Кіріспе

Борча () – Сербияның Белград қаласы, Палилула муниципалитетіне қарасты қалалық елді мекен. 2011 жылғы мәлімет бойынша, халық саны 46 086 адамды құрайды.

Орналасқан жері

Борча Белградтың солтүстігінде, Палилула муниципалитетінің Банат бөлігінде орналасқан. Оның биіктігі – ... метр. Борча Зреньянинский жолы (Белградты Воеводинадағы Зреньянин қаласына қосатын) мен Преток, Себеш және Вижель бұлақтары арасында жатыр, олар Палилула муниципалитетінің солтүстік бөлігі – Панчевачки Рит батпақты аймағының ортасымен ағып өтеді. Борча дамыған сайын, Зреньянинский жолымен оңтүстікке қарай (Крнячаның Дунавский Венац шағын ауданына) және солтүстікке қарай (Падинская Скела қала маңындағы елді мекеніне) дейін созылып кетті.

Ерте тарих

Борчаның қазіргі елді мекенінің маңындағы ең ерте іздер қола және темір дәуірлеріне дейін жетеді, бірақ б.з.д. 3 және 4 ғасырларға жататын медальондар, мүсіншелер және монеталар да табылды. Батпақты жер болғандықтан, көптеген нәрсе сақталмаған, алайда сарматтардың (Язигтерді қоса) және римдіктердің болғанын растайтын қалдықтарға ұшырасты.

Венгрия Корольдігі және Осман империясы

Борча алғаш рет 1375 жылы Баркса (немесе Берце) деген атпен танымал болды. Елді мекен Венгрия Корольдігінің басқаруында болған, бірақ оның аты славян тегін көрсетеді (Баркса атауы, мүмкін, славян сөзі "бара" – ағылшын тілінде "батпақ" деген мағынаны білдіреді, бұл елді мекеннің Панчевачки Ритінің батпақты аймағында орналасқандығын көрсетеді). 1537 жылы Османдық әскерлер Борчаны басып алды, оны Смедерево санджағының құрамына қосты және уақф статусын берді. 1567 жылы Борчада атақты Жазак Евангелиясы жазылған кезде, елді мекеннің көп бөлігі сербтермен қоныстанған еді. Габсбург-Осман соғыстары кезінде Борча Османдық шекара аймағының орталығына айналды және Карловиц шартынан кейін (Порача бекінісі) күшті нығайтылды, бірақ 1717 жылы Габсбургтер басып алды, ал 1718 жылы Пасаровиц шарты бойынша ресми түрде Габсбург монархиясына берілді.

Габсбургтер монархиясы

1739 жылы Белград шартынан кейін Габсбург монархиясы бекіністерді бұзуға міндеттелді, бірақ 1743 жылы оба індетінің басталуына байланысты Борча ауылы толығымен өртеніп кетті. Жаңа елді мекен 1794 жылы Стара Борча (Алт Борча) қарауыл бекетінің маңында пайда болды, ол Габсбург әскери шекарасының бөлігі – Банат Кражинасының құрамындағы муниципалитеттің орталығына айналды. 1848-1849 жылдары Борча Сербияның Воеводинасына, Габсбург монархиясының құрамындағы сербтердің автономиялық аймағына қарасты, бірақ 1849 жылы ол қайтадан Әскери шекара әкімдігіне берілді. 1867 жылы Габсбург монархиясы Австрия-Мажарстанға айналғаннан кейін және 1873 жылғы 27 маусымда Әскери шекара таратылғаннан кейін Борча монархияның мажар бөлігінің құрамына кірді, қазіргі Зреньянин қаласында орналасқан Торонтал комитатының Панчево округінің бөлігі ретінде. 1910 жылы Борчада этникалық сербтер басым көпшілікті құрады. Елді мекендегі басқа этникалық топтарға немістер, венгрлер және румындар кірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Борча серб әскері тарапынан қысқа мерзімге басылып алынды (6 қыркүйек – 14 қазан 1914).

Югославия мен Сербия

Панчевацкий Рит – су тасқынына бейімді аймақ болғандықтан, Дунайдың деңгейі аса жоғары көтерілген кездерде (әсіресе 1826, 1888 және 1924 жылдары) бүкіл аймақ пен ондағы елді мекендер толығымен суға батып, батпақты үлкен көлге айналдырды. 1924 жылғы су тасқыны кезінде құтқару кемелері телефон тіректерінің арасында маневр жасауға мәжбүр болды және қаза тапқандар қайықтан жерленді. 1929-1933 жылдары 89 шақырымдық бөгет салынды, ол Борчаны одан әрі су тасқынынан қорғады. Сонымен қатар, Борча мен Белградты байланыстыратын автомобиль және теміржол да салынды. 1918 жылы Австро-Мажарстан империясы құлағаннан кейін Борча Сербтер, Хорваттар және Словендер Корольдігінің (кейін Югославия) құрамына кірді, ал 1918 жылдың 9 қарашасында серб әскері бақылауға алды. 1918-1922 жылдары Банат округіне, 1922-1929 жылдары Белград облысына, ал 1929-1941 жылдары Белград қалалық әкімшілігінің (Панчево ауданы) құрамына кірді. 1941-1944 жылдары неміс әскерлері басып алып, Сербияның бір бөлігі болған неміс басқаруындағы Банат автономиялық аймағына қосты. 1949 жылы муниципалитет таратылып, Панчевачки Рит аймағының барлығы Белградтың IX Районына айналды. Борча 1952 жылдың 30 мамырында қайтадан жеке муниципалитет статусын алды, бірақ 1955 жылы Овча, Крняча және Падинска Скела муниципалитеттерімен бірігіп, Крняча деген жаңа муниципалитет құрылды. Бұл муниципалитет 1965 жылы Белградтың Палилула муниципалитетіне қосылды. 2014 жылы Пупин көпірінің құрылысы аяқталуға жақын келгенде, қытай инвесторлары Борча жағында ірі өнеркәсіптік парк салуды жоспарлап отырғаны жарияланды. Бұл туралы үкімет 2020 және 2021 жылдары растады, осы кезде жоба Михайло Пупин индустриалды паркі деп аталды және «Еуропалық Шэньчжэнь» деп сипатталды. 2023 жылдың наурыз айында болашақ құрылыс алаңына жататын инфрақұрылымның құрылысы басталды. Парк үш бөлімнен тұрады: сауда орталығы, өнеркәсіптік парк және жоғары технологиялық парк. Кешеннің барлығы Шанхай маңындағы Сючжоу қаласының үлгісімен салынады. Құрылыстың аяқталу мерзімі 19 жыл деп жоспарлануда. 2021 жылдың желтоқсан айында қала ондаған жылдар бұрын тоқтатылған өзен арқылы жүретін қоғамдық көлікті қайта іске қосуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Ұсынылған екі бағыттың бірі – Борча – Ада Хуя. Сол айда Ада Хуядағы кеме тоқтағының құрылысы басталды. Алайда, жаңа қала әкімі Александр Шапич 2022 жылдың шілдесінде жоба тым қымбат және «мағынасыз» екенін айтып, одан әрі іске аспайтынын мәлімдеді.

Халық саны

1727 жылы елді мекенде 39 шаруашылық тіркелген. 1843 жылы 675 тұрғыны болса, 1859 жылы 124 үй шаруашылығы болды. 1910 жылы Австрия-Венгриядағы соңғы санақ бойынша халық саны 1535 адамды құрады. 1960 жылдардан бастап Борча қарқынды даму кезеңіне еніп, халық саны тез өсті. 2011 жылғы ресми санақ бойынша халық саны 46 086 адамға жетті. Ресми деректерге сәйкес, Борча Белградтың ең ірі бірнеше маңының бірі. Дегенмен, ресми емес бағалаулар бойынша Калуджерика көшпелі. Борча статистикалық жағынан қалалық елді мекен ретінде саналады.

Көршіліктер

Белградтың ең ірі қала маңындағы және өз алдына үлкен елді мекендердің бірі ретінде Борча бірнеше шағын аудандарды қалыптастырды. 1981 жылғы халық санағынан кейін Борча ресми түрде үш "жергілікті қауымдастыққа" (mesna zajednica) бөлінді, бұл қалалық әкімшілік бірліктері: Стара Борча (бұрынғы Борча I, 1991-2002 жылдары), Борча Греда (бұрынғы Борча II) және Нова Борча (бұрынғы Борча III). Борчаның көп бөлігі орталықтарға (I-ден V-ге дейін) топтастырылған, оларды кейде Борча I-ден V-ге дейін (Centar I = Борча I, және т.б.) деп те атайды.

Нова Борча

Жаңа Борча (Nova Borča) жергілікті қауымдастығы Борчаның шығыс-орталық бөлігін алып жатыр. Стара Борча мен Борча Гредадан айырмашылығы, ол тек бір ғана кіші ауданды, III орталықты (Centar III) қамтиды. 1991 жылы оның халқы 9 640 адамды құрады. IV орталық (Centar IV); бес орталықтың ең кішісі. Ол Ковиловска, Северина Биелица және Миладина Зарица көшелері арасындағы бес ғимараттан тұрады. Ол оңтүстік-батыста Борча Гредаға, солтүстік-шығыста V орталыққа (Centar V) және солтүстікте Мали Збегке қарай Преток каналы арқылы созылады. V орталық (Centar V); Хоповска (батыс), Великоремецкая (оңтүстік), Дунавске дивизије (батыс) көшелері мен Преток каналының (солтүстік) арасында орналасқан. Ол оңтүстік-батыста IV орталықпен (Centar IV) және солтүстікте Мали Збегпен, Преток арқылы шектеседі. Ақ ғимараттарының арқасында, ол 1986 жылғы серб телесериалы "Сиви дом" ("сұр үй") бойынша "Сиви Дом" деп аталды, бұл серб телесериалы Сербияның орталық бөлігіндегі түзету мекемесі туралы болған. Гувно ("астық сақтау алаңы"); Борчаның солтүстік-шығысқа қарай созылған бөлігі, Зреньянинский жолының батысында, Овчаға қарай облыстық жолдың бөлінген жерінде орналасқан. Ол солтүстікте Претокқа, оңтүстікте Попова Бараға және сол атымен аталған жолдың ар жағында Зреньянинский Путка дейін созылады. Мали Збег ("кішкентай пана"); Борчаның ең солтүстік бөлігі, каналдан және Зреньянинский Путтан шығысқа қарай орналасқан. Ауданның басты көшелері – Растка Неманджића (орталықта) және Карловачке митрополије (оңтүстікте). Борчаның ең қарқынды дамып келе жатқан бөліктерінің бірі. Мали Збегтің оңтүстік шекарасын құрайтын Преток каналы оны Борча Греда, IV және V орталықтардан бөліп тұрады. "Збег" ірі зираты ауданның солтүстігінде орналасқан. Зираттың жоспары 1994 жылы қабылданды, ал 1996 жылы "Збег" пайдалануға берілді. Бас жобалаушы – сәулетші Слободанка Прекайски. Зираттың ауданы және шіркеуі жоқ, бірақ жақын жерде Әулие Николайдың реликвияларын аудару шіркеуі орналасқан. Бұл жердің атауы Австрия кезеңінен басталады, ол Осман Сербиясынан қашқан босқындардың жиналатын орны болған. Преток ("артық су ағыны"); Борчаның солтүстік-шығысқа қарай созылған бөлігі, Зреньянинский Путтың батысында орналасқан. Ауданның басты көшелері – Кикиндска және Митра Трифуновића Уче. Ол 1990-шы жылдардың соңында дамыды және Югославия соғыстары кезінде Хорватия мен Босния және Герцеговинадан келген босқындармен көбінесе қоныстанды, бұл оны Борчаның тағы бір қарқынды дамып келе жатқан бөлігіне айналдырды. Ол оңтүстікте Претокпен және шығыста Зреньянинский Путпен шектеседі. Зреньянинский Пут ("Зреньянин жолы"); Борчаның бұрынғы шығыс бөлігі, Зреньянинский Пут жолының батыс жағында орналасқан. Шығыстағы аудандардың (Преток, Гувно, Попова Бара, Слатина және т.б.) кеңінен кеңейтілуіне байланысты, Зреньянинский Пут іс жүзінде бүкіл ауданның орталық бөлігіне айналады. Ол Зреньянинский Путтың барлық бойында кеңейеді, көптеген басқа аудандарды (батыс жағында Себеш, II орталық, V орталық және шығыс жағында Преток, Гувно және Попова Бара) байланыстырады.

Саябақтар

Борчада небары бірнеше саябақ бар, олардың көбісі кішкентай. Біреуі Мали паркі (Кіші парк, бұрын Сонье Маринкович паркі) деп аталады, ол Борча I-де орналасқан. Екіншісі, Park Centar 3 (бұрынғы JNA паркі) Ratnih vojnih invalida көшесінің қисығы бойында, 85, 95, 96 және 105L автобус бағыттарының Borča 3 айналымында орналасқан. Оның ауданы [аудан мөлшері] және ол 2017 жылдың қараша айында жаңартылды.