Кіріспе

Горни Милановац () – Сербияның орталық бөлігіндегі Моравица ауданында орналасқан қала. Қаланың халқы 23 109, ал муниципалитет халқы 38 985 адамды құрайды (2022 жылғы халық санауы деректері). Қала 1853 жылы негісталған. 1859 жылға дейін қаланың алғашқы атауы Деспотовица болған, ол қаланың жанынан өтетін Деспотовица өзенінің атымен аталған. 1859 жылы Сербия князі Милош Обреновичтің өтінішімен қаланың атауы Горни Милановацқа өзгертілді. Атауының мағынасы – Жоғарғы Милановац (Милановацтың Төменгі деген түрі де бар, ал Милановац серб тіліндегі Милан есімінен шыққан).

Мәдениет мекемелері

Горни Милановацтағы алғашқы кітапхана 1857 жылы құрылған және "Браћа Настасијевић" (ағылшын тілінде: "Brothers Nastasijević") деп аталады. Бас кеңсесі Ескі аудан әкімшілігінің ғимаратында орналасқан. Рудник (ең көне), Пранжани, Брджани және Враћешницада жеке бөлімшелері бар. Кітапхана қорында 100 000-нан астам кітап сақталған. "Браћа Настасијевић" кітапханасы сонымен қатар баспа ісімен де айналысады. Бұл муниципалитеттегі негізгі театр – "Милановачко аматерско позориште" (Милановац әуесқойлар театры). Милановац әуесқойлар театры, ГМ кинотеатры, өнер галереясы және барлық елді мекендердің мәдени клубтарының әкімшілік орталығы муниципалитет орталығында орналасқан, бұл бір мәдени мекеме үшін қазіргі заманғы стандарттарға сай келеді. Фотография және кино саласында Горни Милановацты Фотокино клубының көптеген мүшелері көрсетеді. Рудник және Таково аймағының мұражайы Горни Милановац мәдениет орталығының бөлімшесі болып табылады. 2008 жылы өнер галереясы ашылды, ал Ескі аудан әкімшілігінің ғимаратында заманауи галерея құрылды.

Музыка және фольклор

Бұл муниципалитетте екі фольклорлық топ бар: "Tipoplastika" фольклорлық ансамблі және "Šumadija" мәдениет-өнер қауымдастығы. Бұл қалада құрылған рок-топтары да бар, мысалы: "Bjesovi", "An Fas", "Pastir Pan", "GM Undergrounders", "Skarlet" және "Čudna Šuma". 90-шы және 80-ші жылдардағы панк-рок топтары: "Trula koalicija". 2000-шы жылдары жаңа рок және регги музыкалық топтар құрылды: "Plišani mališan", "Morbid Cow", "Parnasus", "Strah od Džeki Čena", IMT 666 (Bjesovi тобының әншісінің ұлы, Stevan Marinkovic) және т.б.

Туризм, экология және іс-шаралар

Югославияның бір бөлігі болған кезде Горни Милановац «экономикалық керемет» және «Бели Лабуд» («Ақ құтан») – экологиялық тұрғыдан ең таза қала ретінде танымал болды. Болашақта ауылдық және шипажайлық туризмді (Сврачковци, Брджани, Млаковац және Савинац) одан әрі дамытуға зор мүмкіндіктер бар. Бүгінгі Горни Милановац аумағында шағын, санатталған ауылдық қонақүйлер, бір жатақхана және мотельдер орналасқан. Горни Милановацқа жақын жерде Донья Трепчада «Атомска Баня» шипажайы мен демалыс орны бар. Бұл қаладағы ірі қонақүйлер – Рудник елді мекенінде жаңадан ашылған «IG Hotel» (4 жұлдызды) және «MD Neda» (3 жұлдызды). Бұрынғы ең ірі қонақүйлердің бірі «Шумадия» (3 жұлдызды) 2004 жылы банкротқа ұшырады. Горни Милановац Сербияда және бұрынғы Югославияда қалдықтарды сұрыптау, қайта өңдеу және суды тазарту саласында пионер болды. Сонымен қатар, Горни Милановац ГМО тағамдарына қарсы күрестің белсенді жақтасы, сондықтан осы тағам түріне тыйым салу туралы декларация мен муниципалитет жарғысын қабылдады. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген туристер осы муниципалитетке таза ауа, кішкентай және тыныш жерлер, отбасылық демалыс үшін келеді. Горни Милановац 1989 жылы құрылған Халықаралық миниатюра өнерінің екі жылдық биенналесін қабылдайды. Таково ауылы мамыр, маусым немесе шілде айларында Әлемдік музыка фестиваліне төңкерілді. Танымал саяхат орындары: Таково, Грабовица (Ждребан шыңы), Савинац және Рудник. Бұл орындар 1 мамыр немесе бүкіл әлемге танылған Халықаралық жұмысшылар күнін тойлау кезінде кәсіподақ ұйымдарының мерекелік пикниктерімен танымал. Оның аумағындағы маңызды мәдени және туристік шаралар – Дүниежүзілік бауырсақ пісіру чемпионаты, «Милановац табақ турнирі» (балық сорпасы пісіру) және гулаш турнирі («Gulašijada»). Кейбір елді мекендерде түрлі өнер колониялары ұйымдастырылады. Сондай-ақ, сол ауылдың әдеттегі мерекесін тойлау кезінде ауылдық гимнастика жарыстары өткізіледі. Горни Милановац туристік тұрғыдан жарқын жұлдызды түндерді (желтоқсан-қаңтар және мамыр-маусым айларында) және әдемі күн шығыстарын, түрлі ескерткіштерді, таза ауаны, емдік су ресурстарын және тағы да көптеген мүмкіндіктерді ұсынады. Ол Сербияның басқа аймақтарына қарағанда дамыған және қауіпсіз түнгі өмірмен де танымал. 7 қаңтарда (Православтық Рождество) Горни Милановацтың туристік ұйымы және оның азаматтары (көлік операторлары, жергілікті компания иелері, шаруалар, музыканттар мен оркестрлер, мотоцикл және квадроцикл клубтары, такси жүргізушілері, өрт сөндірушілер, полиция және әскерилер) жыл сайын бір күндік фестиваль ұйымдастырады, себебі олар сол мерекеде бір нәрсені бастаса, сол жылдың барлық күнінде сәттілікке жетеді деп сендіреді. Сонымен қатар, Горни Милановацта жылына 3 жәрмеңке өтеді: 22 мамыр, 2 тамыз және 15 қазан. 70 жылдан кейін Горни Милановац муниципалитеті өзінің қамқоршысының мерекесін тойлайды. Бұл Троица, сол күні шеру өтеді. Жергілікті тұрғындар Равна Гораға Рудникке арналған шағын канат жолын салуды және биатлон стадионын салуды қолдайды, өйткені бұл жоба 90-шы жылдарда Югославияның және Сербияның федеративтік республика ретінде экономикалық және саяси проблемалары кезінде сәтсіз аяқталды.

Климат

Горнжи Милановацтың климаты ылғалды континенталды. Горнжи Милановацтың ең жұмсақ бөліктері (суб-ылғалды) – Брджани, Труделжи және Драголь. Ең суық бөліктері (ылғалды) – Рудник, Раяц тауларының шыңдары, Майдан, Сврачковци, Гойна Гора, Горнжи Бранетичи, Бражич, Полом ауылдарының бір бөлігі және Богданица ауылының солтүстік-батыс жағы. Муниципалитеттің орташа ылғалды бөліктері Майданның бір бөлігінде, сондай-ақ Рудник тауының, Раяцтың және Сувобор тауының шыңдарында орналасқан. Рудник пен Сувобордың бөліктеріндегі жылдық орташа ауа температурасы алдымен белгілі бір диапазонды құрайды, ал жылдық орташа күндізгі ылғалдылық (%) – 78,5%, қыста 85%, жаз айларында 75% (Рудник тауынан басқа, онда 65%, демалыс және сауығу үшін өте жақсы). Жылдың ең ыстық айы – шілде, ал ең суық айы – қаңтар. Күз, көктемге қарағанда жылырақ. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен белгілі бір диапазонды құрайды. Ең төменгі орташа жел жылдамдығы 1,7–2,6 м/с (3,11–5,05 теңіз шақырымы), ал ең жоғарғысы 13,8–20,7 м/с (26,83–40,24 теңіз шақырымы). Мұндай жоғары жылдамдық оңтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс және оңтүстік желдерде байқалады. Горнжи Милановац аумағында оңтүстік-шығыс, солтүстік және шығыс желдері басым. Вегетациялық кезең 220–260 күнге созылады. Осы кезеңде жауын-шашын мөлшері 55%-ды құрайды, бұл өсімдіктер үшін тиімді. 2019 жылғы ауа сапасының соңғы өлшеу нәтижелері қанағаттанарлық болды, себебі қысқы кезеңде орташа көрсеткіш 35 US AQI-дан бастап, орташа сапаға дейін 70 US AQI құрады. Горнжи Милановац муниципалитетінің аумағындағы көлденең бетке түсетін күн сәулесінің жылдық орташа тәуліктік энергиясы 3,8–4,0 кВт/м2 (0,33–0,35 БТЕ/фут2) аралығында. Осы муниципалитет маңындағы аудандағы қоршаған ортаның дозасы (фондық сәулелену) ≈ 100 нСв/сағ құрайды.

Білім

Горнжи Милановацта төрт бастауыш мектеп бар: ОШ "Свети Сава", ОШ Десанка Максимович, ОШ "Крал Александ I" (бұрын "Таковский Партизанский батальон" аталған) және ОШ "Момичило Настасиевич". Сонымен қатар, бір гимназия бар: "Гимназия" Таковский устанак. Екі кәсіптік-техникалық мектеп (төрт немесе үш жылдық): ETŠ "Knjaz Miloš" және TŠ "Jovan Žujović". Осы муниципалитетте үш балабақша мен нәрестелер үйі бар. Горнжи Милановацта Нови-Садтан ашылған жеке меншік жоғары білім беру бөлімі болды, бірақ ол таратылды. Алдағы уақытта Крагуевац университетінің Экономика факультетінің бизнес-администрирование, салық және есеп бойынша жаңа бөлімдерін ашу жоспарланған. Сондай-ақ, Белград университетінің Сәулет факультеті жергілікті студенттер үшін жаңа бөлімдер ашу мүмкіндігін қарастырып, келіссөздер жүргізді.

Денсаулықты қорғау

Горный Милановацтағы денсаулық сақтау барлық аумақта кеңінен дамыған. Азаматтар тіпті муниципалитеттегі ауылдық жерлерде де негізгі денсаулық сақтау қызметтерін алуға мүмкіндік алады. Денсаулық сақтау жүйесі мынадай түрде ұйымдастырылған: Жалпы аурухана, Неврологиялық аурухана, Гинекология бөлімі, Жансақтау бөлімі, Еңбек қорғау бөлімі (екі өндірістік аймақта бөлімдер мен бөлімшелер бар), Хирургиялық және физиотерапия бөлімі, Стоматология, Дерматология, Психиатриялық бөлім, Оңалту қызметтері, Ауылдық денсаулық сақтау пункттері және Физиотерапия. Ортақ қолдау бөлімшелеріне диспансер, патология және радиология бөлімдері кіреді, ал медициналық емес жағынан – медициналық тіркемелер бөлімі, ақпарат беру бөлімі, қаржы және кадрлық бөлім, пациенттердің құқық қорғаушылары, клиникалық инженерия, ғимараттарды басқару, тамақтану қызметі және күзет бөлімдері бар. Жедел жәрдем қызметі жұмыс істейді. Горный Милановац ауруханасының аумағында жоғарыда аталған су ресурстарын пайдалана отырып, тері және сүйек-бұлшықет ауруларына арналған шағын санаторий мен оңалту орталығының инфрақұрылымы салынған (География және инфрақұрылым бөліміне қараңыз). Жануарлардың денсаулығын сақтау үшін Горный Милановацта бірнеше жекеменшік ветеринариялық станция бар.

Медиа хабар тарату

"Dečje novine" бұл муниципалитетте орналасқан, бұрынғы Югославиядағы кітаптар, комикстер, журналдар және стикерлер альбомдарының әйгілі және ең ірі баспасы болды. Олар Уолт Дисней, Marvel және DC Comics комикстерін шығаруға эксклюзивті авторлық құқыққа ие болды. Бұл баспа 90-шы жылдары банкротқа ұшырады, содан кейін компанияның қалған активтері кредиторлар арасында бөлісті. Кредиторлар кітаптар, газеттер, дизайн және өнер, графикалық қызметтер, және қызықты қайта жаңғырту басылымдары саласында жаңа компаниялар құрды. Бірақ бұл тәуелсіз компаниялар "Dečje novine" сияқты табысқа жете алмады. Бұл қалада 3 жеке меншік радиостанция және 1 жергілікті хабар тарату станциясы болды. 80-ші жылдары Горни Милановацта жолаушыларға арналған тәжірибелік радиостанция құрылды, автомобиль жолдары туралы ақпарат беру қызметі және Югославиядағы алғашқы кабельді теледидар жүйелерінің бірі – "Despotovica" кабельді тарату жүйесі іске қосылды. Технологиялық жетістіктерге байланысты бұл радиостанция 1990 жылы тоқтатылды. НАТО Югославияны бомбалау кезінде (1999 жылы), бұрынғы JTV Горни Милановац әлемге теледидар және радио сигналын таратты (өйткені Сербия радио-телевидениесі 1999 жылдың 23 сәуірінде бомбаланып қиратылды), НАТО әуе күштері Рудник тауы мен жақын орналасқан Каблардағы радио және теледидар ретрансляторын бомбалағанша. Қазір Горни Милановацта 2 радиостанция бар: "Gogi" және "Stari Milanovac" жергілікті хабар тарату компаниясы, олар серб тілінде халық музыкасын, ақпаратты және жаңалықтарды таратады. Ал "Stari Milanovac" радиостанциясы банкротқа ұшырады. 2014 жылға дейін Горни Милановацта теледидарлық хабар тарату болған жоқ, бұл бұрынғы JTV Горни Милановацты сәтті емес жекешелендіруден кейін болды. Қазір бұл муниципалитетте "Telemark Systems" аймақтық теледидар және кабельді теледидар компаниясы бар. Telemark ескі KDS Despotovica кабельді теледидарын сатып алды. Бұл телекомпания келесі қызметтерді ұсынады: кабельді теледидар, бірнеше муниципалитет үшін аймақтық теледидар хабар тарату (Горни Милановацтан басқа Чачак, Лучани, Арилье, Пожега, Кошерич және Кралево қалаларында да), кеңжолақты интернет, IT қызметтері, жарнама қызметтері, стационарлық телефон байланысы, MMDS, цифрлық және кабельді теледидар жабдықтарын сату және басқа да қызметтер. Сонымен қатар, Горни Милановацта "Takovske Novine" газет компаниясы бар, ал "GM Press" банкротқа ұшырады. 2019 жылы Telekom Srbija Telemark Systems компаниясын сатып алды, ал Горни Милановац муниципалитеті медиа саласындағы бірлескен кәсіпорындар үшін жаңа бизнес серіктестерді іздеді. 2019 жылдың тамызында жаңа құрылған RTV GM Info Group-қа теледидарлық медиамен қамтуға лицензия берілді.

Аумақтық ұйым

Бір полиция бөлімшесі, Сербия Ішкі істер министрлігінің басқармалық бөлімшесі, әскери пошта, пошта бөлімі, Сербиядағы FedEx филиалы, кедендік бекет және өрт сөндірушілер мен құтқарушылар бөлімі бар. Елді мекендер Елді мекендер кеңесі арқылы ұйымдастырылған, ал Горнжи Милановац 63 елді мекенге бөлінген. Әрқайсысы осы аумақтың бір бөлігі үшін (инфрақұрылым, сайлау/референдум және заңдық міндеттемелер) жауапты.

Сот жүйесі мен қауіпсіздік

Горнжи Милановац құрылғаннан бастап заманауи аудандық сотқа ие болды. Бүгінде қаланың негізгі халық соты мен магистраттық соты бар. Сонымен қатар, Горнжи Милановац Сербиядағы ең қауіпсіз муниципалитеттердің біріне жатады. Сербияның Ұлттық статистика институтының мәліметтері бойынша, 2013 жылы Горнжи Милановацта 148 ересек және 16 жасөспірім сотталған. Бұл муниципалитеттің қауіпсіздік көрсеткіші Сербиядағы басқа муниципалитеттерге қарағанда жоғары, 98,63% құрайды.

Саясат

Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес муниципалитет басшысы (осы мәртебе үшін оларға 10 000–99 000 азамат қажет) «президент» деп, ал ірі қалалар үшін (100 000 және одан жоғары халық саны бар қалалар) «мэр» деп аталады. Горни Милановац тарихында 29 президент болған. Төмендегі кестеде президенттердің есімдері және олардың өкілеттік мерзімінің нақты емес мерзімдері көрсетілген:

Президенттер Саяси партиясы Өкілеттік мерзімі
Йован Андрич Халықтық радикалдық партиясы 19 ғасырдың соңы
Максим Сретенович
Станоє Маринкович 20 ғасырдың басы
Драголюб Скубич Югославиялық Ұлттық партиясы, Югославиялық радикалдық одағы 1930-жылдар
Светозар Чивович Югославиялық радикалдық одағы 1941–1945
Бранко Кнежевич Югославия Коммунистерінің лигасы 1944–1945
Лазар Джорджевич 1945–1947
Здравко Радоевич 1947
Урош Иванович 1947
Бранко Петрович 1947
Михаило Миле Тешич 1947–1950
Милован Милованович 1950–1951
Христивоє Попович 1951–1955
Джордже Джока Цайич 1955–1960
Милойко Вельович 1960–1963
Боривое Новакович 1963–1965
Слободан Станоевич 1965–1967
Драголюб Драган Павлович 1967–1969
Живожин Симович 1969–1974
Станимир Йованович 1974–1978; 1978–1982
Душан М. Папич 1982–1984
Йован Томович 1984–1986
Тодор Попович 1986–1988
Пантелия Гачич 1989–1993
Дражимир Марушич Югославия Коммунистерінің лигасы (бірінші өкілеттік мерзімі), Сербия Социалистік партиясы (келесі үш өкілеттік мерзімі) 1992–1993, 1993–1997, 1997–2000 және 2004–2010 (тәуелсіз саяси үміткер ретінде: Горни Милановац муниципалитеті үшін қозғалыс)
Александар Правдич Сербия Демократиялық партиясы 2000–2001
Милутин М. Проданович 2001–2004
Владимир Симович 2004
Милисав Миркович Сербия Социалистік партиясы 2010–2012 және 2012–2016
Деян Ковачевич Сербиялық прогрессивтік партиясы 2016–қазіргі уақытқа дейін.