Кіріспе

Самар, ресми түрде Самар провинциясы (; ), бұрын Батыс Самар деп аталған, Филиппиннің Шығыс Висая аймағында орналасқан провинция. Оның орталығы – Катбалоган қаласы. Солтүстік Самар, Шығыс Самар, Лейте және Лейте шығанағымен шектеседі, сондай-ақ Самар теңізіндегі бірнеше аралдарды қамтиды. Самар, Сан-Хуанико көпірі арқылы Лейте аралымен байланысқан. 1768 жылы Лейте және қазіргі Самар тарихи Самар провинциясынан бөлініп шықты. 1965 жылы Солтүстік және Шығыс Самар құрылды. Балық аулау және егін шаруашылығы провинцияның негізгі экономикалық салалары болып табылады. 2013 жылдың 8 қарашасында провинция, әсіресе Басей, Марабут және Санта-Рита қалалары, «Йоланда» (Хаян) тайфунынан қатты зардап шекті.

Этимология

Самар атауының шығу тегі «Самад» деген висайя сөзінен бастау алады деп есептеледі, ол «жара» немесе «қиық» деген мағына береді. Бұл жердің бедерінің тіршілігін, өзендермен тілгіленген қалың-құрылысты сыртқы түрін сипаттайды.

Тарихқа дейінгі кезең

2 миллионнан 8000 жылға дейін б.з. дейін, геологиялық зерттеулерге сүйенсек, мұз дәуірінде (2 миллион жыл – 8000 жыл б.з. дейін) Миндоро, Лусон және Минданао аралдары Самар, Лейте және Бохол аралдары арқылы бір үлкен аралға жалғасқан.

Ерте тарих

8550 ж.б.с. Самардың Басидегі Сохотон үңгірлеріндегі қазба жұмыстары тас қабыршақ құралдарды көрсетті. 1200 ж.б.с. Баси өзені бойындағы тағы бір қазба жұмысы 13 ғасырға дейін пайдаланылған басқа тас қабыршақтарды ашты.

Испанияның отаршылдық дәуірі

1543 жылы зерттеуші Рюй Лопес де Виллалобос алғаш рет аралға келіп, оны Лас-Ислас Филиппинс деп атады. 1596 жылы испандықтар келгенге дейін Самар аралына көптеген есімдер берілді (Самал, Ибабао, Тандая). "Самар" атауы жергілікті тілдегі samad сөзінен шыққан, ол "жара" немесе "кесік" деген мағынаны білдіреді және аралдың құрғақ, тіршіліксіз және өзендермен тілгіленген бедерін көрсетеді. Испандықтар Самарды жаулаған кезде, арал Себу билігінде болды. 1596 жылдың 15 қазанында алғашқы иезуит миссионерлері Тарангнанның Тинаго қаласына (қазіргі Дапдап) келді. Тинагодан миссионерлер – әйгілі Франсиско де Отазо, Бартоломе Мартес және Доминго Алонзо катехизис оқытуды, науқастарды емдеуді және христиан дінін ішкі елді мекендерге таратуды бастады. 1649 жылдың 1 маусымында Агустин Сумурой бастаған Палапаг халқы генерал-губернатор Диего Фахардоның Висая аймағынан дене күші бар ерлерді Кавите кеме құрылыс орнында жұмыс істеуге міндеттеу туралы жарлығына қарсы көтерілді. Көтеріліс өрт секілді жылдам тарап, Самардың солтүстік және батыс жағалауындағы көршілес қалаларға, сондай-ақ Бикол, Суригао, Себу, Камигуин және тіпті Замбоанга провинцияларына жетті. 1650 жылы испандықтар, лутаостар және пампангостардың біріккен күштері оны басып тастады. 1735 жылы Самар мен Лейте бір провинция болып біріктірілді, ал астанасы Лейтедегі Каригара қаласы болды. 1747 жылы Самар мен Лейте әкімшілік тиімділік үшін бөлінді. 1762 жылы иезуиттер бұл бөлініс жақсы жұмыс істемейтініне шағымданып, Испания королінің мақұлдауымен қайта біріктірілді. 1768 жылы иезуиттер Испанияның барлық иелігінен қуылды. Францискандықтар 1768 жылдың 25 қыркүйегінде келді және иезуиттердің рухани қамқорлығында болған 17 шіркеудің 14-ін басқарды, бұл қамқорлық 172 жылға жуық созылды. Самардың оңтүстігіндегі қалған үш приход – Гуйуан, Балангига және Басейдің басқаруы августиндықтарға берілді. 1777 жылы екі провинция соңғы рет бөлінді, бұл шешім 1786 жылы Мадридте бекітіліп, 1799 жылы күшіне енді. 1803 жылы августиндық ділмандарының жетіспеушілігіне байланысты Гуйуан, Балангига және Басей францискандықтарға берілді. 1841 жылдың 11 тамызында Испания королевасы Изабелла II Самарды провинция деп жариялайтын патшалық жарлыққа қол қойды.

Американың басып кіру дәуірі

Катубиг шайқасы 1900 жылдың 15-18 сәуір аралығында Филиппин-Америка соғысы кезінде болды. 1900 жылдың 15 сәуірінде филиппиндік партизандар АҚШ-тың 43-ші жаяу әскер полкіне күтпеген шабуыл жасап, төрт күндік қоршаудан кейін американдықтарды Катубиг қаласын тастап кетуге мәжбүр етті. 1901 жылы Филиппин-Америка соғысы кезінде Балангига қырғыны болды. 1901 жылдың 28 қыркүйегінде Шығыс Самардағы Балангига, Гипорлос, Лаван және Квинапондан халқы американдық күштерге күтпеген шабуыл жасап, 48 американдық сарбазды өлтірді. Олардың жеңілісін қайтару үшін американдық генерал Джейкоб Смит өз әскерлеріне Самарды "дауыссыз шөлге" айналдыруды бұйырды. 1910 жылдың 10 сәуірінде Папа Пий X-тің паптық бұйрығымен Самар және Лейте аралдары Себу епархиясынан бөлініп, екі аралды қамтитын Калбайог епархиясы құрылды. Пабло Сингзон де Ануансасион бірінші епископ болып тағайындалды және 1910 жылдың 12 маусымында мінберге көтерілді.

Жапондықтардың басып алуы

1942 жылы жапон оккупациялық әскерлері Самар провинциясына келді. 1944 жылдың 24 қазанында Самар шайқасы өтті, онда вице-адмирал Такео Куританың Орталық күштерінің кемелері бірнеше одақтас теңіз кемелерімен қақтығысты. Оның күштері эскорт-тасымалдаушы "Гамбиер Бей", эсминецтер "Хойл" және "Джонстон", сондай-ақ эскорт-эсминец "Сэмюэл Б. Робертс" кемелерін батырды, бірақ "Чикума", "Чокай" және "Судзуя" крейсерлерін жоғалтты. Бұл Жапон императорлық теңіз күштері үшін тактикалық жеңіс болғанымен, Филиппин кампаниясының барысына ешқандай әсер етпеді.

Филиппиннің тәуелсіздігі

1965 жылғы 19 маусымда Филиппин Конгресі, үш Самар өкілі – Еладио Т. Балите (1-аудан), Фернандо Р. Велосо (2-аудан) және Фелипе Ж. Абриго (3-аудан) қатысқан кезде, №4221 Республикалық заңды бекітті, ол Самар аймағын үш бөлікке бөлді: Солтүстік Самар, Шығыс Самар және Батыс Самар. Әр аймақ жаңа астана қабылдады: Катбалоган (Батыс Самар), Боронан (Шығыс Самар) және Катарман (Солтүстік Самар). 1969 жылғы 21 маусымда №5650 Республикалық заңға сәйкес Батыс Самар аты Самар деп өзгертілді, ал астанасы Катбалоган болып қалды.

Қазіргі заманғы

8 қарашада жергілікті тұрғындар "Йоланда" деп атаған "Хайян" тайфуны Самар провинциясына шабуыл жасады. Провинцияға соққан алғашқы күні 300-ден астам адам қаза тапты. 2018 жылдың маусым айында Родриго Дутерте басшылығымен Филиппин Ұлттық полициясы мен Филиппин Қарулы күштері арасында қасақана атыс оқиғасы болды. Оқиға нәтижесінде көптеген варай этностық тобынан шыққан полиция қызметкерлері қаза тапты. 2019 жылдың 22 қаңтарында Эдгар Мэри Сармиенто Өкілдер палатасына №8824 заң жобасын ұсынды, ол Самардың 1-ші округінің тоғыз муниципалитеті мен бір қаласын біріктіретін "Солтүстік-Батыс Самар" деген жаңа провинция құруды көздейді, ал Калбайог осы провинцияның астанасы болып белгіленеді. Заң жобасы әлі қаралып жатыр.

География

Самар провинциясы Шығыс Висая аймағындағы Самар аралының орталық-батыс бөлігін қамтиды. Провинция солтүстікте Солтүстік Самар, шығыста Шығыс Самар, оңтүстікте Лейте және Лейте шығанағы, ал батыста Самар теңізімен шектеседі.

Топография

Самар провинциясы таулы, биік тау шыңдары мен тар, ұзын жазықтардан тұрады. Бұл жазықтар көбінесе жағалау бойындағы шеткі аймақтарда немесе ірі өзендермен қатар орналасқан аллювиалды жазықтар мен дельталарда кездеседі. Ең ірі жазықтар солтүстік жағалау бойында, Катубиг және Катарман өзендерінің аңғарларына дейін созылып жатыр. Самардағы кішірек жазықтар Калбайог аймағында, сондай-ақ Гандара және Улот өзендерінің дельталары мен шағын аңғарларында табылады. Беткейлер көбінесе тік және орманды жою салдарынан ағашсыз болып келеді. Көп жауған жаңбырдан кейін судың ағып кетуі төмен жатқан жерлерде су тасқынына әкелуі мүмкін, ал таулардың эрозиясы провинцияның жағалау жазықтарын кеңейтеді.

Климат және жауын-шашын

Облыстың шығыс жағалауына жақын аймақтарда құрғақ маусым болмайды (әдетте желтоқсаннан қаңтарға дейін жауын-шашынның ең жоғары деңгейі байқалады), сондықтан олар солтүстік-шығыс муссонының әсеріне ұшырайды. Облыстың оңтүстік-шығыс бөлігіндегі муниципалитеттер осы сияқты климатқа ие. Облыстың солтүстік-батыс бөлігіндегі аудандарда жауын-шашын жыл бойы шамалы айырмашылықпен таралады.

Әкімшілік бөлімшелер

Самар провинциясы екі конгресс округінен, 24 муниципалитеттен және екі құрамдас қаладан тұрады. Барлығы 952 баргангай бар.

| Қала/Муниципалитет | Округ | Халық саны | Ауданы (км²) | Тығыздық (/км²) | Баргангай (барғангайлардың жалпы саны) | Координаттар |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Альмагро | 1 | 8,942 | 23 | - | - | - |
| Басей | 2 | 55,480 | 51 | - | - | - |
| Калбайог қаласы | 1 | 183,851 | 157 | - | - | - |
| Калбига | 2 | 22,982 | 41 | - | - | - |
| Катабологан қаласы | 2 | 103,879 | 57 | - | - | - |
| Дарам | 2 | 42,879 | 58 | - | - | - |
| Гандара | 1 | 34,434 | 69 | - | - | - |
| Хинабанган | 2 | 13,673 | 21 | - | - | - |
| Джиабонг | 2 | 18,342 | 35 | - | - | - |
| Марабут | 2 | 16,962 | 24 | - | - | - |
| Матугуинао | 1 | 7,288 | 20 | - | - | - |
| Мотионг | 2 | 15,156 | 29 | - | - | - |
| Пагсанхан | 1 | 7,945 | 13 | - | - | - |
| Паранас | 2 | 30,557 | 44 | - | - | - |
| Пинабакдао | 2 | 18,252 | 24 | - | - | - |
| Сан-Хорхе | 1 | 17,184 | 41 | - | - | - |
| Сан-Хосе-де-Буан | 2 | 7,769 | 14 | - | - | - |
| Сан-Себастьян | 2 | 8,057 | 14 | - | - | - |
| Санта-Маргарита | 1 | 26,348 | 36 | - | - | - |
| Санта-Рита | 2 | 41,591 | 38 | - | - | - |
| Санто-Ниньо | 1 | 12,863 | 13 | - | - | - |
| Тагапулан | 1 | 8,473 | 14 | - | - | - |
| Талалора | 2 | 8,057 | 11 | - | - | - |
| Тарангнан | 1 | 24,992 | 41 | - | - | - |
| Виллареал | 2 | 28,230 | 38 | - | - | - |
| Зумаррага | 2 | 16,295 | 25 | - | - | - |
| **Барлығы** | | **793,183** | **780,481** | **6,048.03** | **951** | - |

Демография

2020 жылғы санақ бойынша Самар облысының халқы 793 183 адамды құрады, халық тығыздығы .

Католицизм

Самар (Батыс Самар) халқының көп бөлігі римдік католик дінін ұстанады. Католик шіркеуінің (2014) мәліметтері бойынша, халықтың 95 пайызы римдік католицизмді ұстанады.

Басқалар

Басқа да христиандық сенушілердің көпшілігі қалған бөлігін құрайды, мысалы, Ризалист, Филиппин Тәуелсіз Шіркеуі, Жаңадан туған христиандар, Иглеся ни Кристо, Баптистер, Методистер, Ехоба куәгерлері, Иса Мәсіхтің Соңғы күнгі қасиеттілер шіркеуі, Жетінші күнгі адвентистер және Халықаралық Құдай шіркеуінің (MCGI) мүшелері. Мұсылмандар да кездеседі және провинция ішінде бірнеше мешіт бар.

Тілдер мен диалекттер

Самар тұрғындарының көп бөлігі – Уарай, бұл елдегі бесінші ірі мәдени-тілдік топ. Үй шаруашылықтарының халқының 90,2 пайызы Уарай-Уарай тілінде сөйлейді, ал 9,8 пайызы себуано, 8,1 пайызы бохолано, 0,07 пайызы тагалог және 0,5 пайызы басқа тілдерде сөйлейді. Облыста Уарай тілінің екі түрі бар: провинцияның ең оңтүстік ұшынан Гандара муниципалитетіне дейін қолданылатын Уарай-Линейте-Самарнон және Солтүстік Самар мен Самар Уарай тілдерінің арасындағы кешенді тіл – Уарай-Калбайог, ол Калбайог, Санта-Маргарита және Тагапуланның, Санто-Нино, Алмагро және Матугинаоның кейбір аудандарында қолданылады.