Румыниядағы Орадя қаласы

Кіріспе

Бихор округінде орналасқан қала, Румыния. Орадея (/UK//ɒ/'/r//ɑː//d//i//ə/, /US//ɔː/'/r// //, // //d//j//ɑː/, ; Großwardein ; Nagyvárad) – Румыниядағы қала, Кришана аймағында орналасқан. Бихор округінің орталығы Орадея, Румынияның батыс бөлігіндегі ең маңызды экономикалық, әлеуметтік және мәдени орталықтардың бірі. Қала елдің солтүстік-батысында, Кришана жазығындағы төбелер арасында орналасқан және қаланы шамамен тең екі бөлікке бөлетін Кришул Репеде өзенінің жағалауында жатыр. Румынияның Венгриямен шекарасындағы маңызды өткелдердің бірі – Борштан шамамен 20 км қашықтықта орналасқан Орадея, 2021 жылғы санақ бойынша Румыниядағы ең көп халқы бар тоғызыншы қала. Оның ауданы 5 км² шамасында, Апусени тауларының және Кришана-Банат жазығының арасындағы байланыс аймағында орналасқан. Орадеяда өмір сүру деңгейі жоғары және ол елдегі ең жайлы қалалардың қатарына жатады. Қала сонымен қатар аймақтағы маңызды өнеркәсіптік орталық болып табылады, Румынияның ірі компанияларының біріне бейімделген. Экономикалық орталық ретіндегі мәртебесінен өзге, Орадея бай модерн архитектуралық мұраға ие және Réseau Art Nouveau Network және Art Nouveau European Route желілерінің мүшесі.

Атауы

Румынша атауы Орадея қаланың венгрше атауынан туындаған. Венгр тілінде ол Nagyvárad немесе, көбінесе, Várad деп аталады, соңғысы румынша атының бастауы. "Nagy" венгр тілінде "үлкен" немесе "зор" деген мағынаны білдіреді және бұл қаланы Мажарстанның Кишварда қаласынан ажыратуға көмектесті, мұнда "kis" сөзі "кішкентай" дегенді білдіреді. "Vár" – қамал немесе бекініс, ал "ad" – елді мекендердің аттарына қосылатын жұрнақ. Қаланың неміс тіліндегі атауы Großwardein, ал идиш тілінде – Groysvardeyn. Түрік тілінде қала тарихи түрде Варат немесе Варад деп белгілі болған. Басқа атауларының ішінде латынша Varadinum және тарихи итальянша Gran Varadino бар. Қаланың кейбір көне румынша аттары: Орадия, Орадея Маре ("Ұлы Орадея"), Варадия Маре ("Ұлы Варадия") және Урбеа Маре ("Ұлы қала").

География

Қала Кришана жазығы мен Кришул Репеде өзенінің бассейнінің қиылысында жатыр. Ол теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, солтүстік-шығыс жағынан Шес тауларының бір бөлігі – Орадея төбелерімен қоршалған. Елді мекеннің басты бөлігі Кришул Репеде өзенінің жанындағы ағын жазығында және оның террасаларында орналасқан. Орадея жылу суларымен әйгілі. Кришул Репеде өзені қаланың тіке ортасынан өтеді, оған ерекше сұлулық сыйлайды. Оның су ағыны маусымға қарай өзгеріп тұрады; Тилегд маңындағы бөгеттер 1980-жылдардың басында салынғаннан бері оны ішінара реттеп тұрады.

Климат

Орадеяда мұхиттық әсері бар, жазғы жылы ылғалды континенттік климат (Кёппен климаттық жіктелімі Dfb) басым. Қаланың топоклиматтық жағдайы батыс желдерінің басымдығымен анықталады. Жаздар ұзақ және ыстық, ал түндері салқын. Қыстар қысқа және қоңыржай суық. Жылдық орташа температурасы шілдеде шамамен , ал қаңтарда шамамен . Жауын-шашын аймақтың орман және өсімдік жамылғысын қамтамасыз етуге жеткілікті, жылдық орташа көрсеткіші шамамен . Жауын-шашын жыл бойы әртүрлі бөлінеді, маусым айында ең жоғары, ал күз бен қыс айларында ең төменгі деңгейде болады.

Тарих

Қазіргі Орадея алғаш рет 1113 жылы бенедиктиндік Зобор аббаттығына тиесілі дипломда "Varadinum" латынша атымен еске алынса, құжатта епископ Сикст Варадиенсис және Саул де Бихардың есімдері көрсетілген. Алайда, қаланың ішінде және төңірегіндегі жақындағы археологиялық зерттеулер неолит дәуірінен бері осы жерде орын алып келген тұрақты қоныстандырудың куәлігін ұсынады. Бұл аймақта дактар мен келттер де қоныстанған. Дакияны жаулап алғаннан кейін римдіктер бұл аймақта бекініп, әсіресе қаланың Салка ауданында және қазіргі Баиле Феликс ауданында орналасты. "Gesta Hungarorum" венгрлік жылнамасында, 1150 жылдан кейін белгісіз автор (Аноним) жазғандай, 9-шы ғасырдың соңы мен 10-шы ғасырдың басында аймақ Менуморут билігінде болған, венгрлер келгенге дейін. Оның бекінісі Бихарияда орналасқан. Тарихшылар Менуморуттың тарихи тұлға ме, әлде аңыз кейіпкер ме екеніне қатысты пікір таласты. Анонимнің мәліметінше, Менуморуттың герцогтығында негізінен хазарлар мен секелилер тұрған, және ол сол кездегі (аты аталмаған) Византия императорының жоғары билігін мойындаған. 11-шы ғасырда Мажарстанның әулие патшасы Ладислав I Орадея қаласының жанында епископтық орталық құрды, қазіргі Рим-католик Орадея епархиясы осыдан бастау алды. "Regestrum Varadinense" 1208 және 1235 жылдар аралығында өткен сот істерінің тізімі, онда 711 жер аты және 2500 жеке есім тіркелген. 13-шы ғасырда қала Венгрия Корольдігінің құрамында экономикалық және мәдени жағынан гүлденген. 1241 жылы моңғол шапқыншылығы кезінде алғаш рет еске алынған Орадея бекінісі осы кезеңде салынды. Бұл бекініс келесі ғасырларда бірнеше рет қиратылып, қайта жаңартылды. 14-шы және 15-шы ғасырлар қала тарихындағы ең өркенді кезеңдердің бірі болды. Қалаға көптеген өнер туындылары қосылды, соның ішінде: Әулие Стефан, Эмерик және Ладиславтың мүсіндері (1372 жылға дейін) және Әулие король Ладислав I-нің ат мүсіні (1390) Орадеяда орнатылды. Әдебиетте айтылған Әулие Ладиславтың мүсіні Еуропадағы алғашқы прото-ренессанс алаңындағы атты ескерткіштің бірі болды. Епископ Андреас Батори (1329-1345 жж.) соборды готика стилінде қайта салды. Осы дәуірден бастау алатын Гермес, қазір Гьорде сақталған, онда Әулие Ладиславтың бас сүйегі бар, және ол венгр алтын шеберлігінің шедеврі болып табылады. Осы уақытта астроном Георг фон Пейербах өзінің "Tabula Varadiensis" еңбегін жазды, ол 1464 жылы Варадинум обсерваториясында жарық көрді, қаланың обсерваториясын Жердің нөлдік меридианы ретінде белгіледі. 1474 жылы қала түріктермен қоршауға алынды, олар Матиас Корвиннің елден кеткенін пайдаланды. Қала қатты зақымдалды, бірақ патша кейіннен оны Венгрияның басқа аймақтарынан келген тұрғындармен қоныстандырды, оларды салықтан босатты, бұл саясатты Фердинанд I 1553 жылы нығайтты. 1538 жылдың 4 ақпанында император Фердинанд I мен Иоанн Заполя арасында Варад бейбіт шарты жасалды, онда олар бір-бірін заңды монархтар ретінде мойындады. 16-шы ғасырда Осман империясының Венгрияны басып алуынан кейін, қала Трансильвания княздығы, Осман империясы және Габсбург монархиясы арасындағы даулы аймаққа айналды. 1570 жылғы Шпейер келісімінен кейін Кришананың бір бөлігі, Орадеяны қоса, Шығыс Венгрия Корольдігінің мұрагері Трансильвания княздығының құрамына кірді. Османдықтар 1598 жылы қаланы қоршауға алды, бірақ қоршау сәтсіз аяқталды. Вена келісімінен кейін (1606 ж.) қала императорлық жарлықпен Трансильвания княздығына қосылды. Сол кездегі Трансильвания князі Георгий Ракоцци II-нің Польша тағына қол жеткізуге жасаған әрекетінен кейін, Осман империясы оған және оның валахиялық және молдавандық одақтастары Георге Стефан мен Константин Шербанға қарсы жазалау экспедициясын жіберді. 1660 жылы Осман әскері 45000 сарбазбен қаланы соңғы рет қоршауға алды. 850 қорғаушы 46 күн бойы қарсы тұруға тырысты, бірақ 27 тамызда ішкі сатқындық салдарынан қала түсті. Османдықтар қаланы жаңадан құрылған Варат аймағының астанасы деп жариялады. Еялетке "Варат" (Орадея), Саланта, Дебречин, Халмаш, Сенгеви және Япышмаз санжақтары кірді. Қоршау туралы Жанош Саларди өзінің замандас жылнамасында егжей-тегжейлі баяндаған. Османдық билік 1692 жылы аяқталды, Габсбург империясының әскерлері 14 айлық қоршаудан кейін қаланы басып алды. Соғыс салдарынан қала қатты зақымдалды, бар болғаны 114 үй қалды, оның ішінде 21 үйі ғана зақымдалмаған. Алайда, Габсбургтердің қайта құруы кезінде, 18-шы ғасырда Орадея өзінің алтын ғасырына енді. Веналық инженер Франц Антон Хиллебрантқа қаланы барокко стилінде жоспарлау міндеті тапсырылды, және 1752 жылдан бастап қаланың қазіргі танымал нысандары, Рим-католик соборы, Ай соборы, Мемлекеттік театр және Барокко сарайы салынды. Қала 1848 жылғы венгр революциясында маңызды рөл атқарды, ол венгр қару-жарақ фабрикасының ең ірі орны болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1919 жылғы венгр-румын соғысы кезінде Орадея румын әкімшілігіне өтті және 1920 жылғы Трианон шарты бойынша Румыния Корольдігінің құрамына кірді. 1925 жылы Орадеяға муниципалитет мәртебесі берілді, бұрынғы азаматтық тәуелсіздігі жойылды. Осы жарлық бойынша, қаланың атауы "Орадея Маре" ("Ұлы" Орадея) деген атаудан жай ғана Орадея деп өзгертілді. 1940 жылы Гитлер мен Муссолини араласуымен жасалған Екінші Вена сыйлығы Венгрияға Солтүстік Трансильванияны, Орадеяны қоса, қайтаруға мүмкіндік берді, және венгр әкімшілігін қуанышпен қарсы алды. 1944 жылдың 12 қазанында Орадея Совет әскерлерінің 2-ші Украина майданының күштерімен басып алынды, және 1945 жылдың наурыз айында румын әкімшілігіне қайтарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, Венгрия 1947 жылдың 10 ақпанында Парижде жасалған шарт бойынша одан бас тартуға мәжбүр болды. 1989 жылғы желтоқсан революциясынан кейін, Орадея Румыниядағы басқа қалалармен бірге өркендеуге ұмтылды. Мәдени және экономикалық жағынан Орадеяның болашағы Румыния қоғамының бостандық, демократия және еркін нарық экономикасына қол жеткізуге бағытталған ұмтылыстарымен тығыз байланысты. Өзінің ерекше сипатымен Орадея Батыс Румынияның және жалпы елдің маңызды экономикалық және мәдени орталықтарының бірі болып табылады, және ол бірегей екі тілді динамикасы бар маңызды академиялық орталық болып табылады.

While modern Oradea is first mentioned in 1113, under the Latin name "Varadinum" in a diploma belonging to Benedictine Zobor Abbey – Bishop Sixtus Varadiensis and Saul de Bychar are mentioned in the document – recent archaeological findings, in and around the city, provide evidence of a more or less continuous habitation since the Neolithic age. The Dacians and Celts also inhabited the region. After the conquest of Dacia the Romans established a presence in the area, most notably in the Salca district of the city and modern day Băile Felix. According to the Gesta Hungarorum, a Hungarian chronicle written after 1150 by an unidentified author, referred to as Anonymus, the region was ruled by Menumorut at the end of the 9th and beginning of the 10th centuries, until the Hungarian land taking. Its citadel was centred at Biharea. Historians debate whether Menumorut was a historical ruler or a legendary character. According to Anonymus, Menumorut's duchy was populated primarily with Khazars and Székelys, and he acknowledged the suzerainty of the (unnamed) ruling Byzantine Emperor at the time. In the 11th century, St. King Ladislaus I of Hungary founded a bishopric settlement near the city of Oradea, the present Roman Catholic Diocese of Oradea. The Regestrum Varadinense is a record of the trials that took place between 1208 and 1235 containing 711 place names and 2500 personal names. The city flourished both economically and culturally during the 13th century as part of the Kingdom of Hungary. It was at this time that the Citadel of Oradea, first mentioned in 1241 during the Mongol invasion, was first built. The fortress would be destroyed and rebuilt several times over the course of following centuries. The 14th and 15th centuries would prove to be of the most prosperous periods in the city's history up to that point. Many works of art would be added to the city, including: statues of Saints Stephen, Emeric, and Ladislaus (before 1372) and the equestrian sculpture of St. King Ladislaus I (1390) were erected in Oradea. The fabled statue of St. Ladislaus was the first proto renaissance public square equestrian monument in Europe. Bishop Andreas Báthori (1329–1345) rebuilt the Cathedral in Gothic style. From that epoch dates also the Hermes, now preserved at Győr, which contains the skull of St. Ladislaus, and which is a masterpiece of the Hungarian goldsmith's art. It was at this time that astronomer Georg von Peuerbach wrote his Tabula Varadiensis, published posthumously in 1464, at (?) the Observatory of Varadinum, establishing the city's observatory as the Earth's point of reference and prime meridian. In 1474, the city was besieged by the Turks, who took advantage of the absence of Matthias Corvinus from the country. The city was severely damaged, but the king later repopulated it with inhabitants from other parts of Hungary whom he exempted from taxes, a policy reinforced by Ferdinand I in 1553. The Peace of Várad was concluded between Emperor Ferdinand I and John Zápolya here on 4 February 1538, in which they mutually recognized each other as legitimate monarchs. After the Ottoman invasion of Hungary, in the 16th century, the city became a constant point of contention between the Principality of Transylvania, the Ottoman Empire, and the Habsburg monarchy. After the 1570 Treaty of Speyer, parts of Crișana, including Oradea, became part of the newly formed Principality of Transylvania, a successor state of the Eastern Hungarian Kingdom. The Ottomans laid siege to the city in 1598, however the siege failed. After the Treaty of Vienna (1606), the city was permanently incorporated in the Principality of Transylvania by imperial decree. As a result of Gyorgy Rakoczi II's, at the time the Prince of Transylvania, failed attempt to gain the throne of Poland the Ottomans sent yet another punitive expedition against him and his Wallachian and Moldavian allies, Gheorghe Ștefan and Constantin Șerban. In 1660 the Ottomans, with a force of 45,000 men, besieged the city for the last time. The 850 defenders managed to hold out for 46 days, but eventually the city fell on 27 August due to internal treachery. The Ottomans designated the city as the capital of the newly formed Eyalet of Varat. The eyalet included the sanjaks of "Varat" (Oradea), Salanta, Debreçin, Halmaş, Sengevi, and Yapışmaz. The siege is described in detail by János Szalárdi in his contemporary chronicle. Ottoman dominance of the city ended in 1692, when, the Habsburg imperial forces conquered the city after a 14 month siege. The city had been severely damaged by war, with only 114 houses left, of which only 21 had not been damaged. However, under the Habsburgs' reconstruction, in the 18th century, Oradea entered its golden age. The Viennese engineer Franz Anton Hillebrandt was given the task of planning the city in the Baroque style and, starting with the year 1752, many of the city's current landmarks were constructed such as the Roman Catholic Cathedral, the Moon Church, the State Theatre, and the Baroque Palace. The city played a major role in the Hungarian Revolution of 1848, being the home of the largest Hungarian arms factory. After World War I, Oradea passed under Romanian administration during the Hungarian–Romanian War of 1919, and became a part of the Kingdom of Romania under the Treaty of Trianon of 1920. In 1925, the status of municipality was given to Oradea, dissolving its former civic autonomy. Under the same ordinance, its name was changed from Oradea Mare ("Great" Oradea) to simply Oradea. The Second Vienna Award brokered by Hitler and Mussolini in 1940 allowed Hungary to recover Northern Transylvania, including Oradea, and mass of celebrations welcomed the Hungarian administration. On 12 October 1944, Oradea was captured by Soviet troops of the 2nd Ukrainian Front in the course of the Battle of Debrecen, and reverted to Romanian administration in March 1945. After World War II, Hungary had to relinquish claims to it under the Treaty of Paris concluded on 10 February 1947. After the Romanian Revolution of December 1989, Oradea aimed to achieve greater prosperity along with other towns in Romania. Both culturally and economically, Oradea's prospects are inevitably tied to the general aspirations of Romanian society to achieve freedom, democracy, and a free market economy. Due to its specific character, Oradea is one of the most important economic and cultural centers of Western Romania and of the country in general, and it is one of the great academic centers, with a unique bilingual dynamic.

Экономика

Орадея Румынияның ең гүлденген қалаларының бірі болып ұзақ уақыттан бері саналады. Орадеяның жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі Румынияның орташа көрсеткішінен шамамен 150%-ға жоғары. 1989 жылдан кейін, тұтынушылардың маңызды базасының арқасында Орадея экономикалық жаңаруды бастан кешірді, бірақ бұл жаңару өнеркәсіпте емес, сауда және туризм сияқты қызмет көрсету саласында болды. Орадеядағы жұмыссыздық деңгейі 6,0%-ды құрайды, бұл Румынияның орташа көрсеткішінен сәл төмен, ал Бихор округінің орташа көрсеткішінен (шамамен 2%) айтарлықтай төмен. Орадея қазіргі уақытта Бихор округінің өнеркәсіптік өндірісінің шамамен 63%-ын өндіреді, округ халқының 34,5%-ын құрайды. Оның негізгі өнеркәсіптері – жиһаз, тоқыма және киім, аяқ киім және тамақ өңдеу. Орадея экономикасы шағын және орта бизнес, сондай-ақ азаматтар төлейтін мүлік салығы есебінен қолдауға ие. 2012 қаржы жылында Орадея Трансильвания аймағындағы ең ірі бюджетке ие болды, соның арқасында көршілес Арад және Клуж-Напока қалаларын басып өтті. Adeplast, RCS RDS, European Drinks және FrigoExpress сияқты ірі румын компаниялары Орадеяда орналасқан. Орадея жер астындағы екі километр тереңдікте орналасқан судан геотермиялық электр энергиясын пайдаланады, бұл оның жылу жүйесіне энергияның 7%-ын береді. Бұл жүйе қала халқының 70%-ын жылумен және ыстық сумен қамтамасыз етеді.

Көлік

Қоғамдық көлік желісін ОТЛ (Орадея Транспорт Локаль) муниципалды мекеме басқарады. Ол бес трамвай желісінен (1R, 1N, 2, 3R, 3N, 4N, 4R және жаңа 8) және 17 қалалық автобус желісінен (10-нан 26-ға дейін нөмірленген) және Венгрияның Бихаркерестес қаласына қатынайтын халықаралық маңыраулық автобус желісінен тұрады. Қаланың төрт теміржол станциясы бар: Гара Орадея, Батыс, Шығыс және Эпископия Бихор (Бихор аббаттығы). Батыс станциясы Иосия ауданында орналасқан, Орталық станция (жай ғана Орадея деп аталады) қала орталығына жақын, Вий ауданының жанында, ал Шығыс станциясы Веленцада орналасқан. Орадеяға Орадея халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді, ол 2015 жылдың соңында ұшу-қону жолағы жөнделгеннен кейін қайта ашылды.

Білім

Орадея – Румынияның маңызды білім орталықтарының бірі. Қалада Орадея университеті орналасқан, ол елдегі ірі университеттердің бірі. Сондай-ақ, бірнеше жеке университеттер бар, олардың бірі – 2000 жылы құрылған заманауи академиялық мекеме – Агора университеті. 2002 жылдан бері қалада аккредиттелген жеке баптист университеті – Эмануэль университеті жұмыс істейді. 2012 жылы Орадеяда жоғары білім берудің ашылғанына 232 жыл, ал үздіксіз жоғары білім берудің 48 жылы толыпты. 1780 жылы Орадеяда философиялық білім беруге арналған жоғары оқу орны құрылды, ол 1788 жылы Заң факультетіне айналды және Шығыс Еуропаның кең аймағындағы ең көне факультет болды. 1921 жылдан кейін Заң факультетінің барлық курстары румын тілінде оқытылды. 1923 жылы екі теологиялық академияның құрылуы Орадеядағы академиялық өмірге жаңа серпіліс берді. Орадея заң академиясы екі теологиялық академиямен бірлесіп, әдебиет факультетін біріктіру арқылы тағы бір қадам жасады, осылайша Орадеяда Кришана университетін құру арманына жақындады. Орадея заң академиясының қызметіне 30 жылдық үзіліс салғаннан кейін, 1963 жылдың 1 қазанында Білім министрлігінің бұйрығымен Орадеяда 3 жылдық педагогикалық институт құрылды, ол орта білім берудегі мұғалімдердің жетіспеушілігін жоюға бағытталған. Жаңа жоғары оқу орны екі факультетпен – филология және математика-физика факультеттерімен қызметін бастады, ал бір жылдан кейін тарих-география және дене тәрбиесі факультеттері қосылды. 1990 жылдың мамыр айында Румыния үкіметінің қаулысымен Орадея техникалық университеті құрылды, кейіннен Орадея университеті деп аталды, ол қаладағы академиялық өмірдің бай дәстүрлеріне негізделген. Бұл румын қоғамы үшін ұзақ күткен ғылыми және мәдени жаңғырту актісі, 1989 жылғы желтоқсан революциясының маңызды жемісі, 1918 жылғы 1 желтоқсандағы Ұлы Бірлесуден кейін Кришанадағы румындардың үлкен жетістіктерінің бірі болды. Осылайша, бірнеше ғалым ұрпақтарының арманы орындалды, оны Орадеяның тарихшысы былай жеткізді: «Болашаққа қатысты, барлық жақсы ниетті румындардың тілегі – Орадеяда толыққанды университет құру, оның нұры Румынияның барлық батыс шекарасында жарқырайды». Бүгінде Орадея университеті – 18 факультеті бар біріктірілген жоғары білім беру мекемесі. Орадея университетінің миссиясы – студенттерді және жоғары білім алушыларды кең ауқымда оқыту және тәрбиелеу, сондай-ақ ғылым мен технологияның белгілі бір салаларын жоғары деңгейде зерттеу. Университеттің құрылымына академиялық білім беру, аспирантура және ғылыми зерттеулер кіреді. Орадея университетіндегі зерттеулер табиғи және физикалық ғылымдар, сондай-ақ әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар саласында дамып келеді, олар келесілерді қамтиды: математика, физика, химия, тіршілік ғылымдары, ауыл шаруашылығы ғылымдары, медицина ғылымдары, технологиялық ғылымдар, экономикалық ғылымдар, география, тарих, құқық ғылымдары, лингвистика, педагогика, саяси ғылымдар, психология, әдебиет және өнер, социология, философия. Оқу процесі ұзақ мерзімді бакалавриат және магистратура бағдарламаларына негізделген. Орадеяда Румынияның ең көне жеке университеттерінің бірі орналасқан. Сулюк Истван реформа колледжі 1990 жылдың көктемінде Киралихагомеллеки реформа шіркеуімен бірге құрылды. 1999 жылы мектеп Клуж-Напока протестанттық теология колледжінен толық тәуелсіз болып, Партиум христиан университеті деп атауын өзгертті. Қазіргі уақытта 12 факультеті мен 1400 студенттік корпусы бар, оқыту тілі – венгр тілі.

Oradea is one of the main education centers of Romania. The city is home to the University of Oradea, one of the largest universities in the country. There are also several private universities, one being Agora University, a modern academic institution founded in 2000. Emanuel University, an accredited private Baptist university, also exists in the city since 2002. As of 2012, there had been 232 years since the inauguration of higher education in Oradea and 48 years of continuous higher education. A higher institution for philosophic teaching was founded in Oradea in 1780, which was to become in 1788 the Faculty of Law and was the oldest faculty within a vast region of Eastern Europe. After 1921, all the courses at the Law Faculty were taught in Romanian. In 1923, the foundation of two theological academies gave new dimensions to the academic life in Oradea. The Law Academy of Oradea, together with the two theological academies, was to make another step forward by integrating a faculty of letters, thus achieving the old desideratum of creating a University of Crișana in Oradea. After a thirty year break in the activity of the Law Academy of Oradea, on 1 October 1963, an order of the Ministry of Education established in Oradea a 3 year Pedagogic Institute meant to do away with the scarcity of teachers in secondary education. The new institution of higher education began its activity with two faculties: Philology and Mathematics Physics, and a year later other two faculties, History Geography and Physical Education, were added. In May 1990, a decree of the Romanian Government established the Technical University of Oradea, later called the University of Oradea, and based on impressive traditions of academic life in the town. It was an act of scientific and cultural restoration long expected in the life of the Romanian society, a major gain of the people's Revolution of December 1989, one of the greatest Romanian achievements in Crișana after the Great Union on 1 December 1918. This is how the dream of several generations of scholars came true, clearly expressed by a historian of Oradea: "As regarding the future, the desire of all well meant Romanians is to establish in Oradea a complete university, the lights of which will shine across the entire western border of Romania". Today, the University of Oradea is an integrated institution of higher education of this kind, comprising 18 faculties. The mission of the University of Oradea is to train and educate on a large scale both the students and also the high education graduates, as well as to approach certain domains of science and technology at high level. The structure of the university contains academic education, postgraduate education, and scientific research. Research inside the University of Oradea is developing in the areas of natural and physical sciences, as well as in the area of social and human sciences, covering the following: Mathematics, Physics, Chemistry, Sciences of Life, Agricultural Sciences, Medical Sciences, Technological Sciences, Economical Sciences, Geography, History, Juridical Sciences and Law, Linguistics, Pedagogy, Political Sciences, Psychology, Letters and Arts, Sociology, Philosophy. The educational process is based on the curricula for long undergraduate and postgraduate studies. One of the oldest private universities in Romania is also situated in Oradea. The Sulyok István Reform College was founded in the spring of 1990 by the Királyhágómelléki Reform Church. In 1999, the school became entirely independent from the Protestant Theology College of Cluj Napoca and changed its name to Partium Christian University. It presently operates with 12 faculties and a student body of 1400; the language of instruction is Hungarian.

Сәулет

Орадеяның қазіргі сәулеті – коммунистік дәуірдегі пәтер үйлердің, көбінесе қала шетіндегі және Австрия-Мажарстан империясының құрамында болған кездің естеліктері – әдемі тарихи ғимараттардың үйлесімі. Барокко стиліндегі көптеген ғимараттармен қатар, Орадея ерекше түрде модерн сәулетінің бай коллекциясымен көзге түседі. Бұл сәндік өнерде, дизайн мен архитектурада толыққанды көрініс тапқан. Басты сәндік ерекшелігі – серпінді, асимметриялық сызық, күшті қисықпен аяқталады. Орадеяны Румыниядағы 1900 жылғы сәулеттің ең көрнекті орталықтарының бірі деп санауға болады, оны Орталық Еуропадағы Сецессия архитектурасымен салыстыруға болады. Румынияның батыс шекарасында орналасқан Нагиварад (Трианон келісімінен кейін Орадея деп аталды) Венгрия Корольдігінің бір бөлігі болды және 1921 жылғы Трианон келісіміне дейін Орталық Еуропалық Австро-Венгрия империясының құрамында болды, сол себепті осы аймақтың көркем ағымдарына ұшырады. ХХ ғасырдың басындағы ғимараттар Лехнер мен Вена Сецессиясының ықпалымен ерекшеленеді, бұл 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы көркемдік қозғалыстың ұлы сәулетшілерінен маңызды мұра. Орадеяның сәулеті мен тұрғын ортасы Орталық Еуропа сәулетінің аясында қарастырылуы керек. Өзінің ерекшелігімен және жекелігімен Орадея 1900 жылғы өнердің ірі еуропалық отбасыларының қатарындағы орын алады, әсіресе Цитадель мен Бас теміржол вокзалы арасындағы аймақта. Мұнда жалға берілетін үйлер (Москович сарайы I және II, Аполлон сарайы, Штерн сарайы, Адорян үйлері I және II, Дарваси сарайы), виллалар (Ла Рош, Ваго, Окани Шварц), қонақүйлер (Паннония, Эмке, Римоночи, Вайзловчи, Фекте Сас / Вультурул Негру), Арматей Романе көшесіндегі әскери ғимараттар, өнеркәсіптік ғимараттар мен қоймалар (сыра, спирт, кірпіш фабрикалары, электр станциясының мұржасы), мемлекеттік мекемелер (қалалық әкімшілік, православие епископтығының сарайы, грек-католик епископтығының сарайы, сот сарайы, банктер, сауда және өнеркәсіп үйлері және т.б.) – Еуропалық 1900 жылғы сәулет тарихында маңызды орын алған сәулетшілердің авторлығында. Одон Лехнер, Дезсө Якаб, Марсель Комор, Ласло және Йозеф Ваго, Валер Менде, Ференц Штартил, Ференц Лёбль, Кальман Риманочи аға және кіші, Антон Заллербек. Бұл орындар ғылыми зерттеулер мен әзірлемелер үшін алуан түрлі материал ұсынады. Бұл ұлы сәулетшілер өздерінің жұмыстары арқылы Вена мен Будапешттің ықпалын Нагиварадқа (Орадеяға) әкелді, академиялық стильден өзгеше жаңа стильді таныстырып, өнертабыстар мен бірегейлікке негізделген стильдік әртараптандырудың алғышарттарын жасады. Еуропаның көптеген қалалары сияқты, "Шағын Париж" аталған Орадея, өткен ғасырдың басында модерн, эклектикалық, Жаңа Румын, неоклассикалық және барокко сәулетінің арқасында belle époque сүйкімділігіне ие. Орадеяның ғимараттары көлемі мен сән-салтанатымен таң қалдырмайды, бірақ олар жайлылық, мәдениет және сапа аурасын сыйлайды, ол естелікте қалдырады. ХХ ғасырдың басы орталықта жақсы ұсынылған, бірақ қаланың әр аймағында ерекше ерекшелік бар. Қаланың тарихи орталығы зор тарихи, мәдени, сәулеттік және қала құрылысы мұрасына ие. Онда 16 ғасырдан бастап ХХ ғасырдың басына дейінгі ескерткіштердің ошағы бар, ескерткіштердің ешқайсысы да кедергі келтірмейді немесе үйлесімсіздік тудырмайды. Сәулеттік құрылым мен оның көркемдік құралдарын біріктіретін тұтас стиль: штукатурлы қалыптар, мүсіндер мен медальондар, темір бұйымдар, боялған шыны, мөлдір емес және түсті шыны – олар сызықтың құндылығына, өсімдіктің органикалық күшіне және құрылымдық символға негізделген сәулет қағидаты ретінде әшекейлеуді ақтайды. Орадея сәулеті – өте қызықты және құнды этникалық қосылыс құндылықтарының нәтижесі, ол сирек кездесетін байлықтың құндылық алмасуында және үлкен салтанаттылық пен сұлулықтың ортақ мұрасында көрініс тапқан. Оның айқын және сирек кездесетін ерекшелігі ерекше құнды болып көрінеді. Мұра – бұл жерде біріктіруші элемент, әлеуметтік үйлесімділік құралы, ол мәдени мозаиканы және түпнұсқалы синтезді тудырады, тілдің диалектілері сияқты – нәтижесі өзара әшекейлеулер мен тыңайтқыштардан туындайтын стильдік диалект. Еуропалық маңызды ағымдарға румындық стильдік араласудың бұл үлесі ерекше назар аударуға және оны айтарлықтай насихаттауға лайық, бұл сапа, жомарттық, шынайылық және үйлесімділікпен байланысты ерекше құндылыққа сәйкес келеді. Бұл жердің шынайылығы бұрынғы ұрпақтар сақтап, күшейткен. Егер жергілікті ерекшелік сақталмаса, халықты анықтауда маңызды рөл атқаратын мәдени сәйкестіктің көп бөлігі жоғалады. Бүкіл қоғам мұраны қорғауға көбірек назар аударуға және сезімталдық танытуға міндетті, ал билік органдары мен сарапшылар мұндай құнды мұраны сақтау үшін саясат пен шараларды әзірлеуі керек. Тарихи қаланы сақтау мен басқару арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысудан туындауы мүмкін болатын қателіктерден сақтау үшін консервацияның әртүрлі көзқарастарын зерттеу және тиістілерін таңдау қажет.

Oradea's current architecture is a mix of Communist era apartment buildings, mainly in the outer quarters, and beautiful historical buildings that are remnants of the era when the city was part of Austria Hungary. In addition to many Baroque buildings, Oradea is remarkable for its particularly rich collection of Art Nouveau architecture. It is fully expressed in decorative arts, design, and architecture. The main ornamental characteristic is the asymmetric undulating line, terminated by an energetic whiplash. Oradea may be considered one of the most representative centres of 1900 architecture in Romania; it can be compared with those of Secession architecture in Central Europe. Located at the Romanian western border, Nagyvárad (to be changed to Oradea after the Treaty of Trianon) had been part of the Hungarian Kingdom, and was, until the Treaty of Trianon in 1921, part of the Central European Austro Hungarian Empire and, thus, was influenced by the artistic currents of this space. The buildings of the early 20th century are richly marked by Lechner and Vienna Secession influence, inheriting an important legacy from the great architects of the artistic movement of the late 19th century and the early 20th century. The architecture and habitat of Oradea are to be approached only in the context of Central European architecture. By its independence and personality, Oradea has a place among the large great European families of the firmly contoured 1900 Art, especially regarding the area between the Citadel and the Main Railway Station. There are here rental buildings, (Moskovits Palace I and II, Apollo Palace, Stern Palace, Adorján Houses I and II, Darvasy Palace), villas (La Roche, Vágó, Okany Schwartz), hotels (Pannonia, Emke, Rimonoczy, Weiszlovics, Fekete Sas / Vulturul Negru), military buildings – on Armatei Române Street, industrial buildings and warehouses (beer , spirit , bricks factories, electric plant's chimney), public institutions (City Hall, Palace of Orthodox Bishopry, Palace of Greek Catholic Bishopry, Palace of Justice, banks, houses of commerce and industry etc. ), signed by architects who have a prime place in the European 1900 Architecture record: Odon Lechner, Dezső Jakab, Marcell Komor, László and József Vágó, Valér Mende, Ferenc Sztaril, Ferenc Löbl, Kálmán Rimanóczy Sr. and Jr., Anton Szallerbek. All these sites offer a very diverse research and development material. These great architects brought in Nagyvárad (Oradea) the influence of Vienna and Budapest through their work, featuring a new style, different from the academic ones, thus creating the premises of a stylistic diversification based on inventions and originality. Like many European cities, "Small Paris", as Oradea was named at the beginning of the last century, has a belle époque charm given by its Secession, eclectic, New Romanian, Neoclassic and Baroque architecture. Not impressing by size or opulence, the buildings of Oradea have an aura of welfare, refinement and quality that imprints on the memory. The early 20th century is well represented in the centre, but almost every zone of the city has something especially particular. The history centre of the city has a great historical, cultural, architectural and urban planning heritage value. It includes settlements nuclei, architectural relics, monuments of architecture and urban planning beginning with the 16th century up to a well represented beginning of the 20th century, and none of the monuments are annoying or discordant. A coherent style combines the architectural structure and its artistic means; stucco mouldings, statues and medallions, ironwork, stained glass, opaque and coloured glass – they all justify ornamentation as a principle of architecture, based on the value of the line, on the organic power of the plant and on the structural symbol. Oradea architecture is a result of the values created by an extremely interesting and valuable ethnic mix, which materialized in a value exchange of a rare richness, and in a shared heritage of great majesty and beauty. In its evident and rare specificity, it appears to be exceptionally valuable. The heritage represents here a unifying element, a social cohesion instrument, which engendered a cultural mosaic and an original synthesis, like the dialects of a language – the result is a stylistic dialect resulting from mutual embellishments and fertilizations. This contribution, a Romanian stylistic intervention in an important European current, is worth a special attention and a significant promotion, to match the quality, generosity, authenticity and exceptional value of the harmonious resulting interlacing. The authenticity of the place was very well kept and fed by the previous generations. If the local specificity is not well preserved, much of the cultural identity, so important in identifying a people, will be lost. The entire community must feel obliged to a greater attention and sensitivity concerning the heritage protection, and the authorities and experts must develop policies and actions to preserve such a valuable heritage. It is necessary to study and know the different views of conservation, to carefully choose the appropriate ones, to avoid possible pitfalls that may stem from trying to maintain a balance between conservation and management of the historic city.

Спорт

CSM Oradea — Орадеяның кәсіби баскетбол клубы, елдің бірінші дивизионында, Лига Национальнаяда ойнайды. Клуб 2016 және 2018 жылдары осы лиганы жеңіп алды, сондай-ақ Чемпиондар лигасы сияқты халықаралық жарыстарда да қатысады. Команда өз ойындарын «Арена Антонио Алексе» стадионында өткізеді. 1958 жылы құрылған «Бихор» клубының түстері қызыл және көк болды, ал логотипінде 1902 жыл көрсетілген, осы жылы Редай паркінде Орадеяда алғашқы футбол матчы өтті. Клуб 58 жыл бойы Румыния футбол жүйесіндегі қаланың ең танымал клубы болды. 2016 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты клуб таратылды, бірақ 2022 жылы «Феникс» клубы сол атаумен – «ФК Бихор Орадея» болып қайта құрылды.

CA Oradea (CAO), 1910 жылы құрылған, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Венгрияның Солтүстік Трансильванияны аннексиялауынан кейін танымал болды. Футбол клубы Венгрия чемпионатында «Nagyváradi Atlétikai Club (NAC)» деген венгрше атаумен ойнады және 1943–1944 маусымының соңында чемпионатты жеңіп алды. CA Oradea – үш елде ұлттық чемпионаттарда ойнап, жеңіс туған үш футбол клубының бірі (қалған екеуі – SK Rapid Wien және Derry City). «Бихор» клубы таратылғаннан кейін CAO 2017 жылдың көктемінде, таратылғаннан кейін 54 жыл өткен соң қайта құрылды. Соңғы жылдары қаланың футбол аренасында тағы бір клуб пайда болды – «Luceafărul Oradea». Клуб 2001 жылы құрылды және қазір Лига II-де ойнап, қала мен Бихор округінің ең танымал футбол клубы болып табылады. Орадеяда көптеген маңызды футболшылар туған, мысалы: Иулиу Баратки, Космин Баркауан, Элемер Беркесси, Зено Бундеа, Золтан Кришан, Клаудиу Кешеру, Атилла Кун, Эрик Линкар, Мариус Попа, Пол Попович, Франсиск Шпильман, Альберт Штрук және Иоан Заре. CSM Digi Oradea — Орадеяның кәсіби су полосы клубы. Ол Румынияның Суперлигасында ойнайды, осы лиганы 9 рет қатарынан жеңіп алды, сондай-ақ LEN Чемпиондар лигасы мен LEN Euro Cup-та тұрақты түрде қатысады және соңғысында финалист атанды.