Кіріспе

Прокупле () — Сербияның оңтүстігіндегі Топлица ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылғы халық санауы бойынша муниципалитетте 38 054 адам тұрады.

Неолит және мыс дәуірі

Ертедегі қоныстардың іздерін неолиттік орындарында, мысалы Мачинада (Зитни Потоктың жанында), Прокупледен батыстағы Каволакта (Донья Трнава ауылы) және Доня Бресница ауылындағы Ястребацтың оңтүстік беткейіндегі қоныстарда табуға болады. Винча кезеңі Плочникте сақталған, ол Прокупледен Куршумлияға дейінгі жолдың сол жағында, Прокупледен батысқа қарай, қазіргі ауылдың астында, Топлица өзенінің сол жағасында орналасқан. Металл өңдеудің пайда болуы туралы екі теория бар: металл қорыту технологиясы тек бір аймақта ғана, қазіргі Оңтүстік Ирандағы Жемісті Жарты Ай маңында немесе жақын жерде ашылған, содан кейін бүкіл әлемге тараған, немесе ол әртүрлі жерлерде тәуелсіз түрде пайда болған, Сербия мен Болгарияның Винча мәдениет аймағы солардың бірі, және қазірге дейін зерттелген және мерзімделген ең көнесі. 2008 жылдың қазан айында серб археологтары Плочникте 7500 жылдық мыс балта тапты, ол бұрынғыда Мыс дәуірінің басталуы деп есептелген мерзімнен 500-800 жылға дейін ертерек екенін көрсетіп, адамның металл пайдалануы бұрын ойлағаннан гөрі көне екенін анықтады.

Классикалық антикалық

Ауыл шаруашылығымен айналысқан Винча елді мекендері б.з.д. 279 жылы пайда болған фракийлермен, содан кейін шапқыншылық жасаған кельттік скордискілермен алмастырылды. Латын шіркеуінен табылған керамика сынықтары – осы тайпалардың Грекияға қарай жылжуының іздері. 73 және 75 жылдар аралығында, римдіктер аймақтың тайпаларын бағындырғаннан кейін, Сербияның бұл бөлігі Римнің Моэзия провинциясының құрамына кірді. Ол кезде елді мекен ең ежелгі сақталған атымен – Хаммеум немесе Хамео деп аталды. Ол жақын орналасқан Найсс (Ниш) арқылы Балқанның орталық бөлігін Адриатика теңізімен байланыстырған римдік Виа Милитарис жолында орналасқан. 2008 жылдың шілдесінде үлкен римдік моншасы табылды. 4-ші ғасырдың соңында Рим империясы екіге бөлінген кезде Топлица аймағы Шығыс Рим немесе Византия империясының бір бөлігіне айналды. Бұл жер Комплос немесе Комблос (ауылдық қала) деп белгілі болды. Кейбір тарихшылар Комплосты император Юстиниан (527–565 жылдары билеген) қайта салғанын айтады.

Орта ғасырлар

VI ғасырда оңтүстік сербтер бұл аймаққа алғаш қоныстанған кезде қала Комплос деп аталған. 9-11 ғасырлар мен 13 ғасырда қазіргі Прокупле аумағы Болгар империясының құрамына кірді. Қала "Святой Прокопий бекінісі" атымен аталады, ол алғаш рет 1395 жылы айтылған. Османдықтар Сербияны жаулап алғанда қаланы басып алды, бірақ 1444 жылғы Сегед бейбіт шарты бойынша оны қайтаруға мәжбүр болды.

15-17 ғасырлар

1454 жылы Прокупле османдықтармен қоршалды, ал келесі 423 жыл бойы Османдықтардың билігінде бұл жер Уркуб немесе Окруб деп аталды. Бұл Ниш санджағының құрамына кірді. Османдық билік кезінде, 16-17 ғасырлар аралығында қаланың маңызы Крушевац, Сталак және Лесковац сияқты аймақтағы басқа қалалармен бірге артты. Прокупле Дубровникпен сауда байланыстары арқылы гүлденді. Австрия әскерлерін қолдаған сербтер, олардың шығуынан кейін аймақтан көшіп кетуді күшейтті, ал қалаға мұсылман албандарының қоныс аударуы көбейді. Арбанашка және Джайке сияқты топонимдер Топлица және Оңтүстік Морава аймақтарында (қазіргі Косовоның солтүстік-шығысында орналасқан) орта ғасырлық кезеңге дейін сона келетін албандардың тарихи болғанын көрсетеді. Топлица аңғарының ауылдық бөліктері мен оған іргелес жартылай таулы аймақтар Османдық билік кезінде мұсылман албандарымен тығыз қоныстанды, ал сербтер сол аймақтарда өзендердің төменгі ағысында және тау беткейлерінде тұрды; екі халық та Оңтүстік Морава өзенінің бассейнінің басқа аймақтарында өмір сүрді. Топлица аймағында және Прокупле қаласында албандар көпшілік құрады. 1877-1878 жылдары серб әскерлері осы албандарды этникалық тазалау деп сипатталатын жағдайларда жерден шығарып жіберді. Жергілікті билік 1878 жылдың басында сол кездегі білім министрі Алимпье Васильевичке есеп ұсынды. 131 ауыл тіркелді, олардың ішінде 1485 серб үйі және 1553 мұсылман үйі болды. 12 ауылды қардың салдарынан тіркеу мүмкін болмады, бірақ осы тасталған ауылдардың тұрғындарының барлығы албандықтар болған. Сондықтан ауылдарға қатысты үйлердің саны 119 ауылды құрайды. Сербия армиясының келуімен Прокупле ауданындағы 119 ауылда 11 437 албандық өз үйлерін тастап кеткені есептеледі.

Қазіргі Сербия мен Югославия (1877-)

1877 жылы Топлица аймағының барлығы серб әскерлерінен басып алынып, Прокупле 19 желтоқсан күні қолдан-қолға өтті. 1878 жылғы Берлин конгресі қала мен аймақты Сербияның құрамына кіргізді. 1929 жылдан 1941 жылға дейін Прокупле Югославия Корольдігінің Морава Бановинасының бір бөлігі болды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстарда Прокупле толығымен қиратылды, бірақ соғыстан кейін өнеркәсіптік қалаға айналды. 2018 жылдың маусым айында Прокупле, Бор қаласымен бірге, қала мәртебесін алды.

Демография

2011 жылы жүргізілген ресми санақ бойынша Прокупле қаласында 44 419 адам тұрады. Оның халқының 61,5% қалалық жерлерде өмір сүреді. 2022 жылғы санақ мәліметтері бойынша муниципалитетте 38 291 адам тұрады. Прокупледегі діни құрамында негізінен серб православиесі (41 494) басым, сонымен қатар мұсылмандар (289), атеистер (122), католиктер (76) және басқа да азшылықтар бар. Халықтың көп бөлігі серб тілінде сөйлейді (41 764 адам).

Этностық топтар

Прокупле тұрғындарының көпшілігі серб ұлтынан (92,16%). Қаланың этникалық құрамы:
Этникалық топ Халық саны% сербтер40 936 92,16% ромалар2 145 4,83% монтенегриялықтар113 0,25% румындар75 0,17% македониялықтар74 0,17% хорваттар35 0,08% горандар24 0,05% басқалар1 017 2,29% барлығы44 419