Солтүстік Аспандағы Аждаһа Жұлдыздығы

Кіріспе

Солтүстік аспан жарты шарсындағы жұлдыздар шоқжұлдызы Драко – алыс солтүстік аспандағы шоқжұлдыз. Оның аты латын тілінде "дракон" деген мағынаны білдіреді. Бұл шоқжұлдызды 2-ші ғасырдағы грек астрономы Птолемей 48 шоқжұлдыздың тізіміне енгізген, және бүгінде де 88 қазіргі шоқжұлдыздың бірі болып саналады. Эклиптиканың солтүстік полюсі Драко шоқжұлдызында орналасқан. Драко солтүстік ендіктерде циркумполярлы болып табылады, яғни ол ешқашан батпайды және жыл бойы көрінеді.

Жұлдыздар

Тубан (α Драконис) б.з.б. 3942 жылдан бастап, Тета Бутистен солтүстікке жылжығаннан кейін б.з.б. 1793 жылға дейін Солтүк жұлдызы болды. Мысыр пирамидаларының бір жағы солтүстікке қаратылып, кіреберіс дәлізі геометриялық түрде Тхубанды түнде көруге мүмкіндік беретіндей етіп салынған. Прецессия салдарынан ол шамамен 21000 жылы қайтадан Солтүк жұлдызы болады. Бұл 309 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 3,7 болатын көк ақ алып жұлдыз. Альфа Драконис – Тубанның дәстүрлі атауы «жыланның басы» дегенді білдіреді. Дракода 3 шамадан асатын үш жұлдыз бар. Үшінің ең жарық жұлдызы және Дракодағы ең жарық жұлдыз – Гамма Драконис, дәстүрлі түрде Этамин немесе Эльтанин деп аталады. Бұл 2,2 шамалы қызғылт сары алып жұлдыз, Жерден 148 жарық жылы қашықтықта орналасқан. Жұлдыз жарығының ауытқуы 1728 жылы Джеймс Брэдли Гамма Драконисті байқағанда ашылды. Жақын орналасқан Бета Драконис, дәстүрлі түрде Растабан деп аталады, ол Жерден 362 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 2,8 болатын сары алып жұлдыз. Оның аты Тубан сияқты «жыланның басы» деген мағынаны білдіреді. Дракода бірнеше өзара әрекеттесетін галактикалар мен галактикалар шоғыры да бар. Мұндай ірі шоғырлардың бірі – Абел 2218, ол 3 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқан (қызыл жылжу 0,171). Дракода бірнеше екі жұлдызды және қос жұлдызды жүйелер бар. Эта Драконис (арнайы атауы Атебине) – сары түсті негізгі жұлдызының шамасы 2,8, ал ақ түсті екінші жұлдызының шамасы 8,2 болатын екі жұлдызды жүйе. Екі жұлдыздың арасы 4,8 доға секундқа тең. Бұл NGC 5879 және NGC 5907 спиральді галактикаларын қамтитын шағын топқа атын берген. Тағы бірі – Драконың ергежін галактикасы, абсолюттік шамасы -8,6 және диаметрі шамамен 3500 жарық жылы болатын ең аз жарқыраған галактикалардың бірі, ол 1954 жылы Альберт Г. Уилсон Лоуэлл обсерваториясында ашқан. Бұл шоқжұлдызда табылған тағы бір галактика – PGC 39058. Сондай-ақ, Дракода бірнеше өзара әрекеттесетін галактикалар мен галактикалар шоғыры бар. Мұндай ірі шоғырлардың бірі – Абел 2218, ол 3 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқан (қызыл жылжу 0,171). Ол одан да алыстағы галактикалар үшін гравитациялық линза болып табылады, бұл астрономдарға оларды және Абел 2218-ді зерттеуге мүмкіндік береді; атап айтқанда, линзалау әсері астрономдарға рентген сәулеленуі арқылы анықталған шоғырдың массасын растауға мүмкіндік береді. Бір-бірімен әрекеттесетін ең танымал галактикалардың бірі – Arp 188, оны «Тадпол галактикасы» деп те атайды. 280 000 жарық жылы ұзын жұлдыздар «құйрығы» бар, оның сыртқы түрі үшін аталған, Тадпол галактикасы 420 миллион жарық жылы қашықтықта орналасқан (қызыл жылжу 0,0314). Тадпол галактикасынан тартылған жұлдыздардың құйрығы көк түсті болып көрінеді, себебі гравитациялық өзара әрекеттесу газ бұлттарын бұзып, жұлдыздардың пайда болуына себеп болды. Q1634+706 – әуесқойлар телескопында көрінетін ең алыс нысан. Шамасы 14,4 болса да, ол 12,9 миллиард жарық жылы қашықтықта орналасқандықтан жұлдыз сияқты көрінеді. Q1634+706 жарығының Жерге жетуіне 8,6 миллиард жыл кетті, бұл ғаламның кеңеюіне байланысты. Дракон грек мифологиясында әртүрлі айдаһарлармен байланысты болған. Гай Юлий Гигин «Астрономика» еңбегінде оның Олимп құдайларымен он жыл соғысқан Гиганттардың бірі болғанын, содан кейін Афина оны жеңіп, жеңіліске ұшырағаннан кейін аспанға лақтырғанын жазады. Афина айдаһарды лақтырғанда, ол өзіне бұрылып, суық солтүстік аспан полюсінде мұздап, тураламай қалды. Элий Аристид оны Астер немесе Астерий («жұлдыз» немесе «жұлдызды») деп атайды және Афинаның Ұлы Панафинея фестивалі Афинаның оны жеңгенін тойлағанын айтады. Бұл фестиваль Афина Акрополінен көрінетін шоқжұлдыздың ең биік нүктесімен сәйкес келді. Эратостенге жатқызылған Катастеризмдер Драконды Ладон деп атайды, ол гесперидтердің алтын алмаларын күзеткен айдаһар. Гераклға он екі еңбегінің бірі ретінде алтын алмаларды ұрлау міндеті берілгенде, ол Ладонды өлтірді және Гера Ладонды шоқжұлдызға айналдырды. Аспанда Геркулес Драконның басына бір аяғымен басқан. Кейде Дракон Гайяның ұлы Тифон ретінде бейнеленеді. Дәстүрлі араб астрономиясы қазіргі Дракондағы айдаһарды бейнелемейді, оны «Түйе анасы» деп атайды. Оның орнына, Эта Драконис және Зета Драконис бейнеленген екі гиена түйе баласына (Бета Драконис маңындағы көмескі жұлдыз) шабуыл жасайды, оны Бета Драконис, Гамма Драконис, Ну Драконис және Си Драконис бейнеленген төрт түйе анасы қорғайды. Түйелерінің иелері жақын жерде орналасқан, олар Упсилон, Тау және Сигма Драконистен құралған ас пісіруге арналған үш аяқпен бейнеленген. Алайда, араб астрономдары грек түсіндірмесін де білген, оны араб тілінде Ат Тиннин (التنين, «айдаһар») деп атаған, бұл Гамма Драконистің ресми атауы Эльтаниннің («айдаһардың басы») шығу тегі.

Thuban (α Draconis) was the northern pole star from 3942 BC, when it moved farther north than Theta Boötis, until 1793 BC. The Egyptian Pyramids were designed to have one side facing north, with an entrance passage geometrically aligned so that Thuban would be visible at night. Due to the effects of precession, it will again be the pole star around the year AD 21000. It is a blue white giant star of magnitude 3.7, 309 light years from Earth. The traditional name of Alpha Draconis, Thuban, means "head of the serpent". There are three stars above magnitude 3 in Draco. The brighter of the three, and the brightest star in Draco, is Gamma Draconis, traditionally called Etamin or Eltanin. It is an orange giant star of magnitude 2.2, 148 light years from Earth. The aberration of starlight was discovered in 1728 when James Bradley observed Gamma Draconis. Nearby Beta Draconis, traditionally called Rastaban, is a yellow giant star of magnitude 2.8, 362 light years from Earth. Its name shares a meaning with Thuban, "head of the serpent". Draco also features several interacting galaxies and galaxy clusters. One such massive cluster is Abell 2218, located at a distance of 3 billion light years (redshift 0.171). Draco is home to several double stars and binary stars. Eta Draconis (the proper name is Athebyne) is a double star with a yellow hued primary of magnitude 2.8 and a white hued secondary of magnitude 8.2 located south of the primary. The two are separated by 4.8 arcseconds. that bears its name to a small group that also includes the spiral galaxies NGC 5879 and NGC 5907. Another is the Draco Dwarf Galaxy, one of the least luminous galaxies with an absolute magnitude of −8.6 and a diameter of only about 3,500 light years, discovered by Albert G. Wilson of Lowell Observatory in 1954. Another dwarf galaxy found in this constellation is PGC 39058. Draco also features several interacting galaxies and galaxy clusters. One such massive cluster is Abell 2218, located at a distance of 3 billion light years (redshift 0.171). It acts as a gravitational lens for even more distant background galaxies, allowing astronomers to study those galaxies as well as Abell 2218 itself; more specifically, the lensing effect allows astronomers to confirm the cluster's mass as determined by x ray emissions. One of the most well known interacting galaxies is Arp 188, also called the "Tadpole Galaxy". Named for its appearance, which features a "tail" of stars 280,000 light years long, the Tadpole Galaxy is at a distance of 420 million light years (redshift 0.0314). The tail of stars drawn off the Tadpole Galaxy appears blue because the gravitational interaction disturbed clouds of gas and sparked star formation. Q1634+706 is a quasar that holds the distinction of being the most distant object usually visible in an amateur telescope. At magnitude 14.4, it appears star like, though it is at a distance of 12.9 billion light years. The light of Q1634+706 has taken 8.6 billion years to reach Earth, a discrepancy attributable to the expansion of the universe. Draco was identified with several different dragons in Greek mythology. Gaius Julius Hyginus in De Astronomica reports that it was one of the Gigantes, who battled the Olympian gods for ten years in the Gigantomachy, before the goddess Athena killed it and tossed into the sky upon his defeat. As Athena threw the dragon, it became twisted on itself and froze at the cold north celestial pole before it could right itself. Aelius Aristides names him Aster or Asterius ('star' or 'starry') and says that Athens' Great Panathenaea festival celebrated Athena's victory over him. The festival coincided with the culmination of the constellation's head as seen from the Athenian Acropolis. The Catasterismi attributed to Eratosthenes identify Draco as Ladon, the dragon who guarded the golden apples of the Hesperides. When Heracles was tasked with stealing the golden apples during his twelve labors, he killed Ladon and Hera transformed Ladon into a constellation. In the sky, Hercules is depicted with one foot on the head of Draco. Sometimes, Draco is represented as the monstrous son of Gaia, Typhon. Traditional Arabic astronomy does not depict a dragon in modern day Draco, which is called the Mother Camels. Instead, two hyenas, represented by Eta Draconis and Zeta Draconis are seen attacking a baby camel (a dim star near Beta Draconis), which is protected by four female camels, represented by Beta Draconis, Gamma Draconis, Nu Draconis, and Xi Draconis. The nomads who own the camels are camped nearby, represented by a cooking tripod composed of Upsilon, Tau, and Sigma Draconis. However Arabic astronomers also knew of the Greek interpretation of the constellation, referring to it in Arabic as At Tinnin (التنين, 'the dragon'), which is the source of the formal name of Gamma Draconis, Eltanin, from raʾs al tinnīn ('the head of the dragon').

Метеорлар жауын

Қазан айындағы Драконидтер, сондай-ақ Джакобинидтер деп те аталады, бұл 21P/Джакобини-Циннер периодық кометімен байланысты метеор шашырауы. Шашыраудың ең жоғары нүктесі 8 қазанда болады және 1933 және 1946 жылдары дауылдар тіркелген, онда сағат сайынғы метеорлардың максималды саны (ZHR) 10 000-ға жеткен. 1985 және 1998 жылдары да күрт артулар байқалды. Ақпан айындағы Эта-Драконидтер – 2011 жылдың 4 ақпанында ашылған метеор шашырауы. Байқаушылар қысқа мерзім ішінде ортақ сәуле нүктесінен шыққан алты метеорды анықтады. Оның бастауы бұрын белгісіз ұзақ мерзімді комета.

Атаулар ауыстырылуы

Драко – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің «Кратер» класындағы жүк кемесі, оның аты осы шоқжұлдыздан алынған. 1996 жылғы «Аждаһа жүрегі» фильмінің басты кейіпкері де осы шоқжұлдыздан атын алған. Фильм сонымен қатар Драконың іс жүзінде аждаһарлардың жұрты екенін көрсетеді, егер олар ежелгі аждаһардың адамзатты қорғауға берген антын сақтаса, олардың өмірі аяқталғанда сонда барады, әйтпесе аждаһарлар өлгеннен кейін жоғалып кетеді. Фильмнің соңында Драко, соңғы аждаһар, зұлым патшаны жою үшін өзін құрбан етіп, шоқжұлдызға көтеріледі. Ресейлік шахмат шебері Федор Душ Хотимирский осы шоқжұлдыздың құрметіне Сицилия қорғанысының шахмат ашылуының «Аждаһа» вариациясын атаған. «Гарри Поттер» сериясындағы қарсыласы Драко Малфой да осы шоқжұлдыздың атымен аталады.