Кіріспе

Сербияның Воеводина провинциясындағы Зреньянин қаласы (, ; Nagybecskerek; Becicherecu Mare; ; Großbetschkerek) – Сербияның Воеводина автономды провинциясындағы Орталық Банат ауданының әкімшілік орталығы. Қаланың қалалық аймағында 67 129 адам, ал қалалық әкімшілік аймағында 105 722 адам тұрады (2022 жылғы халық санауы деректері). Зреньяниннің бұрынғы атауы – 1918 жылға дейін Австрия-Мажарстан кезеңінде белгілі болған Велики Бечкерек немесе Nagybecskerek. 1735 жылы мыңдаған каталондықтар Испания мұрагерлік соғысынан қуылғаннан кейін Зреньянинге қарасты Доля шағын ауданында Жаңа Барселонаны құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Велики Бечкерек азат етілген соң, қаланың жаңа аты Петроград болып өзгерді, бұл Сербия королі және серб, хорват және словендердің королі, Ұлы Азат етуші Петр I құрметіне берілді. Зреньянин – Банат географиялық аймағының серб бөлігіндегі екінші ірі қала және Воеводинадағы төртінші ірі қала (Нови-Сад, Суботица және Панчеводан кейін). Қала Еуропаның спорт қаласы деп жарияланды.

Атауы

Қала 1946 жылы оның құрметіне және естелігі үшін Žarko Zrenjanin (1902-1942) есімімен аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Воеводина коммунистік партизандарының жетекшілерінің бірі, ол нацистермен бірнеше ай бойы азапталғаннан кейін тұтқындалып, босатылды, ал кейін қайта тұтқындалудан қашуға тырысқанда қаза тапты. Қаланың бұрынғы серб атауы Бечкерек (Бечкерек) немесе Велики Бечкерек (Велики Бечкерек) болған. 1935 жылы Сербия патшасы Петр I құрметіне қала Петроград (Петровград) деп өзгертілді. 1935-1946 жылдар аралығында Петроград деп аталды. Венгр тілінде қала Nagybecskerek, неміс тілінде Großbetschkerek немесе Betschkerek, румын тілінде Becicherecul Mare немесе Zrenianin, словак тілінде Zreňanin, русин тілінде Зрењанин, хорват тілінде Zrenjanin, ал түрік тілінде Beşkelek (бес қарбыз) немесе Beçkerek деп аталады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Тарихқа дейінгі кезеңді палеолитке, Ескі тас дәуіріне және неолитке, Жаңа тас дәуіріне бөлуге болады. Зреньянин аймағында палеолитке жататын археологиялық орындар табылған жоқ. Бірақ, 1952 жылы Нови-Бечей қаласының жанында Тиса өзенінің жағасында мамонттың басы және басқа сүйектер табылғандығы ерекше аталады. Дегенмен, табылған археологиялық орындар бұл аймақтардың б.з.б. 5000 жыл шамасындағы ерте неолит кезеңінде қоныстанғандығын көрсетеді. Осы кезеңдегі ең маңызды археологиялық ескерткіш – Мюжья маңындағы Крстич обасы, Зреньяниннен алыс емес жерде орналасқан. Мұнда әдемі өрнектермен безендірілген керамика табылған. Сыра зауытының жанында сұр түсті, боялған, сапалы керамика және әшекейлер (Starčevo мәдениеті) табылған. Орта неолит кезеңі аймағымызда Винча және Потишье мәдениеттері арқылы, Тиса өзенінің төменгі ағысында көрініс берді. Бұл аймақтың маңыздылығы екі параллель мәдениеттің бір уақыттағы әсерінен туындайды. Темір дәуірі әлі толық зерттелмеген. Темір дәуіріне жататын археологиялық материалдармен бірнеше аймақтар табылды: Шмица тұрғын ауданында сүйектен жасалған жебе ұшы, ал мұнай зауытының жанында қола дәуіріне жататын керамика сынықтары табылған. Біздің заманымыздың басында бұл аймақты көптеген жергілікті тайпалар, сондай-ақ, жаңадан келген тайпалар: иллирийлер, кельттер, готтар, геттер, сарматтар және язғдар мекендеген. III ғасырдың соңы мен IV ғасырдың ортасында Зреньянин және оның төңірегінде сармат тайпасы – Роксоландар пайда болды. Осы кезеңге жататын сарматтардың зираты қалалық тұрғын ауданында, теміржол көпірінің жанында табылған. Соңында, Арадацтан алыс емес жердегі некропольде, "Мечка" деп аталатын жерде, 1952 жылы VI ғасырдың соңы мен VII ғасырдың басына жататын 120-дан астам қабір қазылып алынды.

Орта ғасырлар

Зреньянин (Бечкерек) туралы алғашқы тарихи жазбалар 14 ғасырға дейін жетеді, сол кезде Венгрия және Хорватия королі Карл I (1301–1342) Банатқа барып, өзінің астанасы Тимишоарада уақыт өткізген. (Қазіргі Зреньяниннің жанында "Карл I" деген жазуы бар монета табылған.) Корольмен бірге көптеген ақсүйектер келді, олардың ішінде күшті Имре Бексей де болды. Бексей қоныстанған жерлер оның атымен аталып, "Бечереки" және "Бече" (Нови Бечеж) деп белгіленді. Бечкерек туралы ең көне жазбалар 1326, 1331 және 1332 жылдардағы Папаның ондық салығын жинау туралы Будим Капитулумының құжатына жатады. Салық мөлшеріне қарағанда, 1330-шы жылдардағы Бечкерек орташа ауыл болған. Алғашқы қоныс аударушылар жерсіз венгр шаруалары болды. Банатта сербтер де болды. Венгрия королі Людовик I (1343–1382) тұсында оңтүстіктен көбірек сербтер көшіп келді, олармен бірге көптеген православие дін қызметкерлері де келді. Никополис шайқасында (1396) түріктер жеңіске жеткеннен кейін венгр королі Сигизмунд (1387–1437) сербтер қоныстанған аймақты қорғауды жоспарлады және ол 1398 жылдың 30 қыркүйегінде Бечкерекке келгені белгілі. 1403 жылдың соңында қала Стефан Лазаревичке берілді. Деспот венгр королінің вассалы болды; бірақ ол Бечкеректі және Торонтал округінің Ұлы Басшысы атағын алды.

Осман дәуірі

Венгрия королі Фердинанд өзінің әскерлерінің қолбасшысы монах Дьордье Мартиновичті қаланы османдықтардан қорғауға тағайындады. Венгрияға 80 000 османдық әскері, уәзір Соколу Мехмед-паша басшылығымен шабуыл жасады. 15 қыркүйекте 1551 жылы Бечеж қаласының қоршауы көтеріліп, қала төрт күннен кейін басып алынды. 24 қыркүйекте Бечкерек бекінісі қоршауға алынды. Көптеген адамдар қаладан бұрын кетіп қалғандықтан, қорғаушылардың саны аз болды, сондықтан қаланы қорғау мүмкін болмады. Қалған сексен адам келесі күні басылды. Малкович Бечкерек иегері болып тағайындалды. Османдықтар 1552 жылы Тимишоараны алғаннан кейін, Банат арнайы провинцияға, Темешвар аймағына айналды, ол бірнеше санджақтардан, соның ішінде Бечкерек санджағынан тұрды. Османдық билік кезінде санджақтың әскери әкімшілігі болды. Раяның (қарауындағы халықтың) жақсы мінез-құлқының арқасында тұрғындар соғыс салығынан босатылды. Османдықтардың 165 жылдық билігі кезінде Бечкерек екі бөлек елді мекеннен тұрды: Бечкерек қаласы және Граднулица ауылы. Қала екі бөлікке бөлінді: түрік және серб. Түрік бөлігі қоршалған және жабық болды, ал серб бөлігі ашық болды. Басты алаңда үлкен мешіт салынды, ал қамалдың ішінде кішкентай мешіт болды. Түрік моншасы (хаммамы) болды, оның айналасында жиырмаға жуық дүкен орналасқан. Граднулица тәртіпсіз ауыл болды, оның орталығы қазіргі Синджеличева және Дюрджевская көшелерінің қиылысында орналасқан. Османдықтар басып алғанға дейін, қала тұрғындары сербтер мен венгрлерден құралған. XVIII ғасырдың соңында шамамен елу түрік отбасысы болды. Карловиц шарты (1699 ж.) бойынша Темешвар аймағы, соның ішінде Бечкерек османдық билік астында қалды, ал шекаралас аймақтар қайтадан Әскери шекараға кірді. 1716-18 жылдардағы Аустрия-Түрік соғысынан кейін Бечкерек Габсбургтердің билігіне көшті.

Габсбургтер мен Австрия кезеңінің (1718-1914 жж.)

Банат тәждік провинция болғандықтан Вена сарайына тікелей бағынышты болды. Император тағайындаған алғашқы губернатор – граф Клавдий Мерси. 1718 жылғы 12 қыркүйектегі императорлық жарлық бойынша Банат 13 округке бөлінді, оның бас әкімшілігі Тимишоарада орналасты. Банат округіне бірнеше елді мекендер кірді: Иджош, Арач, Бечей, Итебей, Элемир, Эчка және Арадак. Бұл округтің алғашқы басшысы – Тит Веспаниан Слуцкий. Түрік әскерлері мен түрік отбасылары кеткен соң, жерлер жұмыс істейтін адамдар мен салық төлейтін шаруаларсыз қирап қалды. Сондықтан Австрия үкіметі Банатты мүмкіндігінше жылдам қоныстандыруға тырысты. Қоныстану 1718–24 жылдары жалғасты, осы кезде қалаға көбінесе немістер қоныстанды, бірақ сербтер де келіп тоқтамады. Потисжедегі әскери шекара өзгертілді. Келесі жылдары италияндықтар, француздықтар, румындар келді, содан кейін Испания мұрагерлік соғысынан кейін қуғын-сүргіннен қашқан Барселонадан каталондықтар келді және қазіргі Зреньянинге қарасты Доля маңындағы жерге қоныстанды. Қала Жаңа Барселона деп аталды. Бірақ бұл батпақты аймақта өмір қиын болды, көптеген жұқпалы аурулар болды, сондықтан көп адам қайтыс болды, ал қалғандары кетіп қалды. 1738 жылдың жазында үлкен оба эпидемиясы болды. Граф Мерси батпақтарды құнарлы жерге айналдырғысы келді және Бегеж өзенін реттеуді бастады. Өзеннің орта және төменгі ағысында Бечкерек пен Тимишоара арасындағы өзен жолының мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін ұзын канал салынды. 1745 жылдың 1 қарашасында Себастьян Крайзен алғашқы сыра зауытында сыра шығара бастады, бұл индустрияландырудың бастауы болды. Сол жылы алғашқы серб мектебі ашылды. 1769 жылғы 6 маусымда Мария Тереза Ұлы Бечкерек қауымдастығына сауда орталығы мәртебесін берді. Осы мәртебемен бұрынғы Бечкеректің әлеуметтік-экономикалық өмірі реттелді және қала мәртебесіне ие болды. 1769 жылы алғашқы аурухана салынды. 1779 жылы Торонтал округінің жаңа ұйымдастырылуымен Бечкерек оның орталығы болды. 1787–1788 жылдары Аустрия-Түрік соғысы (1787–91) кезінде қала қысқа мерзімге Осман империясының басқаруына қайтарылды. 18 ғасырда қала дамыған экономикалық және мәдени орталыққа айналды, бірақ 1807 жылы болған үлкен өрт қаланың көп бөлігін қиратты. Қала тез арада қайта жаңартылды. Өрт 1807 жылғы 30 тамызда сыра зауытынан шыққан. Өрттен кейін көшелерді қайта жоспарлау жұмыстары жүргізілді, үйлер мықты материалдардан салынды, жолдар жаңадан салынды. Өзен арқылы жүргізілетін тасымал өте қарқынды болды. 1839 жылы әдемі залы бар театр ғимараты салынды. 1846 жылы гимназия ашылды, ал 1847 жылы алғашқы баспахана ашылды. 1848–49 жылдардағы төңкерістер Бечкерекке әсер етті. Сербтер Австрия империясының құрамында автономияға қол жеткізуді мақсат етіп, көтеріліс ұйымдастырды. Майдағы Ассамблеяда (1848 жылғы 13–15 мамыр) Сербия Воеводинасы жарияланды, оның құрамына бүгінгі Воеводинаның көп бөлігі кірді. Бечкеректегі сербтер венгр билігіне қарсы көтеріліске қатысты (ол сербтердің құқықтарын мойындамады) және 1849 жылғы 26 қаңтардан 29 сәуірге дейін қала серб көтерілісшілерінің бақылауында болды. 1849 жылы қала Сербия Воеводинасының және Темешвар Банатының құрамына кірді, 1860 жылға дейін осылай болды. Бұл кезең тарихқа Бахтың абсолютизмі дәуірі ретінде белгілі болса да, 19 ғасырдың екінші жартысы қалаға жаңа даму мүмкіндіктерін әкелді. Қаланың әр жерінде жаңа өнеркәсіптік кәсіпорындар мен қолөнер шеберханалары ашылды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Велики Бечкерек қарқынды дамыды. Теміржол 1883 жылы келді, ал пошта бөлімі 1737 жылы ашылды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Югославия патшалығы

Сараеводағы қастандықтан кейін Бечкеректің 30-дан астам азаматы Австрия-Мажарстан билігі тарапынан мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айып тақты. Олардың ішінде доктор Эмиль Гаврила да болды, ол Светозар Милетич пен Яша Томичпен бірге серб халқының мәдени және әлеуметтік күшін арттыру үшін тырысты. Австрия-Мажарстан армиясына шақырылған сербтер өз халқына қарсы соғысудан қашу үшін дезертирлік жасады. Олардың 7000-і Шығыс майданында ерікті жасақтар құрды (адамдар Банат және Шрем аймақтарынан келді) және Добруджада шайқасты, ал 79-ы Салоника майданында күресті. Бірнеше жылдан кейін, 1918 жылы серб әскері Салоника майданында жеңіліс тудырып, өз елін азат етуді бастады. Воевода Петр Бойович басқаратын Бірінші армия 1918 жылдың 1 қарашасында Белградты азат етіп, Воеводинаны басып алуға кірісті. 17 қарашада серб әскері Велики Бечкерекке жетті. 1918 жылдың 31 қазанында қаладағы серб халық палатасы соғыс жағдайында құрылды, доктор Славко Жупунский оның уақытша билігінің төрағасы болды. Серб армиясы, "Принц Михайло" атымен белгілі темір жаяу әскер полкі және полковник Драгутин Ристич басқаратын жаяу әскер бригадасы 1918 жылдың 17 қарашасында қалаға кірді. Воеводина басып алынғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, оның провинциялары Серб мемлекетіне қосылды және 1918 жылдың 1 желтоқсанында Сербтер, хорваттар және словендердің біріккен мемлекеті құрылды – алғашқы Оңтүстік славян мемлекеті. Велики Бечкерек қаласы Торонтал-Тамиш округінің әкімшілік орталығы болды, ал оның таратылғаннан кейін қала округтік кеңсесінің бас кеңсесіне айналды. 1929 жылы қала Дунай бановинасының құрамына кірді. Қалалық кеңестің 1934 жылғы 29 қыркүйектегі шешімімен және қала билігінің 1935 жылғы 18 ақпанда бекіткенімен, қала король Петр I-нің құрметіне Петровград деп қайта аталды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Югославия СФР

1941 жылдың 18 сәуірінде Югославия Корольдігі капитуляциялағаннан кейін, және нацистік Германия елді басып алғаннан соң, неміс әскерлері Петроградқа келді. Банаттағы билік отандық немістерге (Volksdeutsche) тиесілі болды, олар дереу еврейлердің мүлігін тәркілеуді бастады және патриоттарды тұтқындады. Қала Ұлы Бечкерек деп аталды және ол Банаттағы оккупациялық биліктің (1941–1944) штаб-пәтері болды, оның басшысы Юрай Шпилер болды, ал Кара Душан көшесінде концентрациялық лагерь орналасты. Юрген Вагнердің бұйрығымен Петроград синагогы кірпіштен кірпішке дейін қиратылды. Лагерьге жақын екі жыл бойы мыңдаған адамдар өтті. Қалада коммунистік партия қолдаған көптеген астыртын топтар болды, олар неміс басқыншыларымен күресті, ал немістер жаза шараларын қолданды. 1944 жылдың 2 қазанында Қызыл Армия әскерлері қалаға кірді және қысқаша шайқастан кейін ең маңызды мемлекеттік ғимараттардың көп бөлігін бақылауға алды. Келесі күні Петроград қаласының Ұлттық Азаттық Комитетінің алғашқы отырысы өтті. Қала мен айналасындағы ұлт-азаттық қарсылық қозғалысының сегіз мүшесі Ұлттық Батырлар деп жарияланды: Жарко Зреньянин, Светозар Маркович Тоза, Папа Павле, Стевица Йованович, Серво Михалж, Неделько Барник Жарки, Бошко Вребалов және Бора Микин Марко. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаланың инфрақұрылымы сақталды. Қала үшін соңғы шайқастардан басқа, қала аумағында соғыс әрекеттері болған жоқ. Немістер кейбір өнеркәсіптік ғимараттарға зақым келтіруге және оларды жоюға тырысты, бірақ бұл алдын алынды. Тек Анау Винклердің диірмені мен қала орталығындағы монументалды еврейлердің синагогасы ғана қирады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін елде маңызды әлеуметтік-саяси өзгерістер болды, бұл, әрине, 1946 жылы жаңадан аталған Зреньяниннің дамуына әсер етті. 1945 жылдың тамызында Ауыл шаруашылығы реформасы туралы заң күшіне енді, 1950 жылдың маусымында Жұмысшылардың Өзін-Өзі Басқару туралы заң, ал 1959 жылы қала дамуының алғашқы тікелей қалалық жоспары қабылданды, ол қаланың экономикалық дамуын көрсетті. Соғыстан кейінгі алғашқы онжылдықтағы даму социалистік экономика қағидаттарына негізделген директивтік жоспарлармен басқарылды, онда ең маңызды өнеркәсіп салалары – өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы болды. 1980 жылдарға қарай көптеген адамдар ауылдарды тастап, қалаларға көшіп келді, бұл қаланың әлеуметтік, білім беру және этникалық құрылымында көптеген өзгерістерге әкелді. Тұрғын үй тапшылығы үнемі болды. Сондықтан қалада көптеген жаңа аудандар мен көптеген жаңа тұрғын үйлер салынды. Зреньянин маңызды ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп, мәдениет және спорт орталығына айналды, сол кезде Зреньянин Тито басқарған Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының ең қуатты өнеркәсіптік орталықтарының бірі болды.

1991 жылдан кейін

Қаланың дамуына әрқашан Зреньяниннің мемлекеттік ортасын көрсететін әлеуметтік-экономикалық жағдайлар күшті әсер етті. 1990 жылдардың басында бұрынғы Югославия аумағында соғыс басталып, ел ыдыраған кезде, бұл аймақта өте ауыр әлеуметтік және экономикалық дағдарысқа әкелді, бұл экономикалық тұрақсыздыққа, жұмыссыздыққа, Хорватия, Босния және Герцеговина сияқты бұрынғы Югославия республикаларынан босқындардың көптеп көші-қонына себеп болды. Қаладағы алғашқы саяси өзгерістер 1996 жылдың соңында көппартиялық жүйені енгізу арқылы болды, сол кезде жергілікті билікті Zajedno (Бірге) коалициясы, ал 2000 жылы Сербияның Демократиялық оппозициясы коалициясы басқарды. 1999 жылдың 24 наурызында НАТО Сербияны бомбалауды бастады, бірақ қала нысанаға алынбады. Елдің басқа аймақтарындағы қауіпті жағдайға қарамастан, қаладағы өмір қалыпты жағдайда болды. Соғыс аяқталғаннан кейінгі алғашқы жылдары қала және оның тұрғындары жаңа экономикалық және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға бейімделді, бұл кезең «өтпелі кезең» деп аталды. Бұрынғы ірі экономикалық комбинаттар мен компаниялардың орнына көптеген жаңа, икемді жеке кәсіпорындар құрылды және Зреньянинге шетелдік капитал ағына бастады. Жаңа өнеркәсіптік, жұмыс және тұрғын үй аймақтары құрылды, сондай-ақ қаланың 2006-2026 жылдарға арналған бас жоспары және 2006-2013 жылдарға арналған тұрақты даму стратегиясы жасалып, бекітілді. 2007 жылдың соңында жаңа ұлттық аумақтық ұйымдастыру енгізіліп, қажетті заңнама қабылданғаннан кейін Зреньянин муниципалитеті әкімшілік және аумақтық қала мәртебесіне көтерілді. 2004 жылы қаланың су құбыры арсеннің жоғары деңгейіне байланысты тұтынуға қауіпсіз емес деп танылды. 2022 жылдың қазіргі күніне дейін бұл тыйым күшінде қалып отыр.

География

Зреньянин Банаттың құнарлы топырақты үстірттің батыс шетінде, каналға айналдырылған Бегеж өзені Тиса өзенінің бұрынғы арнасына құятын жерде орналасқан. Қала аумағы көбінесе жазық дала. Зреньянин қаласы 20°23’ шығыс бойлықта және 45°23’ солтүстік ендікте, серб Банатының орталығында, Бегеж және Тиса өзендерінің жағасында жатыр. Қала теңіз деңгейінен 80 метр биіктікте. Зреньянин Белградтан және Нови-Садтан шамамен бірдей қашықтықта орналасқан, сондай-ақ бұл қашықтық Еуропалық Одақпен (Румыниямен) шекараға дейін де созылады, бұл оның орналасуын маңызды транзиттік орталыққа және солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс бағыттарындағы әлеуетті ресурсқа айналдырады.

Климат

Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктелімінің субтипі Cfa (ылғалды қоңыржай климат). Зреньяниндегі жылдық орташа температура: Ең жылы ай шілде, орташа температурасы: Ең суық ай қаңтар, орташа температурасы: Зреньянинде тіркелген ең жоғары температура - , ол шілдеде тіркелді. Зреньянинде тіркелген ең төменгі температура - , ол ақпан айында тіркелді. Зреньяниндегі жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері: Орташа есеппен, ең көп жауын-шашын түсетін ай мамыр, жауын-шашын мөлшері , ал ең аз жауын-шашын түсетін ай ақпан, орташа мөлшері . Жыл бойы орташа есеппен 126,8 күн жауын-шашын жауады, мамыр айында 12,4 күн, ал тамыз айында 7,5 күн жауын-шашын түседі.

Дін

2002 жылғы халық санауы бойынша Зреньянин муниципалитетінің көпшілігі (77,28%) православие дінін ұстанатын адамдар еді. Басқа діндер: Рим католиктері (12,01%), протестанттар (2,13%) және басқалары. Зреньяниндегі православие христиандары Сербия православие шіркеуінің Банат епархиясына қарасты, оның орталығы Вршац қаласында орналасқан. Зреньянин сонымен қатар Сербияға қарасты Банат аймағының Рим-католик діоцезінің орталығы болып табылады.

Көлік

Зреньянинде енді қоғамдық көлік операторы жоқ, қаланың жақын тарихында алғаш рет, «Автобанат» жекешелендіріліп, одан кейін банкротқа ұшырағаннан кейін. Бұл компания бұрын қалалық қоғамдық көлік операторы және жақын орналасқан қалаларға (Нови Сад, Белград, Кикинда, Вршац) және басқа да қалаларға аймақтық қоғамдық көлік қызметін ұсынған. Бұрын Бегеж өзені арқылы жүк тасымалы ең дамыған көлік түрі болған. Велики Бечкерек 1883 жылы теміржолға ие болды, ол қаланы Велика Кикиндамен байланыстырды. Зреньянинде көптеген такси компаниялары бар, бірақ қағидалар жетіспейді немесе билік тарапынан сақталмайды. Қалаға Зреньянин әуежайы қызмет көрсетеді, алайда 2023 жылдың өзінде қатты ұшу-қону жолағы және коммерциялық әуе тасымалы үшін жабдықталған инфрақұрылым жоқ.

Негізгі көрікті жерлер

1816 жылы салынған, 1887 жылы қайта жаңартылған, необарокко стилінде, Гюла Партос және Одон Лехнер салған. Қаржы сарайы, қазіргі Ұлттық мұзей, 1894 жылы Иштван Кисс Неоренессанс стилінде салған. Зреньянин театры, 1839 жылы салынған, классицизм стилінде, Сербиядағы ең көне театр ғимараты. Зреньянин сотының ғимараты, 1906-1908 жылдар аралығында салынған, романтизм стилінде, Сандор Эйгнер мен Маркус Рехмер салған. Успенск серб православие шіркеуі, 1746 жылы салынған, барокко стилінде, қаладағы ең көне шіркеу. Ваведенск шіркеуі, 1777 жылы барокко стилінде салынған. 1837 жылы салынған словак евангелистік шіркеуі, классицизм стилінде. Зреньянин соборы, 1864 және 1868 жылдар аралығында салынған, роман стилінде, Франц Ксавер Брандейс салған. Зреньянин протестант шіркеуі, 1891 жылы салынған, неоготика стилінде, Ференц Заборецкий салған. Зреньянин синагогасы, 1896 жылы салынған, мавр жаңғыруы стилінде, Липот Баумхорн салған, 1941 жылы нацистер бұзған. Буковац сарайы, 1895 жылы салынған, нео-ренессанс стилінде. Ескі Воеводина қонақ үйі, 1886 жылы салынған, нео-ренессанс стилінде, Ференц Пелзл салған. Зреньянин гимназиясының ғимараты, 1846 жылы салынған, 1937 жылы және одан кейін қайта жаңартылған. Кішкентай көпір, 1904 жылы салынған, қаладағы ең көне көпір. 1892 жылы салынған сауда академиясы, нео-ренессанс стилінде, Иштван Кисс салған. Бенс үйі, 1909 жылы салынған, сецессия стилінде. Құрғақ көпір, 1962 жылы салынған, 1985 жылдан бері өзенсіз. Эйфель көпірі, 1904 жылы салынған, 1969 жылы жаңа көпірмен алмастырылған.

Танымал мәдениетте

Зреньянин (Петровград деген атпен) испан жазушысы Сусана Фортестің "Роберт Капаны күту" романында еске алынады. Қудалаудан қашып жүрген еврей басты кейіпкердің ағалары, румын шекарасына жақын серб ауылы Петровградқа қоныстанады, себебі бұл ауылда антисемитизмнің ешқандай дәстүрі болған емес.

Туризм

Зреньянинде қала әкімдігі, кафедралық собор, Еркіндік алаңы, Александр I патша көшесі сияқты көптеген қызығушылық тудыратын орындар бар. Ұлттық музей ғимаратында (Суботичева 1) туристік ақпарат бюросы орналасқан.

Спорт

Зреньяниннің ұзақ спорттық дәстүрі бар. Алғашқы клубтар 1880 жылдары құрылған. 1947 жылдан 2005 жылға дейін қала "Пролетер" футбол клубының туған жері болды. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, "Радницки Зреньянин" футбол клубы Сербияның үшінші лигасы – Сербия лигасының Воеводина дивизионында ойнайды. 2021 жылы қала Еуропаның спорт қаласы деп жарияланды.