтын қауіпті де арттырады.

Халықаралық стандарттар

ISO 2017 жылдың 1 маусымында EN 16114 стандартының орнына ISO 20700 басқару консультациялық қызметтеріне арналған нұсқаулықты жариялады. Бұл құжат басқару консультациясы саласы үшін бірінші халықаралық стандарт болып табылады.

Оқыту және сертификаттау

Менеджмент-консалтинг саласындағы маман үшін халықаралық біліктілік – АҚШ-тағы Менеджмент-консультанттар институты арқылы берілетін сертификатталған менеджмент-консультант (CMC) атағы. Қосымша оқулар мен курстар да бар, көбінесе MBA білімі алу барысында; қараңыз .