Кіріспе

Никич () – Черногорияның екінші ірі қаласы, жалпы халқы 56 970 адамды құрайды (2011 жылғы халық санауы бойынша). Қала елдің батысында, кең Никич жазығының ортасында, Требьеса төбесінің етегінде орналасқан. Бұл Никшич муниципалитетінің орталығы, 2023 жылғы халық санауына сәйкес халқы 66 725 адамды құрайды. Бұл аумағы бойынша ең үлкен муниципалитет және халқы бойынша Подгорицадан кейін екінші орында тұр. Сонымен қатар, бұл бұрынғы Югославиядағы аумағы бойынша ең ірі муниципалитет болған. Қала маңызды өнеркәсіптік, мәдени және білім беру орталығы болып табылады.

Атауы

Классикалық антикалық дәуірде Никшич ауданы Эндерудини иллириялық тайпасының қонысы болған және сол кездегі дереккөздерде Андерба немесе Эндерон деп белгіленген. Рим империясы біздің заманымыздың 4-ші ғасырында әскери лагерь (castrum Anderba) салған, ол Анагастум (459 жылдан кейін) деп аталған. Аймаққа славяндар қоныстанғаннан кейін Анагастум славяндық Оногоштқа айналды, бұл орта ғасырларда қала және жупа (аудан) атауы болды. Оногошт 15 ғасырдың ортасында Никшичи руының атымен Никшич деп қайта аталды.

Ежелгі дәуір

Бұл аймақ Іллирия патшалығының негізгі аймақтарының бірі болды, оның астанасы Ризон қаласы еді. Бұл жерде Ендірудині тайпасы тұрған, олар б.з.д. 33 жылы Октавианға бағынған тайпалар тізімінде көрсетілген. Ендірудині тайпасы ерте Рим империясы кезіндегі тайпалық бірліктердің әкімшілік реформасына енгізілді және Доклеаттардың құрамына кірді, олардың әкімшілік орталығы Доклея болды. Евлия Челеби Никшич маңындағы ауылдарда тұратын сербтерді айтқан. "Никшич" атауы 1767 жылға дейін Оногошт атауымен бірге қолданылды, содан кейін аян кеңесінен кейін – сол кездегі Осман феодалдарының жоғары деңгейдегі кеңесінен кейін Никшич атауы ресми түрде қабылданды. Османдықтардың соңғы жылдарында қала маңызды бекітілген әскери орталық болып қызмет етті. Осман билігі кезінде Никшичте барлығы төрт мешіт салынды. Біріншісі, Доньоградская мешіті, 1695-1703 жылдар аралығында салынды. Никшич халқы Попово Полье, Требинье және Требинье Шумадан келген харамбашаларға сүйенді және олармен ынтымақтастық танытты, сондай-ақ 19 000 серб көтеріліске қабілетті екенін есептеді, ал қару Грекия арқылы Ресейден келуі тиіс болды. Түріктер бұл жағдайға паша Кауцларич басқаратын 10 000 әскерді жіберіп, көтерілісті басуға тырысты. Түріктердің көтерілісті басуынан кейін, оған жергілікті славян мұсылмандары қатысқан болуы мүмкін, тарихи дереккөздерде одан әрі кең көтеріліс туралы ештеңе айтылмады. Ағылшын археологы Артур Эванс Черногорияның Николай I (Никола I) мен қалған босниялықтар (мұсылмандар) арасындағы келіссөздерге куә болды және кейіннен олар туралы күнделігінде жазды: cquote "Принц Никола Никшичке кірген кезде мұсылман азаматтарының өкілдерін тікелей шақырды және оларға кім қалуды шешсе, толық жеке бостандыққа, үйлерді, жерді және барлық мүлікті сақтауға, толық дін бостандығына кепілдік берілетінін, тіпті қару алып жүру құқығын қоса алғанда, Черногория азаматтарының барлық құқықтарына ие болатынын хабарлады. Ал кім шығуды шешсе, оларға барлық жылжымалы заттарын алып кетуге рұқсат етіледі және Черногория үкіметі оларға шекараға дейін ат пен елші жібереді". Ол қазіргі Никшичтің дизайнын жасағаннан басқа, жақын жердегі монументалды Карев Мостты да жобалады. Рождестволық көтеріліс аяқталғаннан кейін де кейбір Черногория жасылдары көптеген жылдар бойы Югославия үкіметіне қарсылық көрсетуді жалғастырды. 1923 жылдың 28 желтоқсанында Рождестволық көтерілістен кейін партизандық қызметін жалғастырған 11 Черногория "Комиті" Никшичте Сербия жандармериясымен өлім жазасына кесілді. Никшич Югославия Корольдігі кезінде теміржол көлігінің құрылысын көрді. 1938 жылдың 12 шілдесінде он үш жылдық үздіксіз құрылыстан кейін, алғашқы пойыз Билецадан Никшичтегі жаңадан салынған теміржол станциясына келді. Жаңа станцияның алдындағы қақпаға патша Петр II-нің суреті орнатылды, суреттің астына "Ұзақ өмір Югославия!" деп жазылды. 1944 жылдың 7-8 сәуірінде Никшич Корольдік әуе күштерінің Викерс Веллингтон бомбалаушыларымен бомбаланды. Черногориядағы югослав партизандарының командирлерінің бірі Пеко Дапчевич Иосип Броз Титодан одақтас күштердің нацистік оккупацияны жою үшін Никшичті бомбалауын сұрады. Операция кезінде әуежай Югославияның Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасымен карантинге алынды. Никшичке екінші сапары кезінде Тито зауыттағы машиналарды жаңғырту арқылы тиімсіз бизнес нәтижелерін түзетуге талап етті, жауапкершілікті тек жұмысшыларға жүктеуге қарсы болды. Югослав динарының созылмалы инфляциясы басталған еді, ал металлургия өндірісі импортқа тәуелді болды. Бұл болат өнімдерінің бағасын көтеруге қосымша қысым жасады, бұл оларды Батыс Еуропадан келетін болатпен бәсекеге қабілетсіз етті. және Югославия соғыстарында қаза тапқан 77 JNA сарбазының барлығы Никшичтен болды. Никшичтегі саяси шиеленіс серб ұлтшылдары мен Черногория сепаратистері арасындағы қақтығысқа ұласты. Никшич көршілес Босниядағы соғыстан зорлық-зомбылық көрмегенімен, кейбір ерекше оқиғалар болды. 1992 жылдың күзінде Воислав Шешель Никшичте Сербия радикалдық партиясының митингін өткізуді жоспарлады. Алайда, жергілікті Брано Мичунович Никшичке кіре берістегі туннельдің сыртында Шешельді өлтіруді жоспарлады, Шешель бұл жоспар туралы естігеннен кейін кездесуді тоқтатты. 1993 жылдың маусымында Хаджи Исмаил мешіті тәртіпсіздік кезінде қиратылды. Соғыс жылдарындағы шиеленіс пен кең тараған кедейлік қалаға зиян келтірді. 1996 жылы Никшич Югославиядағы кез келген қаланың арасындағы ең көп суицидтік жағдайды тіркеді. Жиырма күндік кезеңде алты суицид және екі кісі өлтірілгеннен кейін, Никшичтегі дін қызметкерлері жыл сайынғы қоғамдық литургияны, яғни Литияны бастауға шешім қабылдады, ол 1996 жылдың мамырында Острог монастырынан келген ондаған мың жандарға жиналды. Ауданы 48 км² және теңіз деңгейінен биіктігі 640 м. Жазық қоршаған жердегі таулы жерлер, Батыс Черногорияның әдеттегі ландшафты. Қаланың өзі Требьеса төбесінің етегінде орналасқан. Зета өзені Никшич жазығында басталады және қаланың жанынан ағып өтеді, содан кейін қаланың оңтүстігінде жер астына кетеді. Өзен жазықтың жиі су тасқынына себеп болды, 1960 жылы Перучица су электр станциясы салынысқанша. Электр станциясының құрылысы қаланың жанында үш ірі жасанды көлдің құрылуына әкелді – Крупац көлі, Слано көлі және Вртац көлі. Бүгінде көлдер Никшич тұрғындары үшін танымал демалыс орындары болып табылады.

Климат

Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Никичтің мұхиттық климаты (Cfb) бар, оған жаз айларында Жерорта теңізі климатының құрғақшылыққа бейімділігі әсер етеді. Қаңтар айының орташа температурасы - , ал шілде айындағы орташа температура . Орташа ылғалдылық 69% құрайды. Никичте жылына 2238 сағат күн сәулесі түседі, жазда ыстық және қоңыржай ылғалды, ал қыста салқын және жаңбырлы болады. Жылдық орташа қар күндерінің саны 19-ға жуық.

Қалалық көрініс

Никич ауданында ежелден адам қоныстары болғанмен, қазіргі Никичтің көп бөлігі жоспарланған қала болып табылады. Осман империясының аймақта ұзақ уақыт болғанына қарамастан, Осман сәулет мұрасынан аз қалдықтар сақталған. Бүгінгі күні қала құрылымы Николай патшаның тапсырысымен салынған және хорват сәулетшісі Йосип Слейд жасаған 1883 жылғы қала жоспарына сәйкес келеді. Осы жоспарға сәйкес, Никич көшелері орталық қала алаңынан (қазіргі айналма жол, жергілікті жерде Сквер деп аталады) солтүстік және шығысқа қарай сәулелене түседі. Радиалды көшелер айналма көшелер мен даңғылдармен қиылысады, нәтижесінде жартылай торап тәрізді көшелер желісі құрылады. Көшелердің радиалды желісі бойында әртүрлі сәулет стилі мен қалалық үлгілердің қабаттары байқалады. Осылайша, орталық айналма жолға ең жақын орналасқан Никиштің тарихи ядросы, Осман империясынан азат етілгеннен кейін қалыптасқан және Слейдтің қала жоспары үшін негіз болған. Бұл аймақ, Требьеса төбесінің етегінде орналасқан және Король Николай сарайы, қалалық саябақ және Ньегошева көшесі бойындағы Бостандық алаңына үй иесі. Аймақ негізінен бір немесе екі қабатты қатарлы үйлерден тұрады, қарапайым дизайны 19-ғасырдың соңы мен 20-ғасырдың басындағы Черногорияға тән. Айналма жол және оның айналасы әлі де қаладағы оқиғалардың орталық нүктесі болып табылады, себебі автобус және пойыз станциялары, сондай-ақ коммерциялық және әлеуметтік қызметтер осы жерде орналасқан. Орталық айналма жолдан алшақтағанда, тарихи ядро СФРЮ дәуірінде салынған көп қабатты тұрғын үйлермен қоршалған. Көп қабатты тұрғын үйлердің салынуы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қарқынды индустриализация салдарынан қалаға тартылған көптеген адамдардың тұруын жеңілдетті. Никиш тұрғындарының көп бөлігі әлі де СФРЮ дәуіріндегі пәтерлерде тұрады. Блоктардан тыс, қала қала маңындағы аудандар түрінде кеңейді, олар жеке тұрғын үйлерден тұрады. Қалалық блоктарға және ірі өнеркәсіптік аймақтарға жақын орналасқан, төмен қабатты жеке үйлер жақсы жоспарланған қалалық жоспарлармен салынған, бірақ орталықтан алшақтағанда қала хаотикалық және ресми емес түрде кеңейді. Сонымен қатар, Никиштің оңтүстігіндегі ауылдық аймақтар қаламен бірігіп кеткен, сондықтан сирек қоныстанған қала маңы қаладан барлық бағытта таралып, Никиш жазығының көп бөлігін қамтиды.

Спорт

Нишич Черногория спортының маңызды орталықтарының бірі саналады. Нишич қаласында жауынгерлік спорт түрлері ерекше танымал, оның ішінде дзюдо, каратэ және бокс кең дамыған. Нишич дзюдошылары халықаралық жарыстарда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. "Сутжеска" футбол клубы – қаланың футбол дәстүрінің негізгі тірегі. Клуб Югославияның жоғары лигасына Югославия тірік кезеңінде көтерілді және 2006 жылы Черногорияның жоғары лигасы құрылғаннан бері ең табысты клубтардың бірі болып табылады. "Сити стадион" – клубтың үй стадионы. "FK Čelik" клубы да Еуропа лигасының іріктеу кезеңіне қатысқандықтан, беделі артып келеді. Баскетболда Нишич қаласы Боян Дубльевич сияқты талантты ойыншыларды тәрбиеледі, сонымен қатар "KK Sutjeska Nikšić" жергілікті командасы 2013 жылы Черногория баскетбол кубогының жеңімпазы атанды. Нишичте гандбол және волейбол сияқты командалық спорт түрлері де кең таралған. "Сити стадионнан" басқа, "Нишич спорт орталығы" да маңызды спорттық нысан болып табылады. Аталған орталықта 3000 орындық жабық спорт залы, олимпиада стандартындағы жүзу бассейні, 6 жолақты боулинг алаңы, спорттық оқ ату полигоны, теннис және футзал алаңшалары, сондай-ақ түрлі қосымша жабдықтар бар. "Vučje" тау шаңғысы курорты қала орталығынан 18 шақырым қашықтықта орналасқан, сондықтан қысқы спорт түрлері Нишич тұрғындары арасында танымал демалысқа айналған.

Экономика

Никшич Подгорицамен қатар Черногорияның ең ірі өнеркәсіптік орталықтарының бірі болып табылады. Бұл қалада болат зауыты (Никшичка Железара), боксит кеніші, Требьеса сыра зауыты (Никшичка Пивара) және тағы да басқалары орналасқан. Бұл ірі өнеркәсіптер социалистік экономиканың күйреуінен аман қалу үшін күресті, бірақ содан бері жаңарып жатыр. Жекешелендіру процесі кейбір салаларда аяқталған, ал кейбіреулерінде әлі де жүріп жатыр. Бүгінде бұл өнеркәсіптік алыптар Югославия Социалистік Федеративтік Республикасы тұсындағыдай көптеген жұмысшыларды жұмысқа ала алмайды, ал Никшич экономикасы қызмет көрсету саласына қарай баяу түрленуде. 1981 жылы Никшичтің жан басына шаққандағы ЖІӨ Югославияның орташа көрсеткішінің 91% құрады.

Жол

Нишичтің негізгі жол байланысы – E762 тас жолы, ол Нишичті оңтүстік-шығыста Подгорицамен, ал солтүстік-батыста Плужинемен және Фуча мен Сараевомен (Босния және Герцеговина) байланыстырады. Тағы бір, жақында қайта жаңартылған Солтүстік-Оңтүстік Черногория жол дәлізі Нишич қаласынан өтеді, ол Рисан/Требинье – Нишич – Шавник – Жабляк тас жолы. Бұл жол Нишичті Котор шығанағымен және Черногорияның жағалауымен байланыстыратын ең қысқа қашықтық. Нишич сондай-ақ Черногориядағы алғашқы жолды айналып өтетін қалалардың бірі болып есептеледі. Бұрынғы Югославия кезеңінде салынған айналма жол 2011 жылы жаңартылып, қазір Нишичтің барлық транзиттік бағыттарын қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде барлық транзиттік көлік қалалық бөліктен тысқары бағытталды. Көптеген бұрынғы Югославия қалалары сияқты, Нишич те бірнеше қалааралық автобус компанияларының орталығы болып табылады, олардың ішіндегі ең ірілері – «Глушица Нишич» және «4 желтоқсан Нишич» компаниялары, олар Сараево мен Белградқа дейін рейстерді жүзеге асырады.

Темір жол

Никич – Никич-Подгорица темір жолының соңғы стансасы, қаланың жалғыз темір жол байланысы. Бұл темір жол желісі Подгорицада Белград-Бар және Подгорица-Шкодер желілерімен тоғысады. Бұл темір жол бастысымен Никшич боксит кенішінен Подгорица алюминий зауытына боксит тасымалдау үшін қолданылды. Қазіргі уақытта қайта құрылу және электрлендіру жұмыстары жүргізілуде, жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін жолаушылар тасымалы қайта басталады. Черногория темір жолдары осы темір жолды пайдалану үшін үш CAF Civity ЭМҰ пойызына тапсырыс берді, бұл Никшич пен Подгорица арасындағы сапар уақытын 50 минутқа дейін қысқартады. Жаңа пойыздың біріншісі 2013 жылдың 1 маусымында пайдалануға беріледі. Никич 1938 жылы Билецадан темір жол желісінің ұзартылып, ашылуымен Босния және Герцеговинамен Билеца және Требинье арқылы тар темір жол (760) байланысын алды. Требиньеден алыс емес жерде тар темір жол үш бағытқа бөлінетін: Босния және Герцеговинадағы Чапльжинаға, Черногориядағы Котор шығанағындағы Зеленикаға (соқыр туысқан), және Хорватиядағы Дубровникке (соқыр туысқан). Чапльжинаға жеткеннен кейін, желі оңтүстікке қарай Хорватиядағы Плоче портына, және солтүстікке қарай Мостар мен Сараево арқылы әлемнің қалған бөлігіне дейін созылды. Жастар бригадаларының күшімен салынған Никичтен Титоградқа (Подгорицаға) дейінгі тар темір жол кеңейтім 1948 жылы ашылды. Бұл кеңейтім 1965 жылы стандартты өлшемге (1435) ауыстырылды. Никичтен Чапльжинаға дейінгі тар темір жол 1976 жылы жабылып, көп ұзамай демонтаждалды.

Ауа

Никич әуежайы қаланың батыс шетінде орналасқан. Бұл шағын спорттық әуежай, ол жалпы авиация және жергілікті әуесқойлар клубының қажеттіліктерін қанағаттандырады. Үлкен реконструкция мен кеңейтуден кейін, әуежай 2010 жылғы FAI парашют спорты бойынша әлем чемпионатын қабылдауға таңдалды. Жолаушылар тасымалы әлі басталған жоқ. Подгорица әуежайы Никиштен біршама қашықтықта орналасқан және Белград, Сараево, Будапешт, Цюрих, Франкфурт, Любляна, Париж, Рим және Вена қалаларына үздіксіз рейстер ұсынады. Тиват және Дубровник әуежайлары да біршама қашықтықта, және Еуропаның ірі қалаларына үздіксіз рейстер ұсынады.