Кіріспе

Кикинда (серб. Кикинда, рум. Nagykikinda) – Сербияның Воеводина провинциясындағы қала. Қала Солтүстік Банат ауданының әкімшілік орталығы болып табылады. Қаланың қалалық аймағында 32 084 тұрғын, ал қалалық әкімшілік аймағында 49 326 тұрғын бар. Қала 18-ғасырда негінделген. 1774 жылдан 1874 жылға дейін Кикинда Габсбург монархиясының автономды әкімшілік бірлігі – Велика Кикинда ауданының орталығы болды. 1893 жылы Кикинда қала мәртебесін алды. 1918 жылы қала Сербия Корольдігінің (және Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің) құрамына кірді, соның салдарынан қала мәртебесін жоғалтты. 2016 жылы бұл мәртебе қайта берілді. 1996 жылы қала аумағының шетінде жарты миллион жылдық мамонттың жақсы сақталған археологиялық қалдықтары табылды. Қыста құлақты сұңқардың көп саны қыстайтын жерлеріне қалалық саябақтарда оңай жете аласыз, бұл жерге елден және шетелден құс бақылаушыларды тартады.

Атауы

Сербия тілінде қала Кикинда (Кикинда) деп аталады, ал басқа тілдерде Ұлы Кикинда деп аталады: венгр тілінде Нагикинда, неміс тілінде Грос Кикинда немесе Гроскикинда, латын тілінде Магна Кикинда, румын тілінде Чичинда Маре, словак тілінде Кикинда, русин тілінде Кикинда, хорват тілінде Кикинда. 1947 жылға дейін серб тілінде де Ұлы Кикинда – Велика Кикинда (Велика Кикинда) деп белгілі болған. Кикинда атауы алғаш рет 15 ғасырдың басында Кокенид түрінде жазылған, және бұл атау Эчехида атауымен бірге алғашқыда мажар, кейін серб жергілікті билеушілеріне тиесілі болған бірнеше шағын елді мекендерді, яғни иеліктерді білдіргені мүмкін. Қаланың атауы алғаш рет 1718 жылғы картада Грос Кикинда деп көрсетілген, бұл сол жердің елді мекен емес, құмды дала немесе қараусыз қалған жер екенін көрсетеді. Неміс, венгр және серб тілдеріндегі Гросс, Наг немесе Велика (Ұлы) сөздері 1947 жылдың соңына дейін қаланың ресми атауы ретінде қолданылып келді.

Елтаңба

Қаланың ресми гербі Австрия үкімдігі кезеңіне және 18 ғасырға дейін жетеді. Ол 1774 жылдың 12 қарашасында Мария Тереза ​​берген Великий Кикинда ауданының гербінен шығарылған. Гербте семсер ұстаған қол бейнеленген, ал оған Осман түрік бас ілінген. Бұл сол кездегі сербтер мен этникалық мажарлардың көпшілігінің Әскери шекара кезеңінде түріктерге қарсы күресін көрсетеді.

Тарих

Кикинда қаласы ежелгі және көне мәдениеттердің іздеріне толы аумақта орналасқан. Көптеген археологиялық жағдайлар жеті мың жылдан астам бұрын осы жерде өмір сүрген адамдардың куәлігін көрсетеді. Дегенмен, осы кезеңнің үздіксіздігі жиі бұзылған. Адамдар келіп, кетіп, өмір сүрген, тарихи жағдайларға қарай жоғалып та кеткен.

Ортағасырлық тарих

Қазіргі Кикинданың орнында орта ғасырлық екі маңызды елді мекен болған. Бұл елді мекендердің атаулары Галад және Холош болды. Галад – Солтүстік Банаттағы ең көне славян қоныстарының бірі. Оны IX ғасырда славян герцогы Глад салған. 1337 жылы Галад тек сербтер тұратын елді мекен ретінде тіркелген. Бұл елді мекен 17-шы ғасырдың соңы мен 18-шы ғасырдың басында Аустрия-Осман соғыстары кезінде қираған. Тағы бір қоныс, Холош (сонымен қатар Велика Холуша деп те аталады) – 17-шы ғасырда Осман әкімшілігі кезіндегі жергілікті әкімшілік орталық болды. Кейбір деректерге сәйкес, осы жерде Кекенж (Кekend, Keken) есімді ежелгі қоныс болған. 1423 жылы ол Венгрия патшаларының иелігі ретінде, Кокенид атауымен, ал Венгрия патшасы Сигизмундтың меншігі ретінде айтылған. 1558 жылы бұл елді мекенді сербтер қоныстандырған. Сербтер екі толқынмен келді. Кикиндадан басқа, округке Солтүстік және Орталық Банаттағы серб шекаралық әскери бекіністерінің тағы тоғыз елді мекені кірді: Сербский Крстюр, Жозефово (қазіргі Нови Кнежевац), Мокрин, Карлво (қазіргі Ново Милошево), Башаид, Враньево (қазіргі Нови Бечей), Меленци, Кумане және Тараш. Осы кезеңде бұл жерлердің тұрғындары Габсбург монархиясының ішінде маңызды экономикалық және тіпті саяси жеңілдіктерге ие болды. Округ кейбір үзілістермен 1876 жылға дейін жұмыс істеді, содан кейін таратылды, ал Кикинда ұйымдық және әкімшілік тұрғыдан Торонтал округінің тікелей билігіне бағынды. 1848-1849 жылдары Воеводинада сербтердің танымал көтерілісі болды. Бастапқыда Кикинда тұрғындары бірауызды түрде әлеуметтік наразылықтарын білдірді, ал кейін көтеріліс ұлттық сипатқа ие болды, соның салдарынан Кикинда Сербия воеводтығының, Австрия империясының құрамындағы серб автономиялық аймағының бөлігіне айналды. Соғыс кезінде қаланың бақылауы Сербия және Венгрия үкіметтерінің арасында ауысып отырды, бұл үлкен қақтығыстарға, қырқындар мен қиратуларға әкелді. Бұл Кикинда тарихындағы ең қиын және күрделі кезеңдердің бірі болды. 1849 және 1860 жылдар аралығында Кикинда Сербия воеводтығының және Австрияның жеке корольдік жері Теміш-Банаттың бөлігі болды. 1860 жылы бұл корольдік жер таратылып, Кикинда 1867 жылғы келісімнен кейін Венгрия Корольдігінің Торонтал графтығына қосылды. Сегед, Кикинда және Тимишоараны байланыстыратын темір жол 1857 жылы салынды және қазіргі Сербия аумағындағы және бүкіл Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең көне темір жол болып табылады, ол Белградтан 27 жыл бұрын салынған. Ол кезде Кикиндада 15 мың адам тұрған. Бірінші пойыз 15 қарашада сағат 15:00-де әлі де аяқталмаған темір жол станциясына келді. Темір жолдың өзі Вена-Братислава-Будапешт-Тимишоара-Базиас темір жолының бөлігі болды, Базиас – Дунайдағы шипалы су орталығы және порт. Бірінші пойыз келгенге дейін бірнеше күн бұрын, жариялаушылар оқиға туралы хабарлап, келу рәсімінде көптеген адамдар жиналды. Бірақ кейбіреулері наразылық білдірді. Темір жолдың жолы үшін мемлекет жерін иеленген шаруалар алған өтемақыға қанағаттанбады. Басқалары локомотивтен шыққан түтіннің улы екені, дөңгелектерден шыққан ұшқындар егістікке от қояды, ал локомотивтің шуы малды қорқытады деген әңгімелер таратты. Алайда темір жол Кикиндаға экономикалық өркендеу әкелді, келесі бес жылда өнеркәсіп, оның ішінде бу фабрикалары мен кірпіш зауыттары дами бастады. 19-шы ғасырдың соңында Велики Бечкерек Кикинданы айналып өтіп, Сегедпен тікелей байланыс жасағанда экономика баяулады. 1953 жылы Тиса өзенінің үстіндегі көпір қирағанда Сегедпен байланыс үзілді. Тимишоарамен байланыс 2015 жылға дейін теміржол автобустары арқылы сақталды. Австрия императоры Франц Иосиф I 1872 жылы осы теміржолмен Кикиндаға келді, сондай-ақ ол алғашқы Ориент экспресі бағытында пайдаланылды. 2017 жылдан бастап пойыздар тек Суботица мен Зреньянинге дейін ғана жүреді. 1893 жылы Кикинда патшалық еркін қала деп жарияланды. Еркін қала мәртебесін алғаннан кейін, 19-шы ғасырдың соңынан Бірінші дүниежүзілік соғыстың басына дейінгі кезең Кикинда тарихында бейбіт және жемісті болды, қаланың экономикалық және қалалық дамуымен ерекшеленді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталған кез (20 қараша 1918 жыл) Кикинданың қазіргі тарихындағы ең маңызды сәттердің бірі болды. Сербия армиясының қалаға кіруі Кикинда сербтерінің Сербиямен бірігуге ұмтылысындағы жемісті еңбегін көрсетті. 1918 жылдың 1 желтоқсанынан бастап қала Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігінің (1929 жылы Югославия деп қайта аталды) құрамына кірді. Алайда, қала экономикалық жағынан ауыр соққыға ұшырады, өйткені ол екі шекараның арасындағы шеткері аймақта орналасқан, байланыс жолдары үзілген еді. Екі дүниежүзілік соғыс арасындағы кезең қала үшін экономикалық өркендеу кезеңі болған жоқ. 1921 жылы Кикиндада 25 774 адам тұрды, оның ішінде 15 000 (58%) сербтер мен хорваттар, 5 500 (21%) немістер (Банат швабтары), 4 000 (16%) венгрлер және 5% румындар болды. 1918 және 1922 жылдар аралығында Кикинда Банат округінің құрамында болды, 1922 және 1929 жылдар аралығында Белград облысының, ал 1929 және 1941 жылдар аралығында Дунай Бановинасының құрамында болды. Соғыс аралық кезеңде көптеген қоғамдық ғимараттар салынды. 1876 жылы Тарихи мұражай мен Халық мұражай ескі округ ғимараттарына көшірілсе, қала әкімшілігі, басқа мұражайлар, кітапхана және т.б. үшін жаңа ғимараттар салынды. Діни қызметкерлер үйі 1939 жылы салынды. 1948 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кикиндада 28 070 адам тұрды. 1960-шы жылдардың ортасынан 1980-шы жылдардың ортасына дейін қала үнемі экономикалық және мәдени дамуды бастан өткерді: жаңа зауыттар мен өндіріс орындары, жаңа тұрғын үйлер мен шағын аудандар, жалпы әлеуметтік маңызы бар түрлі нысандар және асфальтталған көшелер Кикинданың қалалық бейнесін анықтады. 1971 жылы қала халқы 37 487 адамды құрады. 2016 жылдың наурыз айында Кикиндаға қайтадан қала мәртебесі берілді.

Демография

2011 жылы өткен соңғы ресми санақ мәліметтері бойынша Кикинда қаласының халқы 59 453 адамды құрайды.

Көлік

Банатско Аранджелово – Кикинда – Румыния шекарасындағы Джимболия темір жол желісі, бұрынғы Сегед – Тимишоара темір жолының бір бөлігі, қазіргі Сербиядағы екінші ең көне темір жол болып табылады. Қала темір жол арқылы Суботицаға және Зреньянин арқылы Белградқа қосылған. Кикинда аймақтық жолдар арқылы барлық көршілес қалалар мен ауылдармен байланысады. Автобустар айналасындағы ауылдарға, ірі ішкі және кейбір еуропалық қалаларға жүйрелі түрде қатынайды. Қаладағы жалғыз көлік су жолы – Дунай-Тиса-Дунай каналы. Өнеркәсіптік тасымалға қолданылатын док бар. Сонымен қатар, қаланың жанында Кикинда әуежайы – демалысқа арналған аэродром орналасқан. Жергілікті ұшқыштар клубы парашютпен секіру, авиация және ғарыш үлгілерін жасау бойынша сабақтар ұйымдастырады. Осы аэродромнан "Cropduster" ұшақтары да ауыл шаруашылығы далаларын шашып беру үшін ұшып шығады.

Мәдениет мекемелері

Қала алаңында орналасқан Кикинда ұлттық мұражайының ғимараты 1839 жылы салынған. Бастапқыда ғимарат қалалық кеңес және 1876 жылы таратылғанға дейін Велика Кикинда ауданының орталығы болды. 1946 жылы Кикинда ұлттық мұражайы мен қалалық мұрағат осы ғимаратта құрылды. Мұражай төрт бөлімде көптеген артефакттарды ұсынады: археологиялық, тарихи, этнографиялық және табиғаттану. Соңғы кезде 1996 жылы "Тоза Маркович" кірпіш зауытының аумағында қазылған мамонттың қаңқасы да қосылды. Жован Попович атындағы ұлттық кітапхана 1845 жылы "Čitaonica Srbska" (Серб оқу үйі) ретінде құрылған. 1952 жылы ол Кикинданың белгілі ақынының құрметіне Жован Попович деп аталды. Кітапхана кітаптарды берумен қатар, әдеби кездесулер, кітаптарды насихаттау, семинарлар, лекциялар, көрмелер ұйымдастырады және бірнеше еңбектер жариялайды. Кикиндадағы ұлттық театр 50 жыл бұрын ғана құрылғанмен, Кикиндада театр өнерінің ұзақ тарихы бар. Кикиндадағы алғашқы театрлық қойылым 1796 жылы неміс тілінде болған. Алғашқы сербтің пьесасы 1834 жылы қойылды. Театр жыл бойы үздіксіз қойылымдар көрсетеді, жазда сахна театр ауласына орнатылады. Ең танымал топ – 2004 жылы құрылған Downstroy. 2007 жылы бұл топ бұрынғы Югославия тарихында әлемдегі ең ірі хеви-метал фестивальдерінің бірі – Wacken Open Air фестивалінде өнер көрсеткен алғашқы болып табылады. 2022 жылы Downstroy EXIT фестивалінің басты сахнасында өнер көрсетуге шақырылды, бұл Кикиндадан шыққан артисттің алғашқы жетістігі болды.

Көріністері

Қымыз күндері (Дани лудаје / Dani ludaje) – қазан айының ортасында өтетін жыл сайынғы шара. Жыл сайын аймақтан келген адамдар Кикиндаға жиналып, ең үлкен қабақ және ең ұзын лақ підегі үшін жарысқа қатысады. "Лудая" термині Кикинда аймағына тән, ал серб тілінде қабақты білдіретін жалпы сөз – "бундева". Кикинданың осы өсімдікпен ерекше байланысы бар, себебі тарихы бойы жергілікті тұрғындар егістікте жұмыс істегенде қабақтың үстіне тұру керек екенін айтқан, сонда ғана қаланың барлық бөлігін анық көруге болады. 1982 жылдан бері жыл сайын 6-8 әлемдік деңгейдегі мүсіншілер "Тоза Маркович" кірпіш зауытының ескі өндіріс орнындағы "Терра" халықаралық мүсіншілер симпозиумына шақырылады. Бұрын кірпіш зауытының кешені, ескі кірпіш зауыты II және ескі кептіргіш ұсынылған, бірақ 2012 жылы "манеж" жаңару жұмыстары басталды. Көрме алаңында 1000-нан астам мүсін бар. Бұрын коллекция Венеция, Париж, Любляна және Белград қалаларында көрсетілді. Бірнеше мүсін Кикинда мен Белградтағы саябақтарда тұрақты түрде қойылған, ал 5 монументалды мүсін 1999 жылғы Венеция биенналесінен кейін Венецияға сыйға тартылды.

Туризм

Бұрынғы Югославияның ыдырауынан бұрын Кикиндада аң аулау туризмі кеңінен дамыған болатын. Қалада бірнеше аң аулау алабы бар, олардың көпшілігі Дунай-Тиса-Дунай каналының жағалауында орналасқан, онда қоян, фазан және елік ауланады. "Toza Marković" компаниясының бұрынғы саз кенішінің орнында жасанды көл жасалған. Қаланың оңтүстік жағына кіре берісте орналасқан бұл көл Plava banja ("Көк шипажай") деп аталды. Шипажай ретінде ресми түрде танылмаса да, суының құрамында минералдар жоғары, микробиологиялық тұрғыдан жүзуге қолайлы, химиялық құрамында сульфаттар мен хлоридтердің деңгейі жоғары, сондай-ақ электр өткізгіштігі мен pH көрсеткіші де жоғары. Бұл су теріге және экзема сияқты тері ауруларына емдік әсерін тигізуі мүмкін. 2000 жылдардың басына дейін көлде түрлі демалыс шаралары ұйымдастырылып, күніне мыңдаған адам келіп демалатын. Көл кешке концерттер мен түрлі ойын-сауық шараларына танымал орын болған. Көл "Toza Marković" жерінде орналасқандықтан, жаңа иелері барлық шараларды тоқтатты. 2017 жылға қарай көлге немқұрайлы қаралып, тіпті қарапайым инфрақұрылым (душ, дәретханалар және т.б.) да болмады. Дегенмен, жергілікті тұрғындар көлге бұрынғыдан азырақ болса да, келіп тұрады. 2017 жылдың жазында көлдің жағалауы қоқыстан және өсімдіктерден тазартылды. Қаланың ішінде Staro jezero ("Ескі көл") деп аталатын тағы бір көл бар. Бұл Мюреш өзені жүйесінің бір бөлігі болған бұрынғы Галачка өзенінің қалдығы. Өзен бір кезде өз бағытын өзгертіп, жартылай каналға айналдырылып, жер астына жүргізілген, сондықтан қазір Кикиндада өзен жоқ. Қалада Generala Drapšina көшесі бойында орналасқан, табиғи ескерткіш ретінде жарияланған Blandaš паркі бар. Көше бойындағы 400 ағаштан тұратын ағаштар тізімі Architecture and Design журналы бойынша әлемдегі ең әдемі 22-ші көше деп танылды. Ағаштар тізімі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, тіпті Еуропаның қалған бөлігінде және Югославияда соғыс аяқталғанға дейін отырғызылған. Осы көшеттердің АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттің Михайло Пупинмен достығының құрметіне сыйлық ретінде берілгеніне сеніледі. Аянттың ортасында орналасқан Серб православие шіркеуі 1769 жылы салынған. Иконостастың иконаларын 1773 жылы Яков Орфелин (Захарий Орфелиннің немере інісі) салған. Теодор Илич Чешляр 1790 жылы "Соңғы кешкі ас" және "Иса Мәсіхтің көтерілуі" атты екі үлкен қабырғалық суреттің авторы. Кешкі барокко стиліндегі иконостас пен қабырғалық суреттер сол кезеңдегі Батыс Еуропа өнерінің айқын ықпалында жасалған. 1899 жылы жаңа шіркеу қоңыраулары орнатылды. Водице кішкентай шіркеуі 1865 жылы салынған. Оның үстіндегі биік алапта төрт құдық қазылған. Бұл кешен мәдени ескерткіш деп жарияланған. Құс бақылаушылар арасында Кикинда қыста ұзын құлақты соудың көптеп жиналатын орыны ретінде танымал. Кикинда Сербияның соу астанасы деп аталды. Соулар қалалық саябақтарда орналасқандықтан, оларды бақылау оңай. 2017 жылдың қараша айында 238 соу саналып, рекорд 2009 жылы 743 құс саналып тіркелген. Бірде бір ағашта 145 соуыл саналып алынған. BBC телеарнасының түсіру тобы 2015 және 2018 жылдары Кикиндаға барып, қаладағы жабайы жануарлар туралы деректі фильмдер түсірді, олардың назарында соулар болды.

Марапаттар

2003 жылы Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының Сербиядағы миссиясы Кикинда қалалық әкімдігіне төзімділік саласындағы қалалық сыйлықты табыс етті.

Климат

Бұл аймақтағы климаттың ең жоғары және ең төмен температуралары арасындағы айырмашылық шамалы, және жыл бойы жеткілікті жауын-шашын жауады. Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктелімінің субтипі "Cfa" (Ылғалды субтропиктік климат).

Жалпы сілтемелер

Бран Мариянович және басқалар. Кикинда: тарих, мәдениет, селолар, экономика, спорт, туризм, Нови Сад: Prometej, 2002 жыл. Жован М. Пежин, Кикинданың өткенінен, Кикинда: Istorijski arhiv & Komuna, 2000 жыл. Миливой Ражков, Кикинда қаласының 1918 жылға дейінгі тарихы, Кикинда, 2003 жыл. Доктор Слободан Ćurčić, Банат елді мекендері – географиялық ерекшеліктері, Нови Сад, 2004 жыл.