Кіріспе

Сантьяго-де-Кали (sanˈtjaɣo ðe ˈkali), немесе Кали – Валье-дель-Каука департаментінің астанасы және Колумбияның оңтүстік-батысындағы ең көп халқы бар қала. 2018 жылғы халық санауы бойынша, қаланың тұрғындары 2 227 642 адамды құрайды, бұл Калиді елдің аумағы бойынша екінші, ал халық саны бойынша Богота мен Медельиннен кейін үшінші ірі қалаға айналдырады. Тынық мұхитының жағалауына тікелей қол жеткізе алатын Колумбияның жалғыз ірі қаласы ретінде, Кали елдің оңтүстігіндегі маңызды қалалық және экономикалық орталық болып табылады, сонымен қатар Колумбияның ең қарқынды дамып келе жатқан экономикаларының біріне ие. Қала 1536 жылдың 25 шілдесінде испандық саяхатшы Себастьян де Белальказар құрған. Колумбияның спорттық орталығы ретінде, ол 1971 жылғы Пан-Америка ойындарына қабылдады. Сонымен қатар, Кали 1992 жылғы күрес әлем чемпионаты, 2013 жылғы Әлем ойындары, 2014 жылғы UCI трек велоспорты әлем чемпионаты, 2015 жылғы жастар арасындағы жеңіл атлетика әлем чемпионаты, 2021 жылғы жастар Пан-Америка ойындары және 2022 жылғы U20 жасындағы жеңіл атлетика әлем чемпионаты сынды ірі шараларды өткізді.

Этимология

Кали – қаланың толық атауы Сантьяго-де-Калидің қысқартылған түрі. "Сантьяго" – 25 шілдеде тойланатын Әулие Яковқа құрмет көрсету үшін қойылған атау. "Кали" сөзінің бастауы жергілікті үнді тайпасы "Калима" есімінен шыққан.

Колумбқа дейінгі дәуір және отарлаушылар

Испандықтар келгенге дейін бұл аймақта жергілікті тайпалар қоныстанған, олардың көпшілігі Кариб тілдерінде сөйлеген. Каука өзені мен Батыс Кордильера арасындағы аймақта горондар қазіргі Рольданильо мен Сантьяго-де-Кали арасында орналасты. Моррондардың ең ірі қаласы қазіргі Зарзал және Бугалагранде қалаларының жанындағы Пескадор өзенінің жағасында болған. Моррондар Каука аңғарының солтүстігінде тұратын Кимбайлармен сауда жасаған. Калиге жол тартқан Себастьян де Белальказар алдымен Тимба тайпасын кездестірді, олар испандықтар келгенге дейін алтындарын қалдырып қашып кетті. Тимбадан кейін, солтүстікке қарай испандықтар Панс және Жамуди өзендері арасындағы Жамуди басшысы мен оның тайпасы – Жамудилердің жеріне енді. Бұл тайпа испандықтардың аркебустары мен қылыштарына қарсы уытты жебелер мен садақтармен күресіп, басып алушыларға күшті қарсылық көрсетті. Ақырында, испандықтар орталық аңғар үшін күресте жеңіске жетті. Аймақты бақылауға алу үшін испандықтар Лили өзені мен Батыс Кордильера арасындағы жерді мекендеген Питекуй басшысын жеңуге тиіс болды. Питекю көптеген тайпалардан үлкен әскер құрып, 1536 жылғы Қасиетті сейсенбіде испандықтармен шайқасты. Жергілікті тұрғындар испандықтарға жеңіліп, аймақ енкомендаларға бөлінді. Сантьяго-де-Кали Белальказар үшін маңызды болды, себебі ол Инка империясының шегінен тыс жерде орналасқан еді. Кахамаркада инка Атауальпа тұтқындалып, өлімге кесілгеннен кейін Франсиско Писарро Белальказарды Гуаякиль мен Китоны өз атынан иеленуге жіберді, бірақ Кали Кечуа империясынан тыс болғандықтан Белальказар оны өзінің жеке аумағы деп жариялады. Ол қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтары Испанияға қарсы тәуелсіздік соғысына дейін көптеген жерді өздерінің меншігінде ұстады.

Құрылтай және отарлау кезеңі

Калидің негізін қалаушы Себастьян де Белальказар Америка құрлығына Колумбтың 1498 жылы жасаған үшінші саяхатында келді. 1532 жылы Дариен мен Никарагуада қызметтен кейін, ол Франсиско Писарроға қосылып, Перуді жаулап алуға қатысты. 1534 жылы Белальказар Кито қаласын табу үшін Писарро экспедициясынан бөлініп, кейіннен Эль-Дорадоны іздеу кезінде қазіргі Колумбия аумағына кірді, Пасто және Попайан қалаларын құрды. Белальказар 1536 жылдың 25 шілдесінде Сантьяго-де-Калиді қазіргі орналасқан жерінен солтүстікке қарай бірнеше шақырым жерде, қазіргі Вихес және Риофрио қалаларының жанында құрды. Белальказардың бұйрығымен капитан Мигель Муньос 1537 жылы қаланы қазіргі орнына көшірді, онда капеллан Сантос де Аняско бауырлас бүгінгі Ла Мерседе шіркеуі орналасқан жерде диірмен өткізді, ал Белальказар Педро де Айяланы алғашқы муниципалдық билік етіп тағайындады. Колония (колониалдық кезең) кезінде Сантьяго-де-Кали Попайан провинциясының бір бөлігі болды, ол Китоның аудиенциясының құрамына кірді. Бастапқыда Кали Попайан провинциясының астанасы болғанмен, Белальказар 1540 жылы осы функцияны Попайанға көшірді, себебі ол жердегі ауа райы "жақсырақ" болды. 18-ғасырға дейін қазіргі Сантьяго-де-Кали аумағының көп бөлігін хасиендалар (мал шаруашылығы және азық-түлік плантациялары, сондай-ақ қант құмырасы) алып тұрған, ал қала тек Кали өзенінің жанындағы шағын қала ғана болды. 1793 жылы Сантьяго-де-Калиде 6548 адам тұрды, оның 1106-сы (африкалық) құлдар еді. Хасиендалар үстем ақсүйектер класының меншігінде болды, көптеген құлдар мал өсіруге және қант құмы егінін өсіруге арналды. Осы хасиендалардың көптегені қазіргі қаланың аймақтарына айналды, мысалы, Канавералехо, Чипичапе, Пасоанчо, Арройохондо, Канасгордас, Лимонар және Мелендес. Сантьяго-де-Кали сауда үшін стратегиялық жағдайда орналасқан, Антиокия, Чоко және Попайанның кен аймақтарына қатысты орталықта жатқан. Сантьяго-де-Кали мен Буэнавентура порты арасындағы қашырлар мен жылқыларға арналған алғашқы жол отарлық кезеңде аяқталды.

Тәуелсіздік

1810 жылғы 3 шілдеде Сантьяго де Кали Испанияның Регенттік кеңесін мойындаудан бас тартып, өз хунтасын құрды. Бұл жергілікті көтеріліс Боготадағы ұлттық көтерілістен 17 күн бұрын болды. Попайан губернаторы Мигель Такон көтерілісті бақылау үшін әскер ұйымдастырды. Кали тұрғындары Боготадағы "Жоғарғы Хунтаға" (Junta Suprema) көмек сұрады, ол полковник Антонио Барая басқаратын жасақты тәуелсіздік күресіне қолдау көрсету үшін жіберді. Өзара қорғану үшін Кали, Ансерма, Картаго, Торо, Буга және Калото қалаларымен бірге Каука алқабының Біріккен қалаларын құрды, олар 1811 жылғы 1 ақпанда Попайан губернаторлығынан тәуелсіздік жариялады, бірақ жоққа шығарылған Фердинанд VII-ні мемлекет басшысы ретінде мойындады. 1811 жылғы 28 наурызда Бахо-Паласе шайқасында, Колумбияның тәуелсіздігі үшін болған алғашқы шайқаста, полковник Антонио Барая басқарған революциялық армия, өзінің туған жері Кундинамаркадан 120 сарбаздық отрядпен және Мигель мен Франсиско Кабаль Барона ағайындылары бастаған Валье-дель-Каукадан келген 1080 сарбаздық үлкен гарнизонмен корольдік испан армиясын жеңді. Келесі жылдары роялистер мен жергілікті жасақтар арасында көптеген шайқастар болды. Наполеоннан босатылғаннан кейін Фердинанд VII "Бейбітшіл" (Pacificador) Пабло Морильо басқаратын үлкен әскер жіберді, ол 1816 жылға қарай аймақтағы роялистік билікті қалпына келтірді. 1819 жылы Симон Боливар Бояка шайқасында роялистік армияның көп бөлігін жеңгеннен кейін, Каука алқабында жаңа көтерілістер болды және криолдар билікті толыққанды түрде өз қолына алды. 1822 жылы Боливар Сантьяго де Калиге келді. Қала маңызды әскери бекініс болды және аймақ оңтүстіктегі елдерді азат етуге арналған тәуелсіздік соғысына көптеген жауынгерлерді берді.

Қазіргі заман

XIX ғасырда Каука департаментінің астанасы Кали, 20 000-нан аспайтын халқы бар тыныш қала еді. Қаланың қалалық орталығы Альтозано және Сан-Антонио аудандарының маңында орналасқан. Қаланың сыртында манго егістіктері, жайылымдар мен испандық тәжден жұмысшы табына берілген жалпы иелік жерлер болды. Осы жерлердегі бақшалардан қала азық-түлікпен қамтамасыз етілді. Экономика мал шаруашылығы, қант қамысы, панела (жаггер; қанттың өнімі), ірімшік және Тынық мұхитындағы алтын өндіруге негізделген. Сонымен қатар, өнеркәсіптік және қаржы секторы да дамыды. 18-19 ғасырларда еврей кәсіпкерлері келіп, қалада көрнекті лауазымдарға ие болды. Олардың кейбіреулері жергілікті әйелдерге үйленіп, өздерінің мәдени ерекшеліктерін жоюға немесе тастауға мәжбүр болды. Бұлардың ішінде Кариб теңізінен келген Де Лима, Салазар, Эспиноза, Ариас, Рамирес, Перес және Лобо отбасылары, сондай-ақ ағылшын еврей тегінен шыққан автор Хорхе Исаакс және латыш еврей қауымында дүниеге келген өнеркәсіпші Джеймс Мартин Эдер (өзінің есімін испан тіліне аударғанда Сантьяго Эдер деген христиан есімін қабылдады) бар. Ұрпақтар өте келе, олардың көптеген ұрпақтары дінсіз христиан ретінде тәрбиеленді. 1890 жылы Кауканың қоғамдық жұмыстар компаниясы, жеке кәсіпорын, базар алаңын салды. Бұл коммерциялық дамуға серпін берді және ол Пласа-Майор немесе Пласа-де-Кайседоға айналды. 1921 жылы базар Кали муниципалитетіне сатылды. 9-шы көшеге жақын жерде Кали транваясының бас станциясы орналасқан, ол қала мен қала маңындағы аудандарды байланыстыратын қоғамдық көлік жүйесі болды.

Жақында болған тарих

1956 жылғы 7 тамызда таңғы сағат 1 шамасында Колумбия армиясына қарасты 42 тонна динамитпен толтырылған жеті жүк көлігі теміржол станциясының жанында жарылып, сегіз қалалық блок құрылды. Жақын орналасқан әскери казарма бірден қирады. Терезелер шақырымдар бойына сынып түсті. 1000-нан астам адам қаза тауып, бірнеше мың адам жарақат алды (Калидегі жарылысқа қараңыз). Келесі жылы үкімет азаматтардың рухын көтеру және экономиканы жандандыру мақсатында көрме ұйымдастыруға шешім қабылдады, ол Кали көрмесі деп аталды. 1971 жылы Сантьяго-де-Калиде Пан-Америка ойындары өтті, көптеген адамдар бұл оқиғаны қаланың алтын ғасыры және азаматтық тәртіптің үлгісі деп санайды. Осыдан кейін Кали Колумбияның спорт астанасы деп жарияланды. 1982 жылы Кали қалалық әкімдігі қазіргі уақытта қаланың ең үлкен ғимараты және Колумбия Республикасының үшінші ең үлкен ғимараты – "La Torre de Cali", яғни "Кали мұнарасын" ашты. Оның биіктігі 42 қабатты, ішінде қонақүй, кеңселер және пәтерлер орналасқан. Кали 2021 жылғы 28 сәуірде басталған Колумбиядағы наразылықтардың орталық нүктесіне айналды. Қалада өткен наразылықтардың көпшілігі бейбіт болғанымен, күшті тәртіпсіздіктер, тонаулар мен наразылық білдірушілер мен полиция арасындағы қақтығыстар орын алды. Испан конкистадоры және қаланың негізін қалаушы Себастьян де Белальказардың ескерткіші Мисак наразылық білдірушілері тарапынан құлатылды, ал MIO қоғамдық көлігінің бірнеше автобустары мен станциялары бүлініп, өртелді, нәтижесінде MIO желісінің 60 пайызы жойылды. Human Rights Watch сияқты ұйымдар қаладағы адам құқықтарының бұзылуы және полицияның қатыгездігі туралы көптеген хабарларды алды. 2021 жылғы 3 мамырдың түні мен таңында наразылық білдірушілер мен полиция және ESMAD күштері арасындағы қақтығыстар салдарынан 5 адам қаза тауып, 33 адам жарақат алды. Силоэ ауданында бейбіт демонстрация мемлекеттік күштердің өкілдері тарапынан зорлықпен таратылды, сонымен қатар 4 және 5 мамыр күндері екі рет болған күтпеген интернет үзілісі де осы аймаққа әсер етті.

География

Кали Каука өзенінің батысында, Каука аңғарында және Фараллонес-де-Кали деп аталатын төбелерге жақын, Батыс тау тізбегінің шығысында орналасқан. Қала теңіз деңгейінен шамамен биіктікте жатыр. Калиден батысқа қарай және Батыс Кордильерадан өте, Колумбияның Тынық мұхитындағы Буэнавентура порты орналасқан. Солтүстік-шығысында Юмбо өндіріс орталығы және Калидің халықаралық әуежайы – Альфонсо Бонилья Арагон (CLO) орналасқан. Бұл әуежай Колумбияда жолаушылар саны бойынша үшінші орында тұр, 2009 жылы 2 667 526 жолаушы тасымалдаған. Сантьяго-де-Кали аңғарда орналасқан қала. Қаланың барлық жағынан таулармен қоршалған, ең жақын таулар – Фараллонес-де-Кали. Қаланың шығыс бөлігі Каука өзенімен шектеседі. Солтүстік және оңтүстікке қарай кең жазықтар созылып жатыр. Бірінші жазықтықта Кали қаласының бір бөлігі болып табылатын Юмбо индустриалды қаласын кездестіресіз, ал оңтүстікте де Кали қаласының бір бөлігі – Джамунди орналасқан. Қала көбінесе тегіс, бірақ батыс жағында Сан-Антонио және Ла-Лома-де-ла-Крус сияқты таулы аймақтар бар, олар екі туристік орын. Батыс тау тізбегінен бастау алып, Каука өзеніне құятын бірнеше өзендер Кали қаласының маңынан өтеді. Қаланың батыс бөлігінде Агуакаталь өзені Кали өзеніне құяды, ол Каука өзеніне жалғасады. Оңтүстікке қарай Канавералехо, Лили және Мелендес өзендері CVC оңтүстік арнасына құяды, ол да Каука өзеніне қосылады. Одан әрі оңтүстікке қарай Панс өзенінің жағалауы демалыс пен ойын-сауық үшін танымал орын.

Тарихи аудан

Сантьяго-де-Калиде мәдени әртүрлілігі мол және басқа да көрікті жерлері бар тарихи аймақтар кездеседі. Кали қаласының орталығында Ла Мерсед және Ла Эрмита сияқты көптеген тарихи шіркеулер орналасқан. Калиде жақсы сақталған тарихи орталық бар. Ең маңызды аймақ – қаланың орталығы саналатын Ла-пласа-де-Кайседо алаңы, ол көптеген тарихи және заманауи ғимараттармен – мысалы, Эль-Эдифисио-Отеро, Ла-Катедраль және Эль-Паласио-де-Хустисиямен қоршалған. Бұл алаң басқа туристік орындарға, атап айтқанда, Сан-Франсиско шіркеуіне (испан тілінде Iglesia de San Francisco), қалалық театрға және Ла Мерсед шіркеуіне жақын орналасқан. Қала ескерткіштерге, саябақтарға, алаңдарға және мұражайларға толы. Ең танымал мүсіндер – тау жотасында орналасқан Кристо Рей, қаланың негізін қалаушы Себастьян де Белальказар және Қасиетті апта күндері қажылық сапар орындалатын Лас Трес Крусес.

Медициналық туризм

Lonely Planet Колумбияның соңғы нұсқаулықтарына сәйкес, Кали қаласы жақында арзан косметикалық хирургия және эстетикалық орталықтарды іздейтін адамдар үшін танымал бағытқа айналды. Қала «Пластикалық хирургияның астанасы» ретінде кеңінен белгілі. Бұл сала бойынша едәуір мәселелер туралы хабарламалар түскен жоқ, бірақ Lonely Planet мұндай мүмкіндікті қарастыру алдында мұқият зерттеу жүргізуге кеңес береді. 2010 жылы Калиде шамамен 50 000 косметикалық хирургиялық операция жасалды, оның шамамен 14 000-ы шетелден келген пациенттерге қатысты.

Әуежайлар

Сантьяго-де-Кали Пальмира қаласында орналасқан Альфонсо Бонилья Арагон халықаралық әуежайымен қамтамасыз етілген. Бұл Колумбиядағы жолаушылар саны бойынша үшінші (2010 жылы 3,422,919 жолаушы тасымалдады) және жүк көлемі бойынша төртінші әуежай. Альфонсо Бонилья Арагон солтүстіктен оңтүстікке қарай созылатын ұзын, тар аңғарда орналасқан, ал оны 4267 метрге дейін биіктігі бар таулар қоршап тұрады. Әуежай "Recta a Palmira" деп аталатын тас жол арқылы қаламен байланысты, және соңғы жылдары Кали және аймақтағы басқа қалаларға қолжетімділігін арттыру үшін жаңартылды. Әуежай да жақында қайта жаңғыртылды; осыған байланысты соңғы маңызды шаралардың бірі Ұлттық терминалдағы VIP бөлмесінің ашылуы және тіркеу аймағының ортасына үлкен электрондық экранның орнатылуы болды. Марко Фидель Суарес әуе базасы қала орталығына жақын орналасқан әскери әуежай. Ол қаланың шығыс жағында орналасқан және Колумбия Әуе күштеріне қарасты. Бұл елдегі истребитель ұшқыштарын даярлайтын негізгі оқу орталықтарының бірі болып табылады.

Автобус орталық станциясы

Калиде 20-дан астам автобус компаниясы қызмет көрсетеді, олардың барлығы Орталық автобус станциясында жиналады. Станция, қазір пайдаланылмайтын ескі теміржол станциясының жанында орналасқан, ол қазір Metrocali бас кеңсесі болып табылады. Компанияға және бағытқа байланысты, көлік құралдары шағын автобустардан бастап үлкен автобустарға дейін болады. Соңғы жаңарту кезегінде Колумбиялық автобус операторлары Бразилияның Marcopolo автобустарын таңдады. Орталық станциядан баратын қалаға дейінгі жол бойындағы қысқа қашықтықтарға арналған бейресми аялдамалар бар. Кейде жолаушы автобус тоқтауы үшін тек түсіп кетуін сұраса жеткілікті.

Қоғамдық көлік статистикасы

Калиде адамдар қоғамдық көлікпен, мысалы, жұмысқа барып-қайту үшін күндізгі уақытта орташа есеппен 88 минут уақыт жұмсайды. Қоғамдық көлікпен жүретіндердің 23 пайызы күн сайын 2 сағаттан аса жол жүреді. Адамдар қоғамдық көлік аялдамасында немесе станциясында күтетін орташа уақыт 21 минутты құрайды, ал жолаушылардың 43 пайызы күн сайын орташа есеппен 20 минуттан аса күтеді. Адамдар қоғамдық көлікпен бір жолға орташа есеппен 5,6 шақырым жүреді, ал 3 пайызы бір бағытта 12 шақырымнан аса жол салады.

Экономика

Кали және Валье-дель-Каука Колумбиядағы ұлттық және халықаралық экономикалық айырбастың үшінші ірі орталығын құрайды. Қала Эквадорға жолда маңызды тоқтау орны болып табылады және Буэнавентура теңіз порты арқылы әлеммен байланысты.

Экономикалық тарих

ХХ ғасырда Кали және Валье-дель-Кауканың экономикалық трансформациясы, сондай-ақ ғасырдың дағдарысы мен жаңа ғасырға қарайтын перспективалары қаржы және академиялық институттардың терең талдауына алынды. Бұл бөлім 2002 жылы Дүниежүзілік банк жариялаған «Cali Colombia – Toward a City Development and Strategy» есебінің және DANE ұйымы тоқсан сайын жариялайтын «Аймақтық экономикалық жағдай туралы есептер» (ICER) талдаулары мен ұсынымдарына негізделген. ХХ ғасырдың басында қала экономикасы қант өндірісіне шоғырланған еді, ол еңбек күшін минималды түрде пайдалана отырып, ауыл шаруашылығы моделіне негізделген. Нәтижесінде, елдің ең құнарлы аймақтарында бірнеше отбасы кең аумақтарға иелік етті. Бұл, ХХ ғасырдағы билік қатынастарын және қаланың ұйымдастырылуын анықтаудағы маңызды фактор болды. 1910–1930 жылдар аралығында қала экономикасы ауыл шаруашылығынан ұлттық деңгейдегі коммерциялық орталыққа қарай өтті. Бұл үшін Буэнавентураға теміржол салу және Кали қаласын әкімшілік орталық етіп белгілеген Валье-дель-Каука департаментін құру сияқты инфрақұрылымды дамыту қажет болды. Калидің өнеркәсіптік революциясы ХХ ғасырдың үшінші онжылдығында басталса да, кейбір компаниялар аймақтың өнеркәсіптік дамуына қадам басқан, мысалы, 1904 жылы жұмыс істей бастаған Carvajal y Cia баспаханасы. 1929 жылы Varela Hermanos Сабын зауыты құрылды, ал 1930 жылдары газ, сыра, баспа және темекі сияқты басқа да өнеркәсіптер өсе бастады. Кіші компаниялар да пайда болды, олар тоқыма киім, химия, шоколад, құрылыс материалдары, былғары және жиһаз өндірісіне бағытталды. 1940 жылы Кали тек сауда орталығы болмай, экономикасы өнеркәсіпке шоғырланды. Онжылдық басталғанға дейін бірнеше жыл бұрын шетелдік капиталдың ірі инвестициясы көптеген зауыттардың ашылуына және жергілікті бизнес көпұлтты корпорацияларға айналуына әкелді: 1937 жылы Croydon, 1939 жылы Cementos del Valle және 1941 жылы Carton Colombia; 1941 жылы Goodyear және Colgate Palmolive АҚШ-тан келді. Кейін 1955 жылы General CEAT (Centelsa) және 1940–1960 жылдар аралығында Tecnoquímicas және Baxter сияқты фармацевтикалық зертханалар Валье-дель-Каукада құрылды. Гүлденген өнеркәсіптік қала 1950-1960 жылдары иммигранттардың толқынын тартты. Осы онжылдықтарда мемлекеттік және жеке секторлар арасындағы маңызды серіктестіктер қалыптасты, мысалы, Валье университетіндегі бизнес-администрациялау бағдарламаларына өндірістік сектордың қолдауы көрсетілді. Университеттерде кәсіби мамандар мен технологтарды даярлаудың өсуі, сондай-ақ инфрақұрылымды дамыту Валье-дель-Каукадағы өнеркәсіп пен сауданың одан әрі дамуы үшін маңызды болды. Бұл тенденция 1970 жылдар мен келесі онжылдықтың басында да жалғасты. Инфрақұрылымға мемлекеттік инвестициялар өндіріс секторына ғана емес, сонымен қатар өсіп келе жатқан халыққа да пайдалы болатын маңызды деңгейге жетті, бұл Кали мен Валье-дель-Кауканы ел бойынша дамудың үлгісіне айналдырды. 1998 жылы экономикалық дағдарыс айқын болғанда, ұлттық үкімет жергілікті саясаткерлердің шақыруына жауап бере алмады, кредиторлардың қысымымен қала әкімдері үнемдеу шараларын енгізуге мәжбүр болды, бұл Валье-дель-Каука даму моделінің күйреуіне әкелді. Сонымен қатар, елдегі қақтығыстың күшеюі ұлттық соғыс шығындарына бағытталған салықты арттыруды талап етті, бұл жергілікті үкіметтерге өз даму жоспарларын іске асыру үшін қажетті қаражатты жинауды қиындатты.

Қазіргі статистика

DANE статистикасына сәйкес, 1995 жылы Валье-дель-Каука аймағының ЖІӨ-нің жылдық өсуі ұлттық деңгейден шамамен екі есе жоғары болды. 1997 жылы ЖІӨ шамалы өсті, ал аймақ өзі 1%-ға өсті. 1999 жылы елдегі экономикалық төмендеу экономиканы қысқартып, ЖІӨ-нің 4%-дық өсуін көрсеткен құлдырау арқылы сезілді. Содан бері аймақтағы ЖІӨ өсім-төмендіктермен өсті, бірақ 1995 жылдан бері елі бойынша пайыздық үлесі төмендеп келеді, бұл графикте көрсетілген. Аймақ ұлттық экономикаға маңызды үлес қосады. 2005 жылғы статистикаға сәйкес, ауыл шаруашылығында аймақ ұлттық өнімнің 5,37%-ын құрайды, бұл Антиокиямен (15,48%) немесе Кундинамаркамен (12,81%) салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен. Балық шаруашылығы өнімдері бойынша аймақ бірінші орында, елдің жалпы өнімінің 36%-ын құрайды. Кен өндірісінде аймақ металл өндірмейді, бірақ металл емес минералдар бойынша аймақ Колумбияның жалпы қосылған құнының 8,15%-ын құрайды. Аймақтық өнеркәсіптер ұлттық қосылған құн салығының 13,81%-ын құрайды, Боготадан (25,39%) және Антиокиядан (18,20%) кейін екінші орында. Атап айтқанда, азық-түлік, сусындар және темекі өнімдері аймақ экономикасында маңызды өнім болып табылады, ол ұлттық қосылған құнның 16%-ын құрайды, бұл Антиокия мен Боготамен тең немесе олардан жоғары. Саудада ұлттық деңгейде Богота 32,22%, Антиокия 13,25%, Валье 11,34%-ды құрайды. Вальеде көлік қызметтері қосылған құнның 12,52%-ын қамтамасыз етеді. Калидегі тұтыну бағасының индексі (ТБИ) соңғы он жылда Колумбия қалалары арасындағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болып табылады. Кали халқының шамамен 78%-ы еңбекке жарамды жаста (18 жастан асқан). 2005 жылы алты жылдың ішінде алғаш рет қаланың жұмыспен қамту деңгейі 60%-дан асып, экономиканың жақсы жағдайы расталды, бұл негізінен өндіріс, ауыл шаруашылығы және сауданың өсуімен байланысты. Колумбияның ірі дәріхана желілерінің бірі – Drogas La Rebaja Калиде орналасқан. Сондай-ақ, "Colombina" компаниясы да. Cali-де Grupo Aval компаниясының еншілес банкі – Banco de Occidente-нің бас кеңсесі орналасқан.

Қоғамдық тәртіп

2014 жылы Калиде 100 000 тұрғынға шаққанда 66,4 құқық бұзушылық тіркелді. 2017 жылы бұл көрсеткіш 51,5-ке төмендеді. 2006 жылы Медельиннің қауіпсіздік бюджеті Кали бюджетінен төрт есе артық болса, Боготада (халық саны 3,5 есе көп) бюджет жеті еседен астам болды. 2011 жылдың 1 қаңтары мен 1 желтоқсаны аралығында Кали муниципалитетінде 1870 адам қасақана өлтірілді, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 5% өсімді көрсетті. 2011 жылы Калиде зорлық-зомбылықтың күшеюіне ішінара "нео-парамилитари" топтары – Лос Растрохос және Лос Урабенос арасындағы жүріп жатқан "мафия соғысы" себеп болды, екеуі де есірткі тасымалымен айналысады. Лос Растрохос Кали картелінің "мұрагерлері" саналады, ал Лос Урабенос Колумбияның жағалау аймағында пайда болған. Лос Растрохос 2011 жылы Калиде кем дегенде 80 адамды өлтіргені айыпталады. Колумбияның ең беделді апталық журналы "Semana" мәліметінше, қалада әртүрлі топтар үшін 1700-ден астам жалдамал кісі өлтіруші жұмыс істейді. Көше мекенжайларының 3,8 пайызы барлық кісі өлтіру оқиғаларының 100 пайызын құрайды. 2012 жылы кісі өлтіру көрсеткіші төмендеді, өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 24 оқиға азайды, ал жарақат алғандардың саны 294-ке кеміді, бұл өткен жылмен салыстырғанда 8% азайғанын білдіреді. Автомобиль ұрлықтары 323-ке азайды, яғни 2011 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 21% төмендеді. Тұрғын үйлерге қарақшылық жасау оқиғалары 152-ге азайды, бұл 2011 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 17% азайғанын көрсетеді. Сонымен қатар, қала бойынша 254 қауіпсіздік камерасы орнатылып, технологиялық жабдық күшейтілді.

Білім

Халықтың көп бөлігі мемлекеттік білім беру жүйесіне сүйенеді, ол жеткіліксіз қаржыландырылған және кейбір жағдайларда тиімсіз басқарылады. Мектептер қалалық немесе ведомстволық басқаруда болады, қалалық басқару ең көп таралған. Қалалық білім беру хатшысы қала бюджетінің үлкен бөлігін басқарады, бұл кейбір саясаткерлерді оны жеке ұйым ретінде бақылауға талпынуға итермеледі. Қала аймақтағы ең дамыған және сапалы орта білім беру мекемелерімен және университеттермен қамтамасыз етілген. Көптеген университеттер қаланың оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ең беделді университеттердің қатарында Валле университеті (Мемлекеттік), Pontificia Universidad Javeriana (Жеке) және Universidad Icesi (Жеке) университеттері бар.

Мәдени орталықтар

Проартес мәдениет үйі. 1871 жылдан бері бұл үй Кали мәдениетіне зор әсер етіп келеді. Ғимарат 1991 жылы қайта жаңартылды және онда көрме залдары, сахналар мен кинотеатр бар. Кали мәдени орталығы. Оның дизайнын Колумбияның белгілі сәулетшісі Рохелио Сальмона жасады, ол Боготадағы Парк мұнараларын және тағы бірнеше ғимараттарды салған. 1997 жылдан бері ол қаладағы мәдени орталық және Туризм және мәдениет басқармаларының кеңсесі болып саналады. Күмәнді орын. Бұл қазіргі заманғы өнерге арналған мәдени орталық Оскар Муньос басшылығымен құрылды. Онда көрме залдары, апталық кино көрсетілімдері, қазіргі заманғы өнерге бағытталған кітапхана және жергілікті және халықаралық суретшілер үшін резиденциялар, сондай-ақ тағы көптеген мүмкіндіктер бар.

Ла Ферия де Кали (Кали жәрмеңкесі)

"Feria de Cali" (Кали жәрмеңкесі), сондай-ақ La Feria de la Caña (Қант қамысы жәрмеңкесі) деп те аталады, бұл 1957 жылдан бері тойланып келе жатқан қаланың ең маңызды мәдени шарасы. Жәрмеңке жыл сайын 25 желтоқсаннан 30 желтоқсанға дейін өтеді. Бұл шара қала тұрғындарының мәдени ерекшелігі үшін ғана емес, сонымен қатар туризмді және маусымдық жұмыс орындарын айтарлықтай арттырып, қаланың экономикалық дамуына серпін береді, тәуелсіз саудагерлерге өз өнімдерін сатуға мүмкіндік жасайды және қаланың инфрақұрылымын жақсартуға көмектеседі. Бүгінгі таңда жәрмеңкеде музыкалық фестивальдар мен концерттер барысында көптеген ұлттық және халықаралық жұлдыздар өнер көрсетеді.

Сальса музыкасы

Калиді "Сальса астанасы" деп те атайды, себебі қала тұрғындары осы музыка жанрына қатты құштар. Шілде айының басында бір аптаға созылатын Жазғы Сальса фестивалі өтеді. Онда әдетте әлемдегі ең танымал сальса топтарының концерттері, би шоулары және "меломано" жарыстары ұйымдастырылады. Бұл жарыстарда сальсаны жақсы білетін адамдар сальса музыкасының және оған байланысты дыбыстардың архивінен ұзақ жоғалған әндерді іздеу арқылы бірін-бірі басып озуға тырысады. Аптаның кез келген түнінде шағын сальса клубтары түрлі африкалық және карибтік ырғақтарды ұсынады. Сонымен қатар, әр айдың соңғы жұмасында қалада "Delirio" атты шара өтеді, ол "Лас-Вегас" стилінде ұсынылатын ең тамаша сальса шоуларымен әлемдік деңгейде танымал.

Спорт

Кәсіби деңгейде Калиде тек футбол командалары өнер көрсетеді. Әуесқойлар деңгейінде баскетбол, футбол, волейбол және басқа да спорт түрлері бар. Елдік деңгейде Калидің спортшылары көптеген спорт турнирлері мен чемпионаттарда Богота және Медельинмен бақталасады. Калиде екі маңызды спорттық шара бар: жыл ортасында өтетін жартылай марафон – 1/2 Маратон де Кали және желтоқсан айындағы 10 шақырымдық жүгіру – Каррера дель Рио Кали.

Колумбияның спорттық астанасы

Сантьяго-де-Кали Колумбияның спорт астанасы ретінде танылған. Бұл Колумбияда Панамерикан ойындарын өткізген алғашқы қала (1971 жылғы Панамерикан ойындарына қараңыз), сондай-ақ Колумбияның басқа аймақтарынан гөрі Ұлттық Олимпиада ойындарында көбірек жеңіс одісқан. Қала сонымен қатар елдегі ең дамыған спорттық инфрақұрылымдардың біріне ие. Қалада көптеген спорттық іс-шаралар өтті. Калиде бір футбол стадионы бар: Estadio Olímpico Pascual Guerrero, қазіргі уақытта «Америка де Кали», «Атлетико Ф. С.» және «Бока Джуниорс де Кали» командаларының үй стадионы болып табылады, ал 2015 жылға дейін «Депортиво Кали» командасының үйі болды, содан кейін олар жақын орналасқан Пальмира қаласындағы Estadio Deportivo Cali стадионына көшті. «Депортиво Кали» Колумбиядағы стадионына ие болған жалғыз футбол клубы, себебі Колумбиядағы қалған барлық футбол стадиондары мемлекеттік меншікте. Қаладағы спорттық іс-шаралардың тағы бір маңызды орындары – 2016 жылғы футзал әлем чемпионатын қабылдаған «Coliseo El Pueblo» жабық аренасы және негізінен баскетболға арналған «Coliseo Evangelista Mora». 2021 жылы Калиде бірінші жасөспірімдер арасындағы Панамерикан ойындары өтеді.

Футбол

Сантьяго-де-Калиде «Депортиво Кали» және «Америка-де-Кали» футбол клубтары орналасқан. Көптеген танымал футболшылар Калиде туған немесе оның бірінде ойнаған. Уиллингтон Ортис, Карлос Вальдеррама, Антонио де Авила, Алекс Эскобар, Хулио Сесар Фальчиони, Хорхе Оросман да Силва, Хорхе Бермудес, Джованни Эрнандес, Хьюго Родалега, Марио Йепес, Фарид Мондрагон, Адольфо Валенсия және Оскар Кордова – олардың мысалы. CONMEBOL мәліметтері бойынша, «Америка» Колумбия ұлттық рейтингінде екінші, ал «Депортиво Кали» үшінші орында, ал ол CONMEBOL рейтингінде үшінші орында тұр. «Америка» 1996 жылы IFFHS (Халықаралық футбол тарихы және статистика федерациясы) бойынша әлемдегі екінші үздік клуб деп танылды және IFFHS-тің барлық уақыттардағы клубтардың әлемдік рейтингінде 35-орынды иеленді. Кали – Колумбияның бірінші лигасының финалдарын қабылдаған Колумбия қаласы, стадионда 40 матч өткізілді. «Америка» 15 рет жеңіске жетті және 7 рет күміс жүлдегер атанды. «Депортиво Кали» 10 рет жеңіске жетті және 14 рет күміс жүлдегер атанды. Олар үш рет финалда кездесті. 1950 жылдардың басында қазіргі екінші лигадағы «Бока Хуниорс» екі финалда жеңіліске ұшырады.

Баскетбол және бұқа күресі

Сантьяго-де-Калиде қазіргі уақытта баскетбол командасы болмаса да, баскетбол қалада екінші ең көп ойналатын спорт түрі. Баскетбол қала орталығындағы "La Carrera del Cholado" орнында танымал спорт. Футбол әлі де баскетболдан басым. Әлеуметтік жекпе-жек желтоқсан айында өтетін Кали мерекесінде ұйымдастырылады. Оны Кали тұрғындарының көп бөлігі, сондай-ақ Колумбияның көптеген адамдары күтеді. Бұл арена Plaza de Toros de Cañaveralejo деп аталады, ол 16 000 адамға арналған және қаланың оңтүстік-батысында орналасқан.

Басқа спорт түрлері

Регби, теннис, жүзу, садақ ату және алтимат ойындары да Калиде ойналады. 2015 жылдың шілде айында Калиде IAAF жасөспірімдер арасындағы жеңіл атлетикадан әлем чемпионаты өтті. Кали 2015 жылғы су астындағы регбиден әлем кубогын да қабылдады.

Танымал мәдениетте

es – 2014 жылы түсірілген, Кали қаласында өтетін, салса биінің мәдениетіне арналған романтикалық комедия/драма жанрындағы көркем фильм.