Кали, Колумбияның оңтүстік аймағының экономикалық орталығы. 2 млн-нан астам халқы бар, жылдам дамып келе жатқан қала, 1971 ж. Панамерика ойындарына қабылдады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сантьяго-де-Кали (sanˈtjaɣo ðe ˈkali), немесе Кали – Валье-дель-Каука департаментінің астанасы және Колумбияның оңтүстік-батысындағы ең көп халқы бар қала. 2018 жылғы халық санауы бойынша, қаланың тұрғындары 2 227 642 адамды құрайды, бұл Калиді елдің аумағы бойынша екінші, ал халық саны бойынша Богота мен Медельиннен кейін үшінші ірі қалаға айналдырады. Тынық мұхитының жағалауына тікелей қол жеткізе алатын Колумбияның жалғыз ірі қаласы ретінде, Кали елдің оңтүстігіндегі маңызды қалалық және экономикалық орталық болып табылады, сонымен қатар Колумбияның ең қарқынды дамып келе жатқан экономикаларының біріне ие. Қала 1536 жылдың 25 шілдесінде испандық саяхатшы Себастьян де Белальказар құрған. Колумбияның спорттық орталығы ретінде, ол 1971 жылғы Пан-Америка ойындарына қабылдады. Сонымен қатар, Кали 1992 жылғы күрес әлем чемпионаты, 2013 жылғы Әлем ойындары, 2014 жылғы UCI трек велоспорты әлем чемпионаты, 2015 жылғы жастар арасындағы жеңіл атлетика әлем чемпионаты, 2021 жылғы жастар Пан-Америка ойындары және 2022 жылғы U20 жасындағы жеңіл атлетика әлем чемпионаты сынды ірі шараларды өткізді.
Santiago de Cali (sanˈtjaɣo ðe ˈkali), or Cali, is the capital of the Valle del Cauca department, and the most populous city in southwest Colombia, with 2,227,642 residents according to the 2018 census. making Cali the second largest city in the country by area and the third most populous after Bogotá and Medellín. As the only major Colombian city with access to the Pacific Coast, Cali is the main urban and economic center in the south of the country, and has one of Colombia's fastest growing economies. The city was founded on 25 July 1536 by the Spanish explorer Sebastián de Belalcázar. As a sporting center for Colombia, it was the host city for the 1971 Pan American Games. Cali also hosted the 1992 World Wrestling Championships, the 2013 edition of the World Games, the UCI Track Cycling World Championships in 2014, the World Youth Championships in Athletics in 2015 as well as the inaugural Junior Pan American Games in 2021 and the 2022 World Athletics U20 Championships.
Этимология
Кали – қаланың толық атауы Сантьяго-де-Калидің қысқартылған түрі. "Сантьяго" – 25 шілдеде тойланатын Әулие Яковқа құрмет көрсету үшін қойылған атау. "Кали" сөзінің бастауы жергілікті үнді тайпасы "Калима" есімінен шыққан.
Cali is the shortened form of the official name of the city: Santiago de Cali. "Santiago" honors Saint James whose feast day is celebrated on 25 July. The origin of the word "Cali" comes from the local Amerindians, the "Calima".
Колумбқа дейінгі дәуір және отарлаушылар
Испандықтар келгенге дейін бұл аймақта жергілікті тайпалар қоныстанған, олардың көпшілігі Кариб тілдерінде сөйлеген. Каука өзені мен Батыс Кордильера арасындағы аймақта горондар қазіргі Рольданильо мен Сантьяго-де-Кали арасында орналасты. Моррондардың ең ірі қаласы қазіргі Зарзал және Бугалагранде қалаларының жанындағы Пескадор өзенінің жағасында болған. Моррондар Каука аңғарының солтүстігінде тұратын Кимбайлармен сауда жасаған. Калиге жол тартқан Себастьян де Белальказар алдымен Тимба тайпасын кездестірді, олар испандықтар келгенге дейін алтындарын қалдырып қашып кетті. Тимбадан кейін, солтүстікке қарай испандықтар Панс және Жамуди өзендері арасындағы Жамуди басшысы мен оның тайпасы – Жамудилердің жеріне енді. Бұл тайпа испандықтардың аркебустары мен қылыштарына қарсы уытты жебелер мен садақтармен күресіп, басып алушыларға күшті қарсылық көрсетті. Ақырында, испандықтар орталық аңғар үшін күресте жеңіске жетті. Аймақты бақылауға алу үшін испандықтар Лили өзені мен Батыс Кордильера арасындағы жерді мекендеген Питекуй басшысын жеңуге тиіс болды. Питекю көптеген тайпалардан үлкен әскер құрып, 1536 жылғы Қасиетті сейсенбіде испандықтармен шайқасты. Жергілікті тұрғындар испандықтарға жеңіліп, аймақ енкомендаларға бөлінді. Сантьяго-де-Кали Белальказар үшін маңызды болды, себебі ол Инка империясының шегінен тыс жерде орналасқан еді. Кахамаркада инка Атауальпа тұтқындалып, өлімге кесілгеннен кейін Франсиско Писарро Белальказарды Гуаякиль мен Китоны өз атынан иеленуге жіберді, бірақ Кали Кечуа империясынан тыс болғандықтан Белальказар оны өзінің жеке аумағы деп жариялады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Испанияға қарсы тәуелсіздік соғысына дейін көптеген жерді өздерінің меншігінде ұстады.
Before the arrival of the Spaniards, the region was inhabited by indigenous tribes, mostly speakers of Cariban languages. In the region between the Cauca River and the Western Cordillera, the Gorrones established themselves between the present day Roldanillo and Santiago de Cali. The biggest town of the Morrones was sited on the River Pescador near the present day towns of Zarzal and Bugalagrande. The Morrones traded with the Quimbayas who inhabited the north of the Valle del Cauca. On his way to Cali, Sebastián de Belalcázar first met the Timbas who ran away before the arrival of the men, leaving behind gold. After the Timbas, towards the north, the Spaniards entered the territory of the chief Jamundí and his tribe, the Jamundíes, between the rivers Pance and Jamundí. This tribe offered a strong resistance to the invaders, fighting with poisonous darts and arrows against the arquebuses and swords of the Spaniards. Eventually, the Spanish prevailed in the struggle over the central valley. Before taking control over the region, the Spaniards had to defeat the chief Petecuy, whose tribe inhabited the area between the river Lilí and the Western Cordillera. Petecuy formed a large army with many tribes and fought the Spaniards on Holy Tuesday of 1536. The natives lost to the Spaniards and the region was divided in encomiendas. Santiago de Cali was important for Belalcázar because it was outside the Inca empire. After the capture and execution of the Inca Atahualpa at Cajamarca, Francisco Pizarro had sent Belalcázar to take possession of Guayaquil and Quito on his behalf, but Cali, being outside the Quechua empire, was claimed by Belalcazar as his own territory. After his death, his descendants maintained possession of much of the land until the war of independence against Spain.
Құрылтай және отарлау кезеңі
Калидің негізін қалаушы Себастьян де Белальказар Америка құрлығына Колумбтың 1498 жылы жасаған үшінші саяхатында келді. 1532 жылы Дариен мен Никарагуада қызметтен кейін, ол Франсиско Писарроға қосылып, Перуді жаулап алуға қатысты. 1534 жылы Белальказар Кито қаласын табу үшін Писарро экспедициясынан бөлініп, кейіннен Эль-Дорадоны іздеу кезінде қазіргі Колумбия аумағына кірді, Пасто және Попайан қалаларын құрды. Белальказар 1536 жылдың 25 шілдесінде Сантьяго-де-Калиді қазіргі орналасқан жерінен солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде, қазіргі Вихес және Риофрио қалаларының жанында құрды. Белальказардың бұйрығымен капитан Мигель Муньос 1537 жылы қаланы қазіргі орнына көшірді, онда капеллан Сантос де Аняско бауырлас бүгінгі Ла Мерседе шіркеуі орналасқан жерде диірмен өткізді, ал Белальказар Педро де Айяланы алғашқы муниципалдық билік етіп тағайындады. Колония (колониалдық кезең) кезінде Сантьяго-де-Кали Попайан провинциясының бір бөлігі болды, ол Китоның аудиенциясының құрамына кірді. Бастапқыда Кали Попайан провинциясының астанасы болғанмен, Белальказар 1540 жылы осы функцияны Попайанға көшірді, себебі ол жердегі ауа райы "жақсырақ" болды. 18-ғасырға дейін қазіргі Сантьяго-де-Кали аумағының көп бөлігін хасиендалар (мал шаруашылығы және азық-түлік плантациялары, сондай-ақ қант құмырасы) алып тұрған, ал қала тек Кали өзенінің жанындағы шағын қала ғана болды. 1793 жылы Сантьяго-де-Калиде 6548 адам тұрды, оның 1106-сы (африкалық) құлдар еді. Хасиендалар үстем ақсүйектер класының меншігінде болды, көптеген құлдар мал өсіруге және қант құмы егінін өсіруге арналды. Осы хасиендалардың көптегені қазіргі қаланың аймақтарына айналды, мысалы, Канавералехо, Чипичапе, Пасоанчо, Арройохондо, Канасгордас, Лимонар және Мелендес. Сантьяго-де-Кали сауда үшін стратегиялық жағдайда орналасқан, Антиокия, Чоко және Попайанның кен аймақтарына қатысты орталықта жатқан. Сантьяго-де-Кали мен Буэнавентура порты арасындағы қашырлар мен жылқыларға арналған алғашқы жол отарлық кезеңде аяқталды.
The founder of Cali, Sebastián de Belalcázar, came to the American continent in the third voyage made by Columbus in 1498. In 1532, after serving in Darién and Nicaragua, he joined Francisco Pizarro in the conquest of Perú. In 1534, Belalcázar separated from Pizarro's expedition to find the city of Quito, and later in his search of El Dorado he entered the territory of what is now Colombia, founding the cities of Pasto and Popayán. Belalcázar founded Santiago de Cali on 25 July 1536, a few kilometres north of its present location, near what are now the towns of Vijes and Riofrío. Under the orders of Belalcázar, captain Miguel Muñoz moved the city to its present location in 1537, where the chaplain Brother Santos de Añasco celebrated a mass in the place occupied by the Church La Merced today, and Belalcázar designated Pedro de Ayala as the first municipal authority. During the Colonia (colonial period), Santiago de Cali was part of the gobernación of Popayán, which was part of Quito's Audiencia. Although initially Cali was the capital of Popayán's gobernación, Belalcázar moved this function to Popayán in 1540, owing to "better" weather there. Until the 18th century, most of the territory of what is now Santiago de Cali was occupied by haciendas (cattle farms and plantations of food, with some sugar cane), and the city was only a small town near the Cali River. In 1793, Santiago de Cali had 6,548 inhabitants, 1,106 of whom were (African) slaves. The haciendas were the property of the dominant noble class with many slaves dedicated mostly to stockbreeding and raising sugar cane crops. Many of these haciendas became zone of the present city like Cañaveralejo, Chipichape, Pasoancho, Arroyohondo, Cañasgordas, Limonar and Meléndez. Santiago de Cali was strategically positioned for trade, centrally located in relation to the mining regions of Antioquia, Chocó, and Popayán. The first trail for mules and horses between Santiago de Cali and the port of Buenaventura was completed in the colonial period.
Тәуелсіздік
1810 жылғы 3 шілдеде Сантьяго де Кали Испанияның Регенттік кеңесін мойындаудан бас тартып, өз хунтасын құрды. Бұл жергілікті көтеріліс Боготадағы ұлттық көтерілістен 17 күн бұрын болды. Попайан губернаторы Мигель Такон көтерілісті бақылау үшін әскер ұйымдастырды. Кали тұрғындары Боготадағы "Жоғарғы Хунтаға" (Junta Suprema) көмек сұрады, ол полковник Антонио Барая басқаратын жасақты тәуелсіздік күресіне қолдау көрсету үшін жіберді. Өзара қорғану үшін Кали, Ансерма, Картаго, Торо, Буга және Калото қалаларымен бірге Каука алқабының Біріккен қалаларын құрды, олар 1811 жылғы 1 ақпанда Попайан губернаторлығынан тәуелсіздік жариялады, бірақ жоққа шығарылған Фердинанд VII-ні мемлекет басшысы ретінде мойындады. 1811 жылғы 28 наурызда Бахо-Паласе шайқасында, Колумбияның тәуелсіздігі үшін болған алғашқы шайқаста, полковник Антонио Барая басқарған революциялық армия, өзінің туған жері Кундинамаркадан 120 сарбаздық отрядпен және Мигель мен Франсиско Кабаль Барона ағайындылары бастаған Валье-дель-Каукадан келген 1080 сарбаздық үлкен гарнизонмен корольдік испан армиясын жеңді. Келесі жылдары роялистер мен жергілікті жасақтар арасында көптеген шайқастар болды. Наполеоннан босатылғаннан кейін Фердинанд VII "Бейбітшіл" (Pacificador) Пабло Морильо басқаратын үлкен әскер жіберді, ол 1816 жылға қарай аймақтағы роялистік билікті қалпына келтірді. 1819 жылы Симон Боливар Бояка шайқасында роялистік армияның көп бөлігін жеңгеннен кейін, Каука алқабында жаңа көтерілістер болды және криолдар билікті толыққанды түрде өз қолына алды. 1822 жылы Боливар Сантьяго де Калиге келді. Қала маңызды әскери бекініс болды және аймақ оңтүстіктегі елдерді азат етуге арналған тәуелсіздік соғысына көптеген жауынгерлерді берді.
On 3 July 1810, Santiago de Cali refused to recognize the Council of Regency of Spain, and established its own junta. This local uprising predates the national one in Bogotá by 17 days. The Governor of Popayán, Miguel Tacón organized an army to control the uprising. The people from Cali called for help to the "Junta Suprema" in Bogotá, which sent a contingent under colonel Antonio Baraya to support the independence cause. For mutual defense, Cali also formed, with Anserma, Cartago, Toro, Buga and Caloto, the Confederated cities of the Cauca Valley, which declared independence from the Governorate of Popayán on 1 February 1811, although they continued to recognize the absent Ferdinand VII as their head of state. On 28 March 1811 in the battle of Bajo Palacé, the first in Colombia's Independence, the royalist Spanish army was defeated by the revolutionary army commanded by colonel Antonio Baraya with a detachment of 120 soldiers from his native Cundinamarca and a huge garrison of 1.080 men from Valle del Cauca led by brothers Miguel and Francisco Cabal Barona. In the following years there were many battles between royalists and local militia. After having been released from captivity by Napoleon, Ferdinand VII sent a large army under the command of the "Pacificador" (Pacifier) Pablo Morillo who restored royalist rule in the area by 1816. In 1819, after Simón Bolívar defeated the bulk of the royalist army in the Battle of Boyacá, there were new uprisings in the Valle del Cauca and the Criollos took control permanently. In 1822, Bolívar arrived in Santiago de Cali. The city was an important military outpost and the region contributed many men to the war of independence that liberated the nations in the south.
Қазіргі заман
XIX ғасырда Каука департаментінің астанасы Кали, 20 000-нан аспайтын халқы бар тыныш қала еді. Қаланың қалалық орталығы Альтозано және Сан-Антонио аудандарының маңында орналасқан. Қаланың сыртында манго егістіктері, жайылымдар мен испандық тәжден жұмысшы табына берілген жалпы иелік жерлер болды. Осы жерлердегі бақшалардан қала азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Экономика мал шаруашылығы, қант қамысы, панела (жаггер; қанттың өнімі), ірімшік және Тынық мұхитындағы алтын өндіруге негізделген. Сонымен қатар, өнеркәсіптік және қаржы секторы да дамыды. 18-19 ғасырларда еврей кәсіпкерлері келіп, қалада көрнекті лауазымдарға ие болды. Олардың кейбіреулері жергілікті әйелдерге үйленіп, өздерінің мәдени ерекшеліктерін жоюға немесе тастауға мәжбүр болды. Бұлардың ішінде Кариб теңізінен келген Де Лима, Салазар, Эспиноза, Ариас, Рамирес, Перес және Лобо отбасылары, сондай-ақ ағылшын еврей тегінен шыққан автор Хорхе Исаакс және латыш еврей қауымында дүниеге келген өнеркәсіпші Джеймс Мартин Эдер (өзінің есімін испан тіліне аударғанда Сантьяго Эдер деген христиан есімін қабылдады) бар. Ұрпақтар өте келе, олардың көптеген ұрпақтары дінсіз христиан ретінде тәрбиеленді. 1890 жылы Кауканың қоғамдық жұмыстар компаниясы, жеке кәсіпорын, базар алаңын салды. Бұл коммерциялық дамуға серпін берді және ол Пласа-Майор немесе Пласа-де-Кайседоға айналды. 1921 жылы базар Кали муниципалитетіне сатылды. 9-шы көшеге жақын жерде Кали транваясының бас станциясы орналасқан, ол қала мен қала маңындағы аудандарды байланыстыратын қоғамдық көлік жүйесі болды.
In the 19th century Cali, capital of the Valley of the Cauca department, was a quiet community with no more than 20,000 inhabitants. The urban center of the city was around the neighborhoods of Altozano and San Antonio. Outside the city there were mango plantations, pastures and communal land that were transferred from the Spanish Crown to the working classes. From the market gardens on this land the city was supplied with food. The economy centered around livestock, sugar cane, panela (jaggery; a sugar derivative), cheese and gold mined in the Pacific. There was also a growing industrial and financial sector. Jewish entrepreneurs came during the 18th and 19th centuries and achieved prominent positions in the city. Some married local women and felt they had to diminish or abandon their identity. These included the De Lima, Salazar, Espinoza, Arias, Ramirez, Perez and Lobo families from the Caribbean, as well as the author Jorge Isaacs of English Jewish ancestry, and the industrialist James Martin Eder (who adopted the more Christian name of Santiago Eder when he translated his name to Spanish) born into the Latvian Jewish community. Over the generations most of their descendants were raised as secular Christians. Around 1890 the Company of Public Works of Cauca, a private venture, built the market plaza. This spurred commercial development and it transformed into the Plaza Mayor or Plaza de Caycedo. In 1921, the market was sold to the Cali municipality. Very close to the 9th street was the principal station of the tranvia of Cali, a system of public transportation that linked the city with suburban areas.
Жақында болған тарих
1956 жылғы 7 тамызда таңғы сағат 1 шамасында Колумбия армиясына қарасты 42 тонна динамитпен толтырылған жеті жүк көлігі теміржол станциясының жанында жарылып, сегіз қалалық блок құрылды. Жақын орналасқан әскери казарма бірден қирады. Терезелер шақырымдар бойына сынып түсті. 1000-нан астам адам қаза тауып, бірнеше мың адам жарақат алды (Калидегі жарылысқа қараңыз). Келесі жылы үкімет азаматтардың рухын көтеру және экономиканы жандандыру мақсатында көрме ұйымдастыруға шешім қабылдады, ол Кали көрмесі деп аталды. 1971 жылы Сантьяго-де-Калиде Пан-Америка ойындары өтті, көптеген адамдар бұл оқиғаны қаланың алтын ғасыры және азаматтық тәртіптің үлгісі деп санайды. Осыдан кейін Кали Колумбияның спорт астанасы деп жарияланды. 1982 жылы Кали қалалық әкімдігі қазіргі уақытта қаланың ең үлкен ғимараты және Колумбия Республикасының үшінші ең үлкен ғимараты – "La Torre de Cali", яғни "Кали мұнарасын" ашты. Оның биіктігі 42 қабатты, ішінде қонақүй, кеңселер және пәтерлер орналасқан. Кали 2021 жылғы 28 сәуірде басталған Колумбиядағы наразылықтардың орталық нүктесіне айналды. Қалада өткен наразылықтардың көпшілігі бейбіт болғанымен, күшті тәртіпсіздіктер, тонаулар мен наразылық білдірушілер мен полиция арасындағы қақтығыстар орын алды. Испан конкистадоры және қаланың негізін қалаушы Себастьян де Белальказардың ескерткіші Мисак наразылық білдірушілері тарапынан құлатылды, ал MIO қоғамдық көлігінің бірнеше автобустары мен станциялары бүлініп, өртелді, нәтижесінде MIO желісінің 60 пайызы жойылды. Human Rights Watch сияқты ұйымдар қаладағы адам құқықтарының бұзылуы және полицияның қатыгездігі туралы көптеген хабарларды алды. 2021 жылғы 3 мамырдың түні мен таңында наразылық білдірушілер мен полиция және ESMAD күштері арасындағы қақтығыстар салдарынан 5 адам қаза тауып, 33 адам жарақат алды. Силоэ ауданында бейбіт демонстрация мемлекеттік күштердің өкілдері тарапынан зорлықпен таратылды, сонымен қатар 4 және 5 мамыр күндері екі рет болған күтпеген интернет үзілісі де осы аймаққа әсер етті.
On 7 August 1956, at around 1 a. m., seven Colombian army trucks filled with 42 tons of dynamite exploded near the train station, destroying eight city blocks. The nearby army barracks was instantly destroyed. Windows were shattered for miles. More than 1,000 people were killed and several thousand injured (see Cali explosion). The following year, the government decided to organize a fair in order to lift up the spirits of citizens as well as generate economic reactivation, which came to be known as the Cali Fair. In 1971, Santiago de Cali hosted the Pan American Games, an event which is considered by many as the height of the city's golden age as a model of civic orderliness: following it, Cali was named the Sports Capital of Colombia. In 1982, the government of Cali inaugurated what is now the city's largest building and the third largest in the Republic of Colombia—"La Torre de Cali", or The Cali Tower. It stands 42 stories tall and houses a hotel, offices and apartment complexes. Cali became a focus center of the 2021 Colombian protests, which started on 28 April 2021. While most demonstrations held in the city were peaceful, there was also strong rioting, looting, and clashes between protesters and police officers. The statue of Spanish conquistador and founder of the city Sebastián de Belalcázar was torn down by Misak protesters, while several buses and stations of the mass transit system MIO were vandalized and burned, causing the MIO network to be destroyed by 60%. Reports of multiple human rights violations and police abuse in the city were received by organizations such as Human Rights Watch. During the night and early morning of 3 May 2021, 5 people died and 33 were injured due to clashes between protesters and the police and ESMAD in the city. In the Siloé neighborhood, a peaceful demonstration was violently broken up by members of the public force, with that sector being also affected by an unexpected internet crash, which occurred twice on 4 and 5 May.
География
Кали Каука өзенінің батысында, Каука аңғарында және Фараллонес-де-Кали деп аталатын төбелерге жақын, Батыс тау тізбегінің шығысында орналасқан. Қала теңіз деңгейінен шамамен биіктікте жатыр. Калиден батысқа қарай және Батыс Кордильерадан өте, Колумбияның Тынық мұхитындағы Буэнавентура порты орналасқан. Солтүстік-шығысында Юмбо өндіріс орталығы және Калидің халықаралық әуежайы – Альфонсо Бонилья Арагон (CLO) орналасқан. Бұл әуежай Колумбияда жолаушылар саны бойынша үшінші орында тұр, 2009 жылы 2 667 526 жолаушы тасымалдаған. Сантьяго-де-Кали аңғарда орналасқан қала. Қаланың барлық жағынан таулармен қоршалған, ең жақын таулар – Фараллонес-де-Кали. Қаланың шығыс бөлігі Каука өзенімен шектеседі. Солтүстік және оңтүстікке қарай кең жазықтар созылып жатыр. Бірінші жазықтықта Кали қаласының бір бөлігі болып табылатын Юмбо индустриалды қаласын кездестіресіз, ал оңтүстікте де Кали қаласының бір бөлігі – Джамунди орналасқан. Қала көбінесе тегіс, бірақ батыс жағында Сан-Антонио және Ла-Лома-де-ла-Крус сияқты таулы аймақтар бар, олар екі туристік орын. Батыс тау тізбегінен бастау алып, Каука өзеніне құятын бірнеше өзендер Кали қаласының маңынан өтеді. Қаланың батыс бөлігінде Агуакаталь өзені Кали өзеніне құяды, ол Каука өзеніне жалғасады. Оңтүстікке қарай Канавералехо, Лили және Мелендес өзендері CVC оңтүстік арнасына құяды, ол да Каука өзеніне қосылады. Одан әрі оңтүстікке қарай Панс өзенінің жағалауы демалыс пен ойын-сауық үшін танымал орын.
Cali is located on the Cauca Valley to the west of the Cauca River and to the east of the Western Mountain Range near the hills known as Farallones de Cali. The city rests approximately above sea level. Approximately west of Cali and over the Western Cordillera, lies the port city of Buenaventura on the Colombian Pacific coast. To the northeast are the manufacturing center of Yumbo and Cali's international airport, the Alfonso Bonilla Aragón (CLO). It is Colombia's third largest airport in terms of passengers, transporting 2,667,526 in 2009. Santiago de Cali is located in a valley. The city is completely bordered by mountains to the West; the Farallones de Cali mountains are the closest to the city. The Eastern part of the city is bordered by the Cauca River. To the north and south are extended plains. In the first one you can find the industrial city of Yumbo which is part of Cali's metropolitan area, to the south you can find Jamundí, also part of the metropolitan area. The city is mainly flat, but there are areas mostly to the west that are mountainous, like San Antonio and La loma de la Cruz, which are both tourist sites. There are several rivers that descend from the Western Mountain Range and empty into the Cauca River, passing through the metropolitan area of Cali. In the western part of the city the Aguacatal River flows into the Cali River, which continues on to the Cauca River. In the south the rivers Cañaveralejo, Lilí, and Meléndez flow into the CVC south channel which also empties into the Cauca River. Farther south, the banks of the Pance River are a popular place for recreation and leisure.
Тарихи аудан
Сантьяго-де-Калиде мәдени әртүрлілігі мол және басқа да көрікті жерлері бар тарихи аймақтар кездеседі. Кали қаласының орталығында Ла Мерсед және Ла Эрмита сияқты көптеген тарихи шіркеулер орналасқан. Калиде жақсы сақталған тарихи орталық бар. Ең маңызды аймақ – қаланың орталығы саналатын Ла-пласа-де-Кайседо алаңы, ол көптеген тарихи және заманауи ғимараттармен – мысалы, Эль-Эдифисио-Отеро, Ла-Катедраль және Эль-Паласио-де-Хустисиямен қоршалған. Бұл алаң басқа туристік орындарға, атап айтқанда, Сан-Франсиско шіркеуіне (испан тілінде Iglesia de San Francisco), қалалық театрға және Ла Мерсед шіркеуіне жақын орналасқан. Қала ескерткіштерге, саябақтарға, алаңдарға және мұражайларға толы. Ең танымал мүсіндер – тау жотасында орналасқан Кристо Рей, қаланың негізін қалаушы Себастьян де Белальказар және Қасиетті апта күндері қажылық сапар орындалатын Лас Трес Крусес.
Santiago de Cali offers historical areas with cultural variety and other attractions. In downtown Cali there are many historic churches such as La Merced and La Ermita. Cali contains a well preserved historical center. The most important zone is La plaza de Cayzedo, considered the center of the city, which is a square surrounded by many historical and modern buildings like El edificio Otero, La Catedral and El Palacio de Justicia. This plaza is close to other tourist places, like The Saint Francis church (in Spanish, Iglesia de San Francisco), the municipal theater and La Merced church. The city is also rich in monuments, parks, squares and museums. The most emblematic sculptures are Cristo Rey, located upon a mountain range; Sebastian de Belalcazar, founder of the city; and Las tres Cruces, a place of pilgrimage during the days of the Holy Week.
Медициналық туризм
Lonely Planet Колумбияның соңғы нұсқаулықтарына сәйкес, Кали қаласы жақында арзан косметикалық хирургия және эстетикалық орталықтарды іздейтін адамдар үшін танымал бағытқа айналды. Қала «Пластикалық хирургияның астанасы» ретінде кеңінен белгілі. Бұл сала бойынша едәуір мәселелер туралы хабарламалар түскен жоқ, бірақ Lonely Planet мұндай мүмкіндікті қарастыру алдында мұқият зерттеу жүргізуге кеңес береді. 2010 жылы Калиде шамамен 50 000 косметикалық хирургиялық операция жасалды, оның шамамен 14 000-ы шетелден келген пациенттерге қатысты.
According to recent Lonely Planet guides of Colombia, Cali has recently become famous for being a prime destination for people seeking cheap cosmetic surgery and aesthetician centers. The city is very well known as The Capital of the Plastic Surgeries. There have been no significant reports of problems in this area, but Lonely Planet advises proper research before pursuing such an idea. About 50,000 cosmetic surgery procedures occurred in Cali in 2010, of which around 14,000 involved patients from abroad.
Әуежайлар
Сантьяго-де-Кали Пальмира қаласында орналасқан Альфонсо Бонилья Арагон халықаралық әуежайымен қамтамасыз етілген. Бұл Колумбиядағы жолаушылар саны бойынша үшінші (2010 жылы 3,422,919 жолаушы тасымалдады) және жүк көлемі бойынша төртінші әуежай. Альфонсо Бонилья Арагон солтүстіктен оңтүстікке қарай созылатын ұзын, тар аңғарда орналасқан, ал оны 4267 метрге дейін биіктігі бар таулар қоршап тұрады. Әуежай "Recta a Palmira" деп аталатын тас жол арқылы қаламен байланысты, және соңғы жылдары Кали және аймақтағы басқа қалаларға қолжетімділігін арттыру үшін жаңартылды. Әуежай да жақында қайта жаңғыртылды; осыған байланысты соңғы маңызды шаралардың бірі Ұлттық терминалдағы VIP бөлмесінің ашылуы және тіркеу аймағының ортасына үлкен электрондық экранның орнатылуы болды. Марко Фидель Суарес әуе базасы қала орталығына жақын орналасқан әскери әуежай. Ол қаланың шығыс жағында орналасқан және Колумбия Әуе күштеріне қарасты. Бұл елдегі истребитель ұшқыштарын даярлайтын негізгі оқу орталықтарының бірі болып табылады.
Santiago de Cali is served by Alfonso Bonilla Aragón International Airport , located in the City of Palmira. It is Colombia's third largest airport in terms of passengers (transporting 3,422,919 in 2010) and fourth in cargo. Alfonso Bonilla Aragón is located in a long, narrow valley that runs from north to south, and is surrounded by mountains up to 14000 feet (4267 m) high. The airport is connected to the city by a highway known as the "recta a Palmira", that in the last few years has been upgraded to make the airport more accessible to Cali and the surrounding city centers in the region. The airport has also been remodeled recently; some of the last significant events in those terms were the inauguration of the VIP room in the National terminal and the installation of a main electronic screen in the center of the check in area. The Marco Fidel Suárez Air Base is a military airport close to the city's downtown. It is located in the east side of the city and belongs to the Colombian Air Force. It is used as one of the main training centers for the country's fighter pilots.
Автобус орталық станциясы
Калиде 20-дан астам автобус компаниясы қызмет көрсетеді, олардың барлығы Орталық автобус станциясында жиналады. Станция, қазір пайдаланылмайтын ескі теміржол станциясының жанында орналасқан, ол қазір Metrocali бас кеңсесі болып табылады. Компанияға және бағытқа байланысты, көлік құралдары шағын автобустардан бастап үлкен автобустарға дейін болады. Соңғы жаңарту кезегінде Колумбиялық автобус операторлары Бразилияның Marcopolo автобустарын таңдады. Орталық станциядан баратын қалаға дейінгі жол бойындағы қысқа қашықтықтарға арналған бейресми аялдамалар бар. Кейде жолаушы автобус тоқтауы үшін тек түсіп кетуін сұраса жеткілікті.
Cali is served by over 20 coach companies which gather in the Central Bus Station. The Station is centrally located near the old (now redundant) railway station, which serves now as Metrocali's headquarters. Depending on the company and the destination, the vehicles range from minibuses to large coaches. Recently, in their last float renovation wave, Colombian coaches operators have opted for Brazil's Marcopolo buses. Informal stops exist for the short destination rides all along the way from Central Station to the town of destination. In some cases, it is enough for a passenger to ask to get off the bus for the bus to stop.
Қоғамдық көлік статистикасы
Калиде адамдар қоғамдық көлікпен, мысалы, жұмысқа барып-қайту үшін күндізгі уақытта орташа есеппен 88 минут уақыт жұмсайды. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің 23 пайызы күн сайын 2 сағаттан аса жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтетін орташа уақыт 21 минутты құрайды, ал жолаушылардың 43 пайызы күн сайын орташа есеппен 20 минуттан аса күтеді. Адамдар қоғамдық көлікпен бір жолға орташа есеппен 5,6 шақырым жүреді, ал 3 пайызы бір бағытта 12 шақырымнан аса жол салады.
The average amount of time people spend commuting with public transit in Cali, for example to and from work, on a weekday is 88 min. 23% of public transit riders, ride for more than 2 hours every day. The average amount of time people wait at a stop or station for public transit is 21 min, while 43% of riders wait for over 20 minutes on average every day. The average distance people usually ride in a single trip with public transit is 5.6 km, while 3% travel for over 12 km in a single direction.
Экономика
Кали және Валье-дель-Каука Колумбиядағы ұлттық және халықаралық экономикалық айырбастың үшінші ірі орталығын құрайды. Қала Эквадорға жолда маңызды тоқтау орны болып табылады және Буэнавентура теңіз порты арқылы әлеммен байланысты.
Cali and Valle del Cauca constitute the third largest center national and international economic exchange in Colombia. The city is an important stop on way to Ecuador, and is connected with the world through the seaport of Buenaventura.
Экономикалық тарих
ХХ ғасырда Кали және Валье-дель-Кауканың экономикалық трансформациясы, сондай-ақ ғасырдың дағдарысы мен жаңа ғасырға қарайтын перспективалары қаржы және академиялық институттардың терең талдауына алынды. Бұл бөлім 2002 жылы Дүниежүзілік банк жариялаған «Cali Colombia – Toward a City Development and Strategy» есебінің және DANE ұйымы тоқсан сайын жариялайтын «Аймақтық экономикалық жағдай туралы есептер» (ICER) талдаулары мен ұсынымдарына негізделген. ХХ ғасырдың басында қала экономикасы қант өндірісіне шоғырланған еді, ол еңбек күшін минималды түрде пайдалана отырып, ауыл шаруашылығы моделіне негізделген. Нәтижесінде, елдің ең құнарлы аймақтарында бірнеше отбасы кең аумақтарға иелік етті. Бұл, ХХ ғасырдағы билік қатынастарын және қаланың ұйымдастырылуын анықтаудағы маңызды фактор болды. 1910–1930 жылдар аралығында қала экономикасы ауыл шаруашылығынан ұлттық деңгейдегі коммерциялық орталыққа қарай өтті. Бұл үшін Буэнавентураға теміржол салу және Кали қаласын әкімшілік орталық етіп белгілеген Валье-дель-Каука департаментін құру сияқты инфрақұрылымды дамыту қажет болды. Калидің өнеркәсіптік революциясы ХХ ғасырдың үшінші онжылдығында басталса да, кейбір компаниялар аймақтың өнеркәсіптік дамуына қадам басқан, мысалы, 1904 жылы жұмыс істей бастаған Carvajal y Cia баспаханасы. 1929 жылы Varela Hermanos Сабын зауыты құрылды, ал 1930 жылдары газ, сыра, баспа және темекі сияқты басқа да өнеркәсіптер өсе бастады. Кіші компаниялар да пайда болды, олар тоқыма киім, химия, шоколад, құрылыс материалдары, былғары және жиһаз өндірісіне бағытталды. 1940 жылы Кали тек сауда орталығы болмай, экономикасы өнеркәсіпке шоғырланды. Онжылдық басталғанға дейін бірнеше жыл бұрын шетелдік капиталдың ірі инвестициясы көптеген зауыттардың ашылуына және жергілікті бизнес көпұлтты корпорацияларға айналуына әкелді: 1937 жылы Croydon, 1939 жылы Cementos del Valle және 1941 жылы Carton Colombia; 1941 жылы Goodyear және Colgate Palmolive АҚШ-тан келді. Кейін 1955 жылы General CEAT (Centelsa) және 1940–1960 жылдар аралығында Tecnoquímicas және Baxter сияқты фармацевтикалық зертханалар Валье-дель-Каукада құрылды. Гүлденген өнеркәсіптік қала 1950-1960 жылдары иммигранттардың толқынын тартты. Осы онжылдықтарда мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы маңызды серіктестіктер қалыптасты, мысалы, Валье университетіндегі бизнес-администрациялау бағдарламаларына өндірістік сектордың қолдауы көрсетілді. Университеттерде кәсіби мамандар мен технологтарды даярлаудың өсуі, сондай-ақ инфрақұрылымды дамыту Валье-дель-Каукадағы өнеркәсіп пен сауданың одан әрі дамуы үшін маңызды болды. Бұл тенденция 1970 жылдар мен келесі онжылдықтың басында да жалғасты. Инфрақұрылымға мемлекеттік инвестициялар өндіріс секторына ғана емес, сонымен қатар өсіп келе жатқан халыққа да пайдалы болатын маңызды деңгейге жетті, бұл Кали мен Валье-дель-Кауканы ел бойынша дамудың үлгісіне айналдырды. 1998 жылы экономикалық дағдарыс айқын болғанда, ұлттық үкімет жергілікті саясаткерлердің шақыруына жауап бере алмады, кредиторлардың қысымымен қала әкімдері үнемдеу шараларын енгізуге мәжбүр болды, бұл Валье-дель-Каука даму моделінің күйреуіне әкелді. Сонымен қатар, елдегі қақтығыстың күшеюі ұлттық соғыс шығындарына бағытталған салықты арттыруды талап етті, бұл жергілікті үкіметтерге өз даму жоспарларын іске асыру үшін қажетті қаражатты жинауды қиындатты.
The economic transformation of Cali and the Valle del Cauca during the twentieth century and its crisis of the century, and the outlook to the new century have been the subject of deep analysis of financial and academic institutions. This section is based on the analysis and recommendations of the report Cali Colombia – Toward a City Development and Strategy published by the World Bank in 2002, and the Regional Economic Situation Reports (ICER) published quarterly by the DANE. In the early twentieth century the city's economy was concentrated in the production of sugar, based on an agricultural model in which large tracts of land were cultivated with minimum use of labor. As a result, a few families owned vast areas of land in one of the most fertile regions of the country. This was an important factor in determining the power relations and the organization of the city through the twentieth century. In the period 1910–1930, the city's economy shifted its focus from an agricultural model to become a commercial node at the national level through the development of basic infrastructure such as construction of the railway to Buenaventura and the creation of the department of Valle del Cauca with Cali designated as its capital. Although the industrial vallecaucana revolution of Cali did not begin until the third decade of the twentieth century, some companies had already begun to build the industrial development of the region, as the printing company Carvajal y Cia (which began operations in 1904). In 1929 there is the creation of Soap Varela Hermanos, in the 1930s other industries begin to grow as large scale factories of gas and beer, printing and cigarettes. Smaller companies also appeared focusing on textile clothing, chemicals, chocolates, building materials, leather articles and furniture. In 1940, Cali had already ceased to be a single point of trade and its economy was focused on industry. A few years before the decade began a major investment of foreign capital led to the establishment of many factories and local business grew to multinational corporations; as Croydon in 1937, Cementos del Valle in 1939, and Carton Colombia in 1941; Goodyear and Colgate Palmolive came from the US in 1941. Later came other corporations like General CEAT (Centelsa) in 1955, and pharmaceutical laboratories were based in the Cauca Valley between 1940 and 1960, as Tecnoquímicas and Baxter. The flourishing industrial city attracted waves of immigration in the 1950s and 1960s. In these decades there were important partnerships between the public and private sectors, as productive sector support to programs of business administration at the University of Valle. The growth of the university training professionals and technologists, as well as infrastructure development, were crucial for the further development of industry and trade in the Valle del Cauca. This trend continued in the 1970s and early years of the next decade. Public investment in infrastructure reached significant levels benefiting not only the production sector but also the growing population, this made Cali and Valle del Cauca models further development across the country. In 1998, when the economic crisis became apparent, the national government could not respond to the call of the local politicians and mayors had to introduce austerity measures under pressure from creditors, which caused the vallecaucano development model to collapse. Additionally, the tightening of the country's internal conflict required a tax increase aimed at national war spending, leaving less room for local governments to collect, through taxes, the money required for their development plans.
Қазіргі статистика
DANE статистикасына сәйкес, 1995 жылы Валье-дель-Каука аймағының ЖІӨ-нің жылдық өсуі ұлттық деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. 1997 жылы ЖІӨ шамалы өсті, ал аймақ өзі 1%-ға өсті. 1999 жылы елдегі экономикалық төмендеу экономиканы қысқартып, ЖІӨ-нің 4%-дық өсуін көрсеткен құлдырау арқылы сезілді. Содан бері аймақтағы ЖІӨ өсім-төмендіктермен өсті, бірақ 1995 жылдан бері елі бойынша пайыздық үлесі төмендеп келеді, бұл графикте көрсетілген. Аймақ ұлттық экономикаға маңызды үлес қосады. 2005 жылғы статистикаға сәйкес, ауыл шаруашылығында аймақ ұлттық өнімнің 5,37%-ын құрайды, бұл Антиокиямен (15,48%) немесе Кундинамаркамен (12,81%) салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен. Балық шаруашылығы өнімдері бойынша аймақ бірінші орында, елдің жалпы өнімінің 36%-ын құрайды. Кен өндірісінде аймақ металл өндірмейді, бірақ металл емес минералдар бойынша аймақ Колумбияның жалпы қосылған құнының 8,15%-ын құрайды. Аймақтық өнеркәсіптер ұлттық қосылған құн салығының 13,81%-ын құрайды, Боготадан (25,39%) және Антиокиядан (18,20%) кейін екінші орында. Атап айтқанда, азық-түлік, сусындар және темекі өнімдері аймақ экономикасында маңызды өнім болып табылады, ол ұлттық қосылған құнның 16%-ын құрайды, бұл Антиокия мен Боготамен тең немесе олардан жоғары. Саудада ұлттық деңгейде Богота 32,22%, Антиокия 13,25%, Валье 11,34%-ды құрайды. Вальеде көлік қызметтері қосылған құнның 12,52%-ын қамтамасыз етеді. Калидегі тұтыну бағасының индексі (ТБИ) соңғы он жылда Колумбия қалалары арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болып табылады. Кали халқының шамамен 78%-ы еңбекке жарамды жаста (18 жастан асқан). 2005 жылы алты жылдың ішінде алғаш рет қаланың жұмыспен қамту деңгейі 60%-дан асып, экономиканың жақсы жағдайы расталды, бұл негізінен өндіріс, ауыл шаруашылығы және сауданың өсуімен байланысты. Колумбияның ірі дәріхана желілерінің бірі – Drogas La Rebaja Калиде орналасқан. Сондай-ақ, "Colombina" компаниясы да. Cali-де Grupo Aval компаниясының еншілес банкі – Banco de Occidente-нің бас кеңсесі орналасқан.
According to statistics by DANE, in 1995 the annual growth of GDP of the Valle del Cauca region was almost twice the national rate. For 1997, GDP increased marginally, with the region itself going up 1%. In 1999 the country's economic recession was felt through a depression that made the economy contract, showing GDP growth of 4%. Since then GDP has grown in the valley with ups and downs, but its percentage share nationwide has been falling since 1995 as shown in the graph. The department contributes significantly to the national economy. According to statistics for the year 2005, for agriculture the valley contributes 5.37% of the national production, which is relatively low compared with Antioquia (15.48%) or Cundinamarca (12.81%). In fisheries products, the region ranks first, with the region contributing 36% of the country's total production. As for mining, the valley is not a metal producing region; however, in terms of non metallic minerals, the department contributes 8.15% of the total value added across Colombia. The regional industries contribute 13.81% of the national value added tax, second only to Bogotá with 25.39% and 18.20% in Antioquia. Particularly, the industries of food, beverages, and snuff are important products in the valley's economy, contributing 16% of the national value added, equaled or surpassed only by Antioquia and Bogotá. On trade, nationally Bogotá has 32.22%, Antioquia 13.25%, and Valle 11.34%. In the valley transportation services provide 12.52% of value added. The Consumer Price Index (IPC) of Cali has been since the last decade one of the lowest among Colombian cities. About 78% of Cali's people are of working age (over 18 years). In 2005, for the first time in six years, the city had an occupancy rate above 60%, which confirms the good state of the economy, led primarily by growth in manufacturing, agriculture, and trade, among others. Drogas La Rebaja, one of Colombia's largest pharmacy store chains, is based in Cali. So is candy company Colombina. A bank, Banco de Occidente, a Grupo Aval company, has its head office in Cali.
Қоғамдық тәртіп
2014 жылы Калиде 100 000 тұрғынға шаққанда 66,4 құқық бұзушылық тіркелді. 2017 жылы бұл көрсеткіш 51,5-ке төмендеді. 2006 жылы Медельиннің қауіпсіздік бюджеті Кали бюджетінен төрт есе артық болса, Боготада (халық саны 3,5 есе көп) бюджет жеті еседен астам болды. 2011 жылдың 1 қаңтары мен 1 желтоқсаны аралығында Кали муниципалитетінде 1870 адам қасақана өлтірілді, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 5% өсімді көрсетті. 2011 жылы Калиде зорлық-зомбылықтың күшеюіне ішінара "нео-парамилитари" топтары – Лос Растрохос және Лос Урабенос арасындағы жүріп жатқан "мафия соғысы" себеп болды, екеуі де есірткі тасымалымен айналысады. Лос Растрохос Кали картелінің "мұрагерлері" саналады, ал Лос Урабенос Колумбияның жағалау аймағында пайда болған. Лос Растрохос 2011 жылы Калиде кем дегенде 80 адамды өлтіргені айыпталады. Колумбияның ең беделді апталық журналы "Semana" мәліметінше, қалада әртүрлі топтар үшін 1700-ден астам жалдамал кісі өлтіруші жұмыс істейді. Көше мекенжайларының 3,8 пайызы барлық кісі өлтіру оқиғаларының 100 пайызын құрайды. 2012 жылы кісі өлтіру көрсеткіші төмендеді, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 24 оқиға азайды, ал жарақат алғандардың саны 294-ке кеміді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 8% азайғанын білдіреді. Автомобиль ұрлықтары 323-ке азайды, яғни 2011 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 21% төмендеді. Тұрғын үйлерге қарақшылық жасау оқиғалары 152-ге азайды, бұл 2011 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 17% азайғанын көрсетеді. Сонымен қатар, қала бойынша 254 қауіпсіздік камерасы орнатылып, технологиялық жабдық күшейтілді.
Cali had a murder rate of 66.4 per 100,000 inhabitants in 2014; this fell to 51.5 per 100,000 inhabitants in 2017. In 2006 the budget for security in Medellín was more than four times higher than in Cali, and in Bogota (which is 3.5 times more populous) the budget was more than seven times higher. Between 1 January and 1 December 2011 there were 1870 intentional homicides in the municipality of Cali, which is considered a 5% increase compared to 2010. The surge in violence in Cali in 2011 has partly been attributed to what has been described as an ongoing 'mafia war' between the 'neo paramilitary' groups Los Rastrojos and Los Urabeños, both involved in drug trafficking. Los Rastrojos are considered the 'heirs' of the Cali Cartel and Los Urabeños have their roots in Colombia's coast. Los Rastrojos are accused of committing at least 80 murders in Cali in 2011. According to Colombia's most influential weekly magazine, Semana, there are over 1,700 assassins working for various groups in the city. 3.8 percent of street addresses account for 100 percent of homicides. During 2012, there was a decrease in homicides, with 24 cases fewer than for the same period last year, and there were 294 fewer people injured, which means a reduction of 8% from a year previous. There were 323 fewer car thefts, i. e. a decrease of 21% over the same period of 2011. There were 152 fewer residential burglaries, which means a reduction of 17% from the same period of 2011. There was also strengthening in technology citywide by the installation of 254 security cameras.
Білім
Халықтың көп бөлігі мемлекеттік білім беру жүйесіне сүйенеді, ол жеткіліксіз қаржыландырылған және кейбір жағдайларда тиімсіз басқарылады. Мектептер қалалық немесе ведомстволық басқаруда болады, қалалық басқару ең көп таралған. Қалалық білім беру хатшысы қала бюджетінің үлкен бөлігін басқарады, бұл кейбір саясаткерлерді оны жеке ұйым ретінде бақылауға талпынуға итермеледі. Қала аймақтағы ең дамыған және сапалы орта білім беру мекемелерімен және университеттермен қамтамасыз етілген. Көптеген университеттер қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ең беделді университеттердің қатарында Валле университеті (Мемлекеттік), Pontificia Universidad Javeriana (Жеке) және Universidad Icesi (Жеке) университеттері бар.
A large part of the population relies on the public educational system, which is underfunded and in some cases improperly managed. Schools are under municipal or departmental management, the former being the most common. The Municipal Secretary of Education manages a large part of the city's budget, which has brought some politicians to try to control it as their personal organization. The city is endowed with the most sophisticated and high quality secondary education institutions and universities in the region. Most universities are located in the south part of the city. Among the most prestigious are University of Valle (Public), Pontificia Universidad Javeriana (Private), and Universidad Icesi (Private).
Мәдени орталықтар
Проартес мәдениет үйі. 1871 жылдан бері бұл үй Кали мәдениетіне зор әсер етіп келеді. Ғимарат 1991 жылы қайта жаңартылды және онда көрме залдары, сахналар мен кинотеатр бар. Кали мәдени орталығы. Оның дизайнын Колумбияның белгілі сәулетшісі Рохелио Сальмона жасады, ол Боготадағы Парк мұнараларын және тағы бірнеше ғимараттарды салған. 1997 жылдан бері ол қаладағы мәдени орталық және Туризм және мәдениет басқармаларының кеңсесі болып саналады. Күмәнді орын. Бұл қазіргі заманғы өнерге арналған мәдени орталық Оскар Муньос басшылығымен құрылды. Онда көрме залдары, апталық кино көрсетілімдері, қазіргі заманғы өнерге бағытталған кітапхана және жергілікті және халықаралық суретшілер үшін резиденциялар, сондай-ақ тағы көптеген мүмкіндіктер бар.
Casa de la cultura Proartes. Since 1871 this house has been a great influence in the culture in Cali. The building was restored in 1991 and it contains exhibition saloons, scenarios and a cinema. Centro cultural de Cali. Its design was under the charge of the famous Colombian architect Rogelio Salmona, who built as well the Torres del Parque in Bogotá and several other buildings. Since 1997 it is considered the cultural center in the city and headquarters of the Municipal secretaries of tourism and culture. Lugar a Dudas. The cultural center dedicated to contemporary art was created under the direction of Oscar Muñoz. It's a place offering exhibition saloons, weekly film screenings, a contemporary art focused library and residencies for both local and international artist, amongst many other things.
Ла Ферия де Кали (Кали жәрмеңкесі)
"Feria de Cali" (Кали жәрмеңкесі), сондай-ақ La Feria de la Caña (Қант қамысы жәрмеңкесі) деп те аталады, бұл 1957 жылдан бері тойланып келе жатқан қаланың ең маңызды мәдени шарасы. Жәрмеңке жыл сайын 25 желтоқсаннан 30 желтоқсанға дейін өтеді. Бұл шара қала тұрғындарының мәдени ерекшелігі үшін ғана емес, сонымен қатар туризмді және маусымдық жұмыс орындарын айтарлықтай арттырып, қаланың экономикалық дамуына серпін береді, тәуелсіз саудагерлерге өз өнімдерін сатуға мүмкіндік жасайды және қаланың инфрақұрылымын жақсартуға көмектеседі. Бүгінгі таңда жәрмеңкеде музыкалық фестивальдар мен концерттер барысында көптеген ұлттық және халықаралық жұлдыздар өнер көрсетеді.
La "Feria de Cali" (The Cali Fair), also known as La Feria de la Caña (Sugar Cane Fair), is the most important cultural event in the city, celebrated since 1957. It is celebrated every year from December 25 to 30. The fair is not only the most important event for the cultural identity of the citizens, but it also stimulates the economic development of the city by significantly increasing tourism and seasonal employment, providing opportunities for independent merchants to sell their products during the events, and encouraging the improvement of the city's infrastructure. Nowadays, the fair fhosts several national and international celebrities during the music festivals and concerts.
Сальса музыкасы
Калиді "Сальса астанасы" деп те атайды, себебі қала тұрғындары осы музыка жанрына қатты құштар. Шілде айының басында бір аптаға созылатын Жазғы Сальса фестивалі өтеді. Онда әдетте әлемдегі ең танымал сальса топтарының концерттері, би шоулары және "меломано" жарыстары ұйымдастырылады. Бұл жарыстарда сальсаны жақсы білетін адамдар сальса музыкасының және оған байланысты дыбыстардың архивінен ұзақ жоғалған әндерді іздеу арқылы бірін-бірі басып озуға тырысады. Аптаның кез келген түнінде шағын сальса клубтары түрлі африкалық және карибтік ырғақтарды ұсынады. Сонымен қатар, әр айдың соңғы жұмасында қалада "Delirio" атты шара өтеді, ол "Лас-Вегас" стилінде ұсынылатын ең тамаша сальса шоуларымен әлемдік деңгейде танымал.
Cali is also known as the Salsa Capital "Capital de la Salsa" given the city's love for that genre of music. In early July there is the Summer Salsa Festival which lasts for one week. It usually includes concerts by some of the world's great salsa bands as well as dance shows and "melomano" competitions in which salsa connoisseurs try to outdo each other by digging deep into the archives of salsa music and related sounds to find and reveal long lost tunes. On any night of the week small salsa clubs offer a variety of Afro and Caribbean beats. Furthermore, the last Friday of every month, the city has an event known as "Delirio", already internationally known with the most spectacular salsa shows presented, "Las Vegas" style.
Спорт
Кәсіби деңгейде Калиде тек футбол командалары өнер көрсетеді. Әуесқойлар деңгейінде баскетбол, футбол, волейбол және басқа да спорт түрлері бар. Елдік деңгейде Калидің спортшылары көптеген спорт турнирлері мен чемпионаттарда Богота және Медельинмен бақталасады. Калиде екі маңызды спорттық шара бар: жыл ортасында өтетін жартылай марафон – 1/2 Маратон де Кали және желтоқсан айындағы 10 шақырымдық жүгіру – Каррера дель Рио Кали.
At a professional level, Cali hosts only football teams. At the amateur level there are Basketball, Football, Volleyball, and other sports. Nationally, Cali's athletes compete with Bogotá's and Medellín's in most sport tournaments and championships. Cali has two main athletic events, a mid year half marathon 1/2 Maraton de Cali and a December 10k race called Carrera del Río Cali.
Колумбияның спорттық астанасы
Сантьяго-де-Кали Колумбияның спорт астанасы ретінде танылған. Бұл Колумбияда Панамерикан ойындарын өткізген алғашқы қала (1971 жылғы Панамерикан ойындарына қараңыз), сондай-ақ Колумбияның басқа аймақтарынан гөрі Ұлттық Олимпиада ойындарында көбірек жеңіс одісқан. Қала сонымен қатар елдегі ең дамыған спорттық инфрақұрылымдардың біріне ие. Қалада көптеген спорттық іс-шаралар өтті. Калиде бір футбол стадионы бар: Estadio Olímpico Pascual Guerrero, қазіргі уақытта «Америка де Кали», «Атлетико Ф. С.» және «Бока Джуниорс де Кали» командаларының үй стадионы болып табылады, ал 2015 жылға дейін «Депортиво Кали» командасының үйі болды, содан кейін олар жақын орналасқан Пальмира қаласындағы Estadio Deportivo Cali стадионына көшті. «Депортиво Кали» Колумбиядағы стадионына ие болған жалғыз футбол клубы, себебі Колумбиядағы қалған барлық футбол стадиондары мемлекеттік меншікте. Қаладағы спорттық іс-шаралардың тағы бір маңызды орындары – 2016 жылғы футзал әлем чемпионатын қабылдаған «Coliseo El Pueblo» жабық аренасы және негізінен баскетболға арналған «Coliseo Evangelista Mora». 2021 жылы Калиде бірінші жасөспірімдер арасындағы Панамерикан ойындары өтеді.
Santiago de Cali is recognized as the sports capital of Colombia. It is the first Colombian city to have hosted the Pan American Games (see 1971 Pan American Games), and has also won the National Olympic Games more than any other region in Colombia. The city also counts with one of the most developed sport infrastructures in the country. Many sporting events have taken place in the city. Cali has one football stadium: Estadio Olímpico Pascual Guerrero, which is currently home of América de Cali, Atlético F. C., and Boca Juniors de Cali, and was home of Deportivo Cali until 2015 when they moved to Estadio Deportivo Cali, located in nearby Palmira. Deportivo Cali is the only Colombian football club that owns its stadium, since all other football stadiums in Colombia are government owned. Other important places of sporting activity in the city are "Coliseo El Pueblo", a covered arena center used for all types of events which hosted the 2016 FIFA Futsal World Cup, and Coliseo Evangelista Mora, mainly used for basketball. Cali will host the inaugural Junior Pan American Games in 2021.
Футбол
Сантьяго-де-Калиде «Депортиво Кали» және «Америка-де-Кали» футбол клубтары орналасқан. Көптеген танымал футболшылар Калиде туған немесе оның бірінде ойнаған. Уиллингтон Ортис, Карлос Вальдеррама, Антонио де Авила, Алекс Эскобар, Хулио Сесар Фальчиони, Хорхе Оросман да Силва, Хорхе Бермудес, Джованни Эрнандес, Хьюго Родалега, Марио Йепес, Фарид Мондрагон, Адольфо Валенсия және Оскар Кордова – олардың мысалы. CONMEBOL мәліметтері бойынша, «Америка» Колумбия ұлттық рейтингінде екінші, ал «Депортиво Кали» үшінші орында, ал ол CONMEBOL рейтингінде үшінші орында тұр. «Америка» 1996 жылы IFFHS (Халықаралық футбол тарихы және статистика федерациясы) бойынша әлемдегі екінші үздік клуб деп танылды және IFFHS-тің барлық уақыттардағы клубтардың әлемдік рейтингінде 35-орынды иеленді. Кали – Колумбияның бірінші лигасының финалдарын қабылдаған Колумбия қаласы, стадионда 40 матч өткізілді. «Америка» 15 рет жеңіске жетті және 7 рет күміс жүлдегер атанды. «Депортиво Кали» 10 рет жеңіске жетті және 14 рет күміс жүлдегер атанды. Олар үш рет финалда кездесті. 1950 жылдардың басында қазіргі екінші лигадағы «Бока Хуниорс» екі финалда жеңіліске ұшырады.
Santiago de Cali is home to football clubs Deportivo Cali and América de Cali. Many well known football players were either born in Cali or have played in one of its clubs. Willington Ortiz, Carlos Valderrama, Ántony de Ávila, Álex Escobar, Julio César Falcioni, Jorge Orosmán da Silva, Jorge Bermúdez, Giovanni Hernández, Hugo Rodallega, Mario Yepes, Faryd Mondragón, Adolfo Valencia, and Óscar Córdoba are a sample of them. According to CONMEBOL, América ranks second and Deportivo Cali third in the Colombian national ranking, which ranks itself third in the CONMEBOL ranking. América was ranked as the world's second best club in 1996 by the IFFHS (International Federation of Football History & Statistics) and 35th in the All Time Club World Ranking of the IFFHS. Cali is the Colombian city having hosted the most Colombian first division finals, with 40 matches being played in the stadium. América has won 15 titles, and has been runner up 7 times. Deportivo Cali has won 10 titles and ended as runner up 14 times. They have played finals against each other three times. In the early 1950s, current second tier team Boca Juniors lost two finals.
Баскетбол және бұқа күресі
Сантьяго-де-Калиде қазіргі уақытта баскетбол командасы болмаса да, баскетбол қалада екінші ең көп ойналатын спорт түрі. Баскетбол қала орталығындағы "La Carrera del Cholado" орнында танымал спорт. Футбол әлі де баскетболдан басым. Әлеуметтік жекпе-жек желтоқсан айында өтетін Кали мерекесінде ұйымдастырылады. Оны Кали тұрғындарының көп бөлігі, сондай-ақ Колумбияның көптеген адамдары күтеді. Бұл арена Plaza de Toros de Cañaveralejo деп аталады, ол 16 000 адамға арналған және қаланың оңтүстік-батысында орналасқан.
Though there is no current basketball team that calls Santiago de Cali home, basketball is the second most played sport in the city. Basketball is a preferred sport at the city center location "La Carrera del Cholado". Football still surpasses basketball in sport popularity. Bullfighting is staged during the Cali Fair which is held in December. It is anticipated by many citizens in Cali, as well as by many people in all Colombia. The bullfighting ring is called Plaza de Toros de Cañaveralejo, with a capacity of 16,000 and located in the southwest of the city.
Басқа спорт түрлері
Регби, теннис, жүзу, садақ ату және алтимат ойындары да Калиде ойналады. 2015 жылдың шілде айында Калиде IAAF жасөспірімдер арасындағы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты өтті. Кали 2015 жылғы су астындағы регбиден әлем кубогын да қабылдады.
Rugby, tennis, swimming, archery, and ultimate are also played in Cali. The IAAF World Youth Championships in Athletics was hosted in Cali in July 2015. Cali also hosted the 2015 Underwater Rugby World Cup.
Танымал мәдениетте
es – 2014 жылы түсірілген, Кали қаласында өтетін, салса биінің мәдениетіне арналған романтикалық комедия/драма жанрындағы көркем фильм.
es is a 2014 romantic comedy/drama feature film set in Cali, with a plot centred on its salsa dancing culture.