Кіріспе

Ежелгі грек этнографы және саяхатшы Мегастен (/m//ᵻ/'/g//æ//s//θ//ᵻ//n//iː//z/ miGASthi neez; Μεγασθένης, б.з.д. 290 жылы қайтыс болған) – ежелгі грек тарихшысы, дипломат, этнограф және саяхатшы. Ол "Индика" атты кітабында Үндістанды сипаттаған, кітап қазір жоғалып кеткен, бірақ оның еңбектерін цитаталаған кейінгі авторлардың әдеби үзінділерінен ішінара қалпына келтірілген. Мегастен – Үндістан туралы жазбаша сипаттама қалдырған Батыс әлемінің алғашқы өкілі.

Өмірбаян

Мегастеннің Үндістан туралы баяндамасы кейінгі еңбектерде сақталғанмен, оның жеке тұлғасы туралы көп мәлімет жоқ. Ол Антигон I және содан кейін Селевк I билігінде Арахосия сатрабы болған Сибиртийдің сарайында уақыт өткізді. Мегастен бұл кезде Селевк патшасы Селевк I Никатордың және Паталипутрадағы (қазіргі Патна) Маурия императоры Чандрагупта Маурияның сарайына елшілікпен барды. Оның Маурия сарайына жасаған сапарының мерзімі нақты емес; Селевк I 305 жылдан 281 жылға дейін патшалық құрды, Мегастеннің миссиясы осы жылдардың ішінде басталуы мүмкін.

Бағалау

Ежелгі жазушылардың ішінде Мегастен туралы жақсы пікір білдірген жалғыз адам – Ариан (б.з. 2-ғасыры). Диодор (б.з.б. 1-ғасыры) Мегастенді сілтеме жасайды, бірақ оның әңгімелерінің бір бөлігін қалдырып кетеді. Басқа жазушылар Мегастенді ашық сынап келеді: Эратосфен (б.з.б. 2-ғасыры) Мегастенді жалғандыққа барып, өтірік айтқан деп айыптайды, дегенмен ол Үндістан туралы көптеген мәліметтерін Мегастеннен алған. Страбон (б.з. 1-ғасыры) Мегастенисті Үндістан туралы фантастикалық әңгімелер жазғаны үшін өтірікші деп атап, Димах, Онесикрит және Неарх сияқты Үндістан туралы бұрынғы жазушыларды да өтірікшілер деп санайды. Страбонның сөзіне сүйенсек, «Демах пен Мегастенге ешқандай сенім артуға болмайды». Плиний Ескі (б.з. 1-ғасыры) Мегастеннің Үндістанның керемет халықтарын сипаттауын және Геракл мен Дионис туралы айтқандарын сынап бағалайды. Е. А. Шванбек, Б. К. Дж. Тиммер және Трусделл Спархок Браун сияқты қазіргі ғалымдар Мегастенді Үндістан тарихының сенімді дереккөзі деп санайды. Шванбек Мегастеннің Үндістанда құлшылық етілген құдайларды сипаттауында ғана кемшіліктерді анықтайды. Браун Мегастенді көбірек сынға алады, бірақ Мегастен Үндістанның шағын бөлігін ғана зерттегенін және өз байқаулары үшін басқаларға сүйенген болуы мүмкін екенін атап өтеді: осы байқаулардың кейбіреулері дұрыс емес көрінеді, бірақ екіншілерін қазіргі зерттеушілер назардан тыс қалдыра алмайды. Осылайша, ол жиі басқалардың қате ақпаратына алданғанмен, оның еңбегі Үндістан туралы ақпараттың негізгі көзі болып қала берді.