Кіріспе
Қаңун, канун, ганун немесе канон (قانون; κανονάκι; qanun; قانون, qānūn; kanun;) – араб тіліндегі ішекті аспап, ол жеке орындалады немесе көбінесе Араб Шығысының көп бөлігінде және Солтүстік Африканың Араб Мағриб аймағында ансамбль құрамында таралған. Кейіннен арабтардың қоныс аударуы салдарынан Батыс Африка мен Орталық Азияға жеткен. Бұл аспап ежелгі (және қазіргі) Армения мен Грецияда да кең таралған. Атауы көне грек тілінен шыққан: κανών kanōn, яғни "ереже, заң, норма, қағида". Қаңунның біріккен тарихы Ежелгі Ассирия империясының, атап айтқанда б.з.д. XIX ғасырдағы Месопотамияның ішекті аспабына дейін жетеді. Аспаптың ерекше мелодрамалық дыбысымен танымал, жұқа трапеция пішіндес резонаторлық тақтасы бар үлкен цитра түріне жатады.
The qanun, kanun, ganoun or kanoon (قانون; ; ; κανονάκι; , qanun; قانون, qānūn; kanun; ; ) is an Arabic string instrument played either solo, or more often as part of an ensemble, in much of the Arab East, and Arab Maghreb region of North Africa, later it reached West Africa, Central Asia due to Arab migration. It was also common in ancient (and modern day) Armenia, and Greece. The name derives ultimately from Ancient Greek: κανών kanōn, meaning "rule, law, norm, principle". The qanun traces one of its origins to a stringed Assyrian instrument from the Old Assyrian Empire, specifically from the nineteenth century BC in Mesopotamia. The instrument is a type of large zither with a thin trapezoidal soundboard that is famous for its unique melodramatic sound.
Өңірлік нұсқалар мен техникалық ерекшеліктер
Араб қаны әдетте бес қабаттан тұрады, олар бес иісті бағанаға тірелген бір ұзын көпірді қолдайды, ал түрік қаны төрт қабатқа негізделген. Бұл аспаптың араб түрлеріне төменгі және жоғары тізімдегі сымдарды орнатуға көбірек орын береді. Түркияда жасалған қанундар әдетте 26 қатар сымнан тұрады, барлық аймақтық түрлерінде әр қатарда үш сым болады. Заманауи араб үлгілері нейлон немесе PVF сымдарын пайдаланады, олар бір жағынан балық терісіне орнатылған көпірдің үстінен созылады, ал екінші жағынан ағаштан жасалған құлақтарға бекітіледі. Кафэс деп аталатын әсем дыбыс тесіктері – қанунның таныс дыбысын құрайтын маңызды бөлік. Дегенмен, олар әдетте түрік қанундарының резонаторлық тақтасында араб қанундарына қарағанда басқа жерлерде орналасқан, сондай-ақ географиялық орналасуына немесе жеке талғамына қарай пішіні, көлемі және саны да өзгеруі мүмкін. Түрік қанунының өлшемдері әдетте ұзындығы 95-100 см, ені 38-40 см, биіктігі 4-6 см болады. Ал араб қанының өлшемдері, жоғарыда айтылғандай, сәл үлкенірек. Қанун отырып немесе тізе бүгіп ойналады, кейде тіреуге қойылады, сымдарды екі тасбақа қауырсынымен (әр қолға біреуден) немесе тырнақтармен тартып ойнайды. Оның стандартты диапазоны A2-ден E6-ға дейін үш жарым октаваны құрайды, араб үлгілерінде F2-ге дейін төмен және G6-ға дейін жоғары кеңейтілуі мүмкін. Сондай-ақ, аспаптың әр қатарының астында арнайы металл тетіктер немесе құлыптар болады. Орындаушы ойнап жатқанда жылдам көтеріп немесе түсіре алатын бұл кішкентай тетіктер, сымның тиімді ұзындығын өзгертіп, белгілі бір қатардың дыбысын сәл өзгертуге мүмкіндік береді.
Тюнинг және темперамент
Түрік музыколог Рауф Ектаның айтуынша, мандал технологиясы алғаш рет диатониялық күйде орындалған қанунда, түрік музыкасы туралы монографиясын 1922 жылы Альберт Лавиньяқтың «Энциклопедия де ла Музике және Консерватория сөздігіне» тапсырудан 30 жыл бұрын қолданылған. Левант қанундары, сол уақытқа дейін, икемсіз және орындау үшін қиын болды (әсіресе батыс тоналдылығын және негізгі өзгерістерді еліктейтін талапты модуляциялар/транспозициялар модаға енген кезде), орындаушыны иығының тырнағымен, ең сол жақ тізбектерін басып, интервалдық өзгерістерді лезде жасауға мәжбүр етті. Кейінгі жылдары электронды тюнерлердің пайда болуымен қанунға эталондық мандальдарды орналастыруды стандарттау басталды. Армян қанундары қазір тек тең аралық жарты тонды, ал араб қанундары дәл тоқсан тонды пайдаланса, түрік қанун жасаушылары 100 центтік электроакустикалық сілтемелі тең темпераментті жарты тонды 6 тең бөлікке бөліп, шамамен 72 тең бөлініс (немесе үтір) октавалық биіктік ажыратылымын жасады. Түрік қанунында 72 тонды тең темпераменттің барлық биіктіктері қолжетімді емес, себебі қанун жасаушылар орындаушылардың жиі сұрайтын модуляциялары/транспозицияларын ғана қамтитын мандальдарды орнатады. Осының нәтижесінде түрік қанунындағы мандальдардың үзіліп, ретсіз үлгісі орындаушыларға визуалды нұсқаулық болып, әдетте биіктік белгілері жоқ аспапта модальдық және интонациялық навигацияны жеңілдетті. Кейбір қанун жасаушылар төменгі регистрлердің құбыршасынан жарты тондық қашықтықты микротондық нәзіктік үшін 7 бөлікке бөлуді таңдай алады (ал ең жоғары регистрлерде, керісінше, арақашықтық шектеулеріне байланысты 5 бөлікке бөлінеді); бірақ бұл октавалық теңдіктің есебінен жасалады. Аталған айырмашылықтарға қарамастан, орындаушы қарапайым түрік қанунында ойнағанда жүздеген мандал конфигурациясының мүмкіндігіне ие. Екінші жағынан, қазіргі кезде араб қанунында 24, ал түрік қанунында 72 тонды тең аралықпен қолданылуы даулы мәселе тудырады. Бұл, әсіресе, мұндай еуроцентристік октавалық бөліністердің дәстүрлі немесе классикалық түсінік бойынша ағын биіктіктерін және араб музыкасының немесе Осман классикалық музыка шкалаларының интонацияларын адал түрде қайта жаңғыртуға қаншалықты сәйкес келетіндігіне қатысты. Тиісті дыбыс жазбаларының биіктігін өлшеу талдаулары велосипед тізбегімен байланыстырылған «он екі еселенген» тең темпераменттердің шынайы Таяу Шығыс орындауларымен үйлесімсіз екенін көрсетеді; бұл туралы аспаптарға қатаң негізделгенде, дұрыс күйленген/интонацияланған танбур, уд, ней немесе кеменчемен естіледі. Қанун үшін баламалы баптау тәсілдері де бар. Түрік музыка теоретигі Озан Ярман, мысалы, 79 тонды академикалық темпераментті ұсынды, ол Мақамдар/Мақамдар/Дастгаһтарды барлық биіктік деңгейлерінде қабылданатын қателік шегінде беруге мүмкіндік береді, бұл белгілі қайтыс болған аспап шебері Эйджер Гюлеч (1939–2014) жүзеге асырды. Сол сияқты, марқұм швейцариялық-француз қанун орындаушысы Джулиен Джалал Эд Дин Вайс (1953–2015), ол еуроцентристік октавалық бөліністердің интервалдарды шамалаудағы кемшіліктеріне сыншыл болған, 1990 жылдан бері төменгі алғашқы шек немесе қарапайым бүтін сандар арақатынасына негізделген пифагорлық және гармоникалық интервалдарға негізделген бірқатар прототиптерді жасады; олар тағы да Вайс нұсқаулары бойынша Эйджер Гюлеч жасады.