Чуприя: Тарихы мен мадениеті

Кіріспе

Ћуприја (серб кириллицасы: Ћуприја) – Сербияның орталық бөлігіндегі Поморавле округінде орналасқан қала және муниципалитет. Қаланың халқы 19 380 адамды, ал муниципалитет 30 645 тұрғынға ие.

Тарих

Римдіктер қаланы Хорреум Марги (Horreum: Астық қоймасы, Марги: Морава) бекінісі ретінде Константинопольден Римге қарай созылатын жол бойында салды, қазіргі Велика Морава өзені осы жерден өтеді. Ол римдік әскери база ретінде қызмет етті, қалқан жасау шеберханасы болды және 224 жылға дейін муниципалитет мәртебесіне ие болды. 505 жылы римдіктер Гунн Атилдің ұрпағы Мундо басқаруымен готтар мен гунндардан жеңіліс тапты. Славян үстемдігі кезінде, қала жазық өзен аңғарында орналасқандықтан Равно (ағылшын тіліндегі сөзбе-сөз аудармасы – "тегіс") деп аталды. Пальяне және Исаково ауылдарының, Миросава өзенінің атаулары 1191 жылғы күзде сербтер (Стефан Неманья басшылығымен) мен византиялықтар (Исаак II Ангел императоры басшылығымен) арасындағы ірі шайқасты еске салады. 15 ғасырда Чоприя Осман империясының құрамына кірді. Осы елді мекенді бағындырғаннан кейін түріктер "köprü" деп аталатын көпір салды, содан қаланың аты осыдан шықты. Бірінші серб көтерілісі басталғаннан кейін, 1805 жылы Чоприяның жанындағы Иванковацта алғашқы және маңызды шайқастардың бірі жеңіліспен аяқталды. Серб көтерілісшілері Миленко Стойкович, Петар Добрняк және Стеван Синджелич басшылығымен түрік әскерін жеңіп, көтерілістің Белград пашалығының барлық аймағына таралуына ықпал етті. Осыдан төрт жыл өткен соң, 1809 жылы Чоприяда бастауыш мектеп ашылды. Екінші серб көтерілісі кезінде серб князі Милош Обренович Чоприяда ауызша келісімге келді, бұл Белград пашалығындағы сербтерге өз салықтарын жинауға, сербтерге қатысты сот ісіне қатысуға және серб княздарынан құралған Ұлттық кеңсе құруға мүмкіндік берді. 1834 жылдан кейін қала экономикалық жағынан өсе бастады және ақырында Мучава, Мрчаевци және Жировница секілді жақын ауылдармен бірікті. Осман дәуірінде Чоприя Смедерево қаласындағы албан халқының ең көп шоғырланған жері болды. Қазіргі серб жазушысы Жоаким Вуич 1826 жылы қалада "сербтерге қарағанда түрік арнауттары көп" деп жазды. Соғыстан кейін Обренович қаладағы барлық мұсылман албан шаруашылықтарын сатып алу науқанын бастады. 1853 жылы "Добричево" шаруа қожалығы құрылды, бұл 1899 жылы Ауыл шаруашылығы мектебінің ашылуына әкелді. 1911 жылы "ŠELK 911" деп аталған қант зауыты салынды. 19 ғасырда Чоприя Нахияның орталығы болды. 1890 жылдан кейін ол Моравски округінің (Морава округінің) орталығына айналды. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Чоприя Югославия Корольдігінің Морава Бановинасының құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыста неміс вермахтына қарсы күресу үшін арнайы Чоприя-Парачин партизандық отряды құрылды. 1941 жылдың 26 қыркүйегінде осы отрядтың 35 мүшесі неміс басқыншылары тарапынан атылып өлтірілді. Екінші дүниежүзілік соғыс Чоприяда 1944 жылдың 13 қазанында аяқталды, қала Белград операциясы барысында Вермахттан босатылды. 1999 жылы НАТО Югославияны бомбалау кезінде қаланың орталық бөлігі қирады. Кейбір ғимараттар бүгінгі күнге дейін қираған күйінде сақталған. 2011 жылғы халық санауы бойынша муниципалитетте 30 645 адам тұрады.

The Romans founded the town as a fort Horreum Margi (Horreum: Granary, Margi: Morava) on the road from Constantinople to Rome, where it crosses the river now known as Velika Morava. It served as a Roman military base, had a shield factory and gained the status of municipium before AD 224. In 505, the Romans were defeated by Goths and Huns under Mundo, a descendant of Attila the Hun. Under Slavic rule, it became known as Ravno (literal translation to English would be "flat"), since it is in a flat river valley. Some local names (of the villages Paljane and Isakovo, of the river Mirosava) recall the major clash in autumn 1191 between the Serbs (under Stefan Nemanja) and the Byzantines (under Emperor Isaac II Angelos). In the 15th century, Ćuprija became part of Ottoman Empire. After conquering this settlement, the Turks built a bridge or "köprü" in Turkish – hence the name of the town. Shortly after the First Serbian Uprising began, in 1805 one of the first and most important battles was won by Ivankovac, near Ćuprija. Serbian uprisers under the leadership of dukes Milenko Stojković, Petar Dobrnjac, and Stevan Sinđelić defeated a Turkish army which led to further spreading of the Uprising through all of Belgrade Pashaluk. Four years after that, in 1809, Ćuprija Elementary school was founded. During the Second Serbian Uprising, Serbian prince Miloš Obrenović made an oral agreement in Ćuprija which enabled Serbs in Belgrade Pashaluk to collect their own taxes, to participate in proceedings against Serbs and to establish a National Office composed of Serbian princes. After 1834, the town started to grow economically and eventually merged with the nearby villages of Mućava, Mrčajevci, and Žirovnica. In the Ottoman era, Ćuprija was the town of Smederevo with the highest concentration of Albanians. Contemporary Serb author Joakim Vujić recorded more "Turkish Arnauts than Serbs" in 1826 in the town. After the war, Obrenović began a campaign to buy out all Muslim Albanian households in the town. In 1853, "Dobričevo" farm was founded. This led to the establishment of the Agricultural school in 1899. In 1911, a Sugar factory called "ŠELK 911" was founded. During the 19th century, Ćuprija was the center of Nahiyah. After 1890, it was the seat of Morvaski okrug (Morava County). From 1929 to 1941, Ćuprija was part of the Morava Banovina of the Kingdom of Yugoslavia. In World War II, a special Ćuprija Paraćin partisan troop was formed in order to fight against the German Wehrmacht. On September 26, 1941, 35 members of this troop were shot by German occupiers. The Second World War finally ended in Ćuprija on October 13, 1944, when town was liberated from the Wehrmacht during the so called Belgrade Operation. During the NATO bombing of Yugoslavia in 1999, the town's center was heavily damaged. Some buildings still remain in ruins. As of 2011 census, the municipality has 30,645 inhabitants.

Демография

Чуприя муниципалитеті 2011 жылғы халық санауы бойынша 30 645 тұрғыннан тұрады. Муниципалитеттегі барлық елді мекендерде серб этникалық тобы басым, Бігреница және Исаково ауылдарын қоспағанда, онда влахтар басым.

Спорт

Ćuprija қаласында спорттық іс-шаралар жақсы дамыған. Көптеген спортшылар мен жаттықтырушылардың (мысалы, Вера Николич, Драган Здравкович, Снежана Йолович Пайкич, Зора Антич Томечич, Мирослав Павлович, Владан Джорджевич, Душан Кошутич, Влада Йованович, Лйиляна Шушняр және Александр Петрович сияқты) арқасында, Ćuprija "Жеңіл атлетика қаласы" ретінде кеңінен танылды. Жеңіл атлетикадан басқа, футбол (Еуропада бұлай аталады), баскетбол, гандбол, теннис және волейбол да Ćuprija қаласында өте танымал. "Морава" футбол клубы 1918 жылы құрылған және қазіргі уақытта Поморавско-Тимочка футбол аймағында өнер көрсетуде. Оның 10 000 жанкүйерге арналған жеке стадионы бар. Ćuprija қаласында биге құмарлар үшін би клубы да табылады.

Ерекшеліктері

Чуприя Белградтың оңтүстігінде және Ништің солтүстігіндегі халықаралық автомобиль және теміржол бағыттарында орналасқан. Негізгі табыс көзі – медбикелік және ауыл шаруашылығы колледжі. 1381 жылы Сербияның Лазарь хан салған Раваница монастыры шығысқа қарай орналасқан.

Климат

Чуприяда ылғалды субтропикалық климат (Cfa) басым, онда ыстық жаз және салқын түндермен қатар, умерен суық, қарлы және бұлтты қыстар болады. Жауын-шашын маусым айында ең көп түседі.