Кіріспе
Соттан тыс жаза – заңды рәсімдерсіз немесе сот отырысы өткізілмей, күдікті қылмыс немесе құқық бұзу үшін қолданылатын жаза.
Extrajudicial punishment is a punishment for an alleged crime or offense which is carried out without legal process or supervision by a court or tribunal through a legal proceeding.
Саяси себептермен
Соттан тыс жазалау көбінесе саяси репрессивті режимдердің белгісі болып табылады, бірақ тіпті өзін-өзі жариялаған немесе халықаралық деңгейде мойындалған демократиялар да белгілі бір жағдайларда соттан тыс жазалауды қолдануы мүмкін. Әлемде өлім жазасын заңды түрде қолдану азайып бара жатқанмен, үкіметке қауіпті деп саналатын, тіпті "көзге көрінбейтін" адамдар немесе топтар режимнің немесе оның өкілдерінің жазалау шараларына ілігуі мүмкін. Мұндай әрекеттер көбінесе жылдам орындалады, қауіпсіздік күштері жасырын түрде әрекет етеді, мемлекеттің беделіне нұқсан келтіретін жаппай наразылықты немесе халықаралық сынды болдырмау мақсатында жасалады. Кейде кісі өлтірушілер үкіметтен тыс агенттер болады. Мысалы, Ла Коза Ностра сияқты қылмыстық ұйымдар осы мақсатта пайдаланылған деп хабарланады. Тағы бір мүмкіндік – бірыңғай киімдегі қауіпсіздік күштерінің құрбанды жазалауы, бірақ бұл оқиғаны өзін-өзі қорғау немесе өзіне-өзі қол жұмсау ретінде көрсету үшін жасалады. Бірінші жағдайда, құрбанның денесіне жақында атылған қару қойылуы мүмкін, ал екінші жағдайда – өзіне-өзі қол жұмсауға нұсқау беретін дәлелдер жасалуы мүмкін. Мұндай жағдайларда кінәлілердің әрекеттері дұрыс емес екенін дәлелдеу қиын болуы мүмкін. Қарулы қақтығыстың тудыратын қауіптерге байланысты, жауды тірі ұстауға ниет білдірген полиция немесе әскерлер де өздерін немесе азаматтарды қорғау үшін өлтіруге мәжбүр болуы мүмкін, соның салдарынан соттан тыс кісі өлтіруге қатысуы мүмкін. Қасақана жоғалу (немесе мәжбүрлі жоғалу) – мемлекет немесе саяси ұйым, немесе үшінші тарап мемлекеттің немесе саяси ұйымның рұқсатымен, қолдауымен немесе келісімімен адамды жасырын түрде ұрлап немесе тұтқындаған кезде, содан кейін құрбанның тағдыры мен қайда екені туралы мәлімдеме жасаудан бас тарту, құрбанды заңның қорғауынан шығару ниетімен жасалады. Соттан тыс жазалау мемлекеттің бір бөлімі тарапынан жоспарлануы және орындалуы мүмкін, басқа бөлімдерге хабар берілмейді, тіпті мұндай әрекеттерді орындауға бұйрық берілмеген жағдайларда да. Кейде басқа бөлімдер бұл жазалауды факті бойынша мақұлдайды. Алайда, жағдайға байланысты, әсіресе мемлекеттің саясатты қалыптастыру аппаратында күрделі ішкі және үкіметаралық күрестер болған кезде, олар оған қарсы да болуы мүмкін. Соғыс, табиғи апат, қоғамның құлдырауы немесе тиімді қылмыстық сот жүйесінің болмауы кезінде соттан тыс жазалаудың жиілігі артуы мүмкін. Мұндай жағдайларда полиция немесе әскери қызметкерлер тонау, тәртіпсіздік және басқа да зорлық-зомбылық әрекеттеріне қатысқан адамдарды қатаң жазалауға бейресми түрде уәкілдік алуы мүмкін, әсіресе олар қылмыс жасаған кезде ұсталған жағдайда. Бірақ кейде бұл уәкілеттіктер жемқорлыққа ұшырап, тек қана ыңғайсыз адамдардың, яғни жай ғана қате уақытта қате жерде болған салыстырмалы түрде кінәсіз адамдардың өліміне әкелуі мүмкін.
Тарихи тұрғыдан
Уайт Эрп 1882 жылдың көктемінде «Эрп Вендеттасы» атты федералдық жасақты басқарды, олар Вергиль мен Морган Эрптің бауырларын тұтқынға алып, біріншісін мүгедек етіп, екіншісін өлтірді деп саналған төрт заңсыз «Каубойдың» өлтірілуіне қатысты. НКВД үштігі және НКВД арнайы кеңесі – Кеңес Одағы тарихынан алынған мысалдар, онда «әкімшілік шаралармен» соттан тыс жазалау мемлекеттік саясаттың бір бөлігі болды. Шығыс Германияның Штази, Румынияның Securitate сияқты Кеңес блогының басқа құпия полиция ұйымдары да оны уақыт-уақыт пайдаланды. Латын Америкасының көптеген диктатуралары өз жауларын соттан тыс өлтіруді жүйелі түрде енгізді; оның ең белгілі мысалы үшін «Кондор операциясын» қараңыз. Батыс Германиядағы солшыл қалалық партизандық топтың – «Қызыл Армия фракциясының» басшылары Ульрике Майнхоф, Андреас Баадер, Гудрун Энсслин және Ян Карл Распенің өлімі кейбір радикалды солшыл қозғалыстар тарапынан соттан тыс өлтіру деп қарастырылады, бұл теория Ирмгард Мёльлердің куәлігіне ішінара негізделген. Апартеид жылдарында (1948 жылдан 1990 жылдардың басына дейін) Оңтүстік Африканың қауіпсіздік күштері саяси қарсыластарына қарсы соттан тыс әдістерді қолданды деп айыпталды. Бостандыққа шыққаннан кейін Нельсон Мандела осы әрекеттерді «Үшінші күштің» дәлелі деп атады. Бұл Ф.В. де Клерк басшылығындағы әкімшілік тарапынан қатаң жоққа шығарылды. Кейіннен Архиепископ Десмонд Туту басқарған Оңтүстік Африканың Ақиқат және келісім комиссиясы Влакпласта орналасқан «Азаматтық ынтымақтастық бюросы» және C10 сияқты әскери және полиция органдарының адам құқықтарын кеңінен бұзғанын анықтады. Бұл Халықаралық қылмыстық соттың апартеидті адамзатқа қарсы қылмыс деп жариялауына әкелді.
Қазіргі күн
Қытайдың материктік бөлігінде әкімшілік қамауға алу жүйесі еңбек арқылы қайта тәрбиелеу (láodòng jiàoyǎng 劳动教养, қысқартылған láojiào 劳教) деп аталады. Бұл жүйе адамдарды ұсақ ұрлық, жезөкшелік және заңсыз есірткі тасымалы сияқты аз ауыр қылмыстар үшін төрт жылға дейін қамауға алуға мүмкіндік берді. Еңбек арқылы қайта тәрбиелеу жазалары сот жүйесі арқылы емес, полиция арқылы берілді. Нидерландыда прокурорлар мен салық инспекторлары тиісті сот процесінсіз жаза тағайындауға құқылы (Strafbeschikking), бұл практика Нидерландының Екінші палатасының мүшелері, мысалы Михель ван Ниспен сияқты адамдар тарапынан күшейіп келе жатқан сынға ұшырауда. Ямайка полициясы көп жылдар бойы соттан тыс өлім-және жарақат келтіру жағдайларымен белгілі. 3 миллион халқы бар Ямайкада полиция 140 адамды өлтіргендіктен, "Ямайка полиция күштері әлемдегі ең қауіпті полиция күштерінің бірі болып саналады". Психиатриялық емді қажетсіз мінез-құлықты басу үшін қолдану соттан тыс жазалау ретінде қарастырылуы мүмкін, себебі мұндай еммен байланысты көптеген жанама әсерлер бар. АҚШ соттан тыс тактиканы қолдануы белгілі, соның ішінде ерекше тапсыруды. Кейбір сыншылар "жасырын азаптау" терминін қолданады, бұл ЦРУ және басқа да АҚШ агенттіктерінің күдікті террористерді азаптауды жиі қолданатын елдерге тапсыру үшін ерекше тапсыру әдістерін қолданған жағдайларын сипаттау үшін пайдаланылады. АҚШ-та кез келген адамды азаптау мақсатында кез келген жерге жіберу қылмыс болып саналады, бірақ сыншылар АҚШ агенттіктерінің білімімен немесе келісімімен азаптау жүзеге асырылып жатыр деп мәлімдейді. Кондолиза Райс (сол кездегі АҚШ Мемлекеттік хатшысы) былай деді: ЦРУ-ны құпия қамау және тергеу орталықтарын, "қара орталықтар" деп белгілі орталықтарды басқаруда айыптайды. Бұл орталықтар АҚШ-тан тыс елдерде орналасқан деп хабарланады, осылайша АҚШ заңнамасынан тыс қалды.
The CIA has been accused of operating secret detention and interrogation centres known as black sites. These are allegedly located in countries other than the US, thus evading US laws as they are outside US jurisdiction.
Адам құқықтары жөніндегі топтар
Amnesty International сияқты көптеген адам құқықтары ұйымдары соттан тыс жазалауға қарсы күресіп жатыр.