Троя соғысы: грек мифологиясы және тарихы

Кіріспе

1997 жылғы "Троя соғысы" фильмі – грек мифологиясындағы аңызға толы соғыс. Бұл соғыс біздің заманымыздан бұрынғы 12-13 ғасырларда өткен. Соғысты ахейліктер (гректер) Троя қаласына қарсы бастады, себебі Троялық Парис Спарта патшасы Менелайдың әйелі Еленді тартып әкетті. Бұл соғыс грек мифологиясындағы ең маңызды оқиғалардың бірі саналады және грек әдебиетінің көптеген туындыларында, ең әйгілісі Гомердің "Илиадасы" арқылы баяндалған. "Илиаданың" негізгі бөлігі (II–XXIII кітаптары) Трояның он жылдық қоршауының оныншы жылындағы төрт күн мен екі түнді қамтиды. "Одиссея" соғыстың батыры Одиссейдің үйге қайту жолын суреттейді. Соғыстың басқа да эпизодтары эпикалық поэзиялар циклында сипатталған, олар фрагменттер түрінде бізге жеткен. Соғыс оқиғалары грек трагедиясы мен грек әдебиетінің басқа да шығармаларына, сондай-ақ Вергилий мен Овидий сияқты римдік ақындарға материал берді. Ежелгі гректер Трояның Дарданеллге жақын орналасқандығына сенді. 19 ғасырдың ортасына қарай бұл соғыс пен қаланың тарихи емес екеніне көпшілік көз жеткізген болатын. Бірақ 1868 жылы неміс археологы Генрих Шлиман Франк Кальвертпен танысты, ол Шлиманды Трояның қазіргі Түркиядағы Хисарлықта орналасқандығына көндірді. Шлиман мен басқалар жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде бұл пікір қазіргі таңда көптеген ғалымдар тарапынан қабылданып жүр. Троя соғысының тарихилығы әлі де даулы мәселе болып қала береді. Көптеген ғалымдар осы ертегінің негізінде нақты тарихи оқиға бар екеніне сенеді, бірақ бұл Гомердің әңгімелері қола дәуіріндегі микендік гректердің жасаған қоршаулары мен жорықтарының жиынтығы болуы мүмкін. Троя соғысының оқиғалары нақты бір тарихи қақтығыстан туындаған деп санайтындар оны әдетте б.з.д. 1194–1184 жылдарға жатқызады, бұл Эратосфеннің көрсеткен мерзімімен және Троя VII-нің өртке түскенін археологиялық дәлелдерімен сәйкес келеді.

Legendary war in Greek mythology
the 1997 film

The Trojan War was a legendary conflict in Greek mythology that took place around the 12th or 13th century BCE. The war was waged by the Achaeans (Greeks) against the city of Troy after Paris of Troy took Helen from her husband Menelaus, king of Sparta. The war is one of the most important events in Greek mythology, and it has been narrated through many works of Greek literature, most notably Homer's Iliad. The core of the Iliad (Books II – XXIII) describes a period of four days and two nights in the tenth year of the decade long siege of Troy; the Odyssey describes the journey home of Odysseus, one of the war's heroes. Other parts of the war are described in a cycle of epic poems, which have survived through fragments. Episodes from the war provided material for Greek tragedy and other works of Greek literature, and for Roman poets including Virgil and Ovid. The ancient Greeks believed that Troy was located near the Dardanelles and that the Trojan War was a historical event of the or By the mid 19th century AD, both the war and the city were widely seen as non historical, but in 1868, the German archaeologist Heinrich Schliemann met Frank Calvert, who convinced Schliemann that Troy was at what is now Hisarlık in modern day Turkey. On the basis of excavations conducted by Schliemann and others, this claim is now accepted by most scholars. The historicity of the Trojan War remains an open question. Many scholars believe that there is a historical core to the tale, though this may simply mean that the Homeric stories are a fusion of various tales of sieges and expeditions by Mycenaean Greeks during the Bronze Age. Those who believe that the stories of the Trojan War are derived from a specific historical conflict usually date it to the or , often preferring the dates given by Eratosthenes, 1194–1184 BC, which roughly correspond to archaeological evidence of a catastrophic burning of Troy VII, and the Late Bronze Age collapse.

Аңыз

Дәстүр бойынша, Троя соғысы Гера, Афина және Афродита қасиеттері арасындағы даудан туындаған оқиғалар тізбегінен бастау алды. Дау-жанжал қасиеті Ерис, Пелей мен Фетиданың тойына шақырылмағандықтан, сыйлық әкеліп келді: үстіне "ең әдемісіне" деп жазылған алтын алма. Әрбір қасиет өзін "ең сұлу" деп жариялап, алманың заңды иесі екенін мәлімдеді. Олар осы мәселені отарын бағып жүрген шабандозға жүктеді. Әрбір қасиет жас шабандозға сый ұсынды: билік, даналық немесе махаббат. Шын мәнінде, ауылда тәрбиеленген Троя ханзадасы болған жас жігіт махаббатты таңдап, алманы Афродитаға табыс етті. Афродита сый ретінде Спарта патшайымы Еленаны, барлық әйелдердің ең сұлуын, Парижге ғашық етті. Паристің шешімі Гера мен Афинаның ашуын тудырды. Елена күйеуі, Спарта патшасы Менелайды тастап, Трояның Парис қасына кеткенде, Менелай Грекияның барлық патшалары мен ханзадаларын Трояға қарсы соғыс жариялауға шақырды. Менелайдың ағасы, Микен патшасы Агамнемнон, ахей әскерлерін Трояға бастап, Париждің келтірген қорлығы үшін қаланы он жыл бойы қоршауға алды. Көптеген батырлар, соның ішінде ахейлер Ахилл мен Аякс, троялықтар Гектор мен Париж қаза болғаннан кейін, қала Троялық жылқының хитролығына құрбан болды. Ахейлер троялықтарды қырды, әйелдер мен балаларды құл ретінде ұстады немесе сатты, храмдарды ұлықтады, осылайша қасиеттердің ашуын қоздырды. Ахейлердің азабы аз болды, көптегендері алыс жағалауларда жаңа елдер құрды. Кейін римдіктер өз тегін Афродитаның ұлы, троялық Аэнейге байлады, ол аман қалған троялықтарды қазіргі Италияға бастап әкелгендігі айтылады. Троя соғысының осы шолуы Проклдың баяндамасындағы оқиғалар ретін, сондай-ақ "Илиада", "Одиссея" және "Энеида" шығармаларын, басқа авторлардан алынған деректермен толықтырады.

Париж туралы үкім

Зевс Темидадан немесе Прометейден, Геракл оны Кавказдан босатқаннан кейін, әкесі Кронос сияқты, оның да өз ұлдарының бірінен құлатылатынын білді. Тағы бір болжамда грек жағалауындағы теңізде Зевс көрген теңіз перісі Тетистің ұлы өз әкесінен де ұлырақ болатыны айтылды. Осы себептердің бірі немесе екеуі үшін, Зевстің бұйрығымен немесе оны өсірген Гераға ұнағысы келгендіктен, Тетис Еакустың ұлы Пелеусқа, қарт патшаға берілді. Пелеус пен Тетистің тойына барлық құдайлар шақырылды және көптеген сыйлықтар әкелді, бірақ дау-жанжал құдайы Эрис Зевстің бұйрығымен Гермес есікте тоқтатылды. Ол ренжіді және есіктен өзінің сыйлығын лақтырды: алтын алма (το μήλον της έριδος), оған «Ең сұлуға» (καλλίστῃ Kallistē) деген жазу жазылған. Алманы Гера, Афина және Афродита таласты. Олар осы мәселеде қатты дауласты, ал қалған құдайлардың ешқайсысы екіншісінің ашуын қоздырмас үшін біреуін жақтауға батыл болмады. Соңында Зевс Гермеске үш құдайды Троя князі Парижға, оның тегін білмей, Ида тауында қойшы болып өскенге, жетектеуді бұйырды, өйткені болжам бойынша ол Трояның құлауына себеп болады. Ида бұлағында шомылғаннан кейін, құдайлар оған жалаңаш келді, жеңіске жеткісі үшін немесе Паридің тілегі бойынша. Париж олардың арасынан таңдау жасай алмады, сондықтан құдайлар пара беруге көшті. Афина Париске даналықты, соғыс шеберлігін және ең ұлы батырлардың қабілеттерін ұсынды; Гера оған саяси билікті және бүкіл Азияны басқаруды ұсынды; ал Афродита оған әлемдегі ең әдемі әйел, Спартаның Еленасының махаббатын ұсынды. Париж алманы Афродитаға берді және бірнеше оқиғадан кейін Трояға оралды, онда оны патшалық отбасы таныды. Пелеус пен Тетистің Ахилл есімді ұлы дүниеге келді. Ол қарттыққа дейін бейбіт өмір сүруі немесе жас кезінде соғыста қаза тауып, поэзия арқылы мәңгілікке ие болуы болжалды. Сонымен қатар, Ахилл тоғыз жасқа келгенде, Калхас Троя оның көмегінсіз қайтадан құламайтынын болжады. Көптеген дереккөздер Тетистің Ахилл нәресте кезінде өлмейтін болуына тырысқанын айтады. Кейбір жазбаларда ол оны әр түн сайын отқа ұстап, өлімдік бөліктерін өртеп, күндіз амброзиямен сүртіпті, бірақ Пелеус оның әрекеттерін ашып, тоқтатқан. Кейбір нұсқаларға сәйкес, Тетис осылайша бірнеше ұлын өлтірген, сондықтан Пелеустің әрекеті оның өмірін сақтап қалды. Басқа дереккөздерде Тетис Ахиллді Стиксте, яғни жер астына ағатын өзенде шомылдырып, оны су тиген жерде зақымдалмайтын етіп жасаған. Ол оны өкшесінен ұстағандықтан, ол толығымен суға батпады, сондықтан өкше өлді және жарақаттануға осал болды (осыдан «Ахилл өкшесі» деген сөз оқшауланған әлсіздік үшін пайда болды). Ол өсіп-өніп, барлық өлімдік батырлардың ең ұлысы болды. Калхастың болжамынан кейін Тетис Ахиллді Скироста, патша Ликомед сарайында жасырып, қыз кейпінде ұстады. Соғыстың шешуші сәтінде ол ұлына Гефест құдайлықпен жасалған қару-жарақпен көмектесті (төменде қараңыз).

Zeus came to learn from either Themis or Prometheus, after Heracles had released him from the Caucasus, that, like his father Cronus, he would be overthrown by one of his sons. Another prophecy stated that a son of the sea nymph Thetis, with whom Zeus fell in love after gazing upon her in the oceans off the Greek coast, would become greater than his father. For one or both of these reasons, either upon Zeus' orders or because she wished to please Hera, who had raised her, Thetis was betrothed to an elderly human king, Peleus, son of Aeacus. All of the gods were invited to Peleus and Thetis' wedding and brought many gifts, except Eris (the goddess of discord), who was stopped at the door by Hermes, on Zeus' order. Insulted, she threw from the door a gift of her own: a golden apple (το μήλον της έριδος) on which was inscribed the word καλλίστῃ Kallistē ("To the fairest"). The apple was claimed by Hera, Athena, and Aphrodite. They quarrelled bitterly over it, and none of the other gods would venture an opinion favouring one, for fear of earning the enmity of the other two. Eventually, Zeus ordered Hermes to lead the three goddesses to Paris, a prince of Troy, who, unaware of his ancestry, was being raised as a shepherd on Mount Ida, because of a prophecy that he would be the downfall of Troy. After bathing in the spring of Ida, the goddesses appeared to him naked, either for the sake of winning or at Paris' request. Paris was unable to decide among them, so the goddesses resorted to bribes. Athena offered Paris wisdom, skill in battle, and the abilities of the greatest warriors; Hera offered him political power and control of all of Asia; and Aphrodite offered him the love of the most beautiful woman in the world, Helen of Sparta. Paris awarded the apple to Aphrodite, and, after several adventures, returned to Troy, where he was recognised by his royal family. Peleus and Thetis bore a son, whom they named Achilles. It was foretold that he would either die of old age after an uneventful life, or die young in a battlefield and gain immortality through poetry. Furthermore, when Achilles was nine years old, Calchas had prophesied that Troy could not again fall without his help. A number of sources credit Thetis with attempting to make Achilles immortal when he was an infant. Some of these state that she held him over fire every night to burn away his mortal parts and rubbed him with ambrosia during the day, but Peleus discovered her actions and stopped her. According to some versions of this story, Thetis had already killed several sons in this manner, and Peleus' action therefore saved his son's life. Other sources state that Thetis bathed Achilles in the Styx, the river that runs to the underworld, making him invulnerable wherever he was touched by the water. Because she had held him by the heel, it was not entirely immersed during the bathing and thus the heel remained mortal and vulnerable to injury (hence the expression "Achilles' heel" for an isolated weakness). He grew up to be the greatest of all mortal warriors. After Calchas' prophecy, Thetis hid Achilles in Skyros at the court of King Lycomedes, where he was disguised as a girl. At a crucial point in the war, she assists her son by providing weapons divinely forged by Hephaestus (see below).

Париж мен Еленаның қашып кетуі

Әлемдегі ең сұлу әйел – Спарта патшасы Тиндарейдің қызы Елена еді. Оның анасы Леда болды, Зевс құс түрінде (қаз немесе аққу) оны зорлаған немесе сүйіндирген екен. Леданың төрт баласының – екі жұп егіздің – қайсысын Зевс, қайсысын Тиндарей туғанын анықтау туралы пікірлер әртүрлі. Дегенмен, Елена көбінесе Зевстің қызы деп есептеледі, ал кейде Немезис оның анасы деп айтылады. Еленаның көптеген күйеу болуға ниет білдірушілері болды, бірақ әкесі біреуін таңдауға батыл болмады, себебі қалғандары зорлық-зомбылыққа баратынынан қорқады. Соңында, Итакалық Одиссей бұл қиын жағдайды шешудің жолын ұсынды. Тиндарейдің Пенелопаға жасаған ниетін қолдауы үшін, ол Тиндарейге Еленаның барлық күйеу болуға ниет білдірушілерінен оның некесін қорғауға ант беруді талап етуін кеңес берді. Күйеу болуға ниет білдірушілер аттың кесілген бөліктерінің үстіне ант берді, бірақ олар наразылық білдірді. Тиндарей Менелайды таңдады. Менелай – әкесінің саяси шешімі еді. Ол бай және қуатты болды. Өзі жеке өтініш білдірмей, орнына інісі Агаммемнонды жіберді. Егер Еленаны жеңіп алса, Афродитаға 100 өгізден құрбандық шалатынына уәде берген, бірақ оны ұмытып, оның ашуын қоздырды. Менелай Еленамен бірге Спарта тағына отырды, оның ағалары Кастор мен Поллукс құдайларға айналғанда, ал Агаммемнон Еленаның әпкесі Клитемнестраға үйленіп, Микен тағын қайтарып алды. Париж, дипломатиялық миссиямен келгендей көрініп, Спартаға Еленаны алып, оны Трояға жеткізуге келді. Елена сарайға кіретінін көруге үлкермес бұрын, Купидон (Ерос) жебесімен атылып, Афродита уәделегендей, оны көрген кезде Парижге ғашық болды. Менелай өзінің қарындасы Кретейді жерлеу үшін Критке кеткен еді. Бір дерек бойынша, Париждің үкіміне әлі де қызғанышпен қараған Гера, дауыл жіберді. Еленаның ауыстырылғаны туралы мифті сицилиялық ақын Стесихор айтады, ал Гомер үшін Троядағы Елена – бір адам еді. Кеме содан кейін Сидонға тоқтады. Париз тұтқындалудан қорқып, біраз уақыт сонда болды, сосын Трояға аттанды. Паристің Еленаны ұрлап әкеткеніне бұрынғы оқиғалар себеп болды. Ио Микеннен алынды, Европа Финикиядан, Ясон Медеяны Колхидадан алып, ал троялық ханшайым Гесионе Геракл алып, оны Саламис қаласынан Теламонға берді. Геродоттың айтуынша, Париж осы мысалдарға сүйеніп, Грекиядан әйел ұрлауға батыл болды және басқа жағдайларда жазаланбағанын еске алды.

The most beautiful woman in the world was Helen, one of the daughters of Tyndareus, King of Sparta. Her mother was Leda, who had been either raped or seduced by Zeus in the form of a swan. Accounts differ over which of Leda's four children, two pairs of twins, were fathered by Zeus and which by Tyndareus. However, Helen is usually credited as Zeus' daughter, and sometimes Nemesis is credited as her mother. Helen had scores of suitors, and her father was unwilling to choose one for fear the others would retaliate violently. Finally, one of the suitors, Odysseus of Ithaca, proposed a plan to solve the dilemma. In exchange for Tyndareus' support of his own suit towards Penelope, he suggested that Tyndareus require all of Helen's suitors to promise that they would defend the marriage of Helen, regardless of whom he chose. The suitors duly swore the required oath on the severed pieces of a horse, although not without a certain amount of grumbling. Tyndareus chose Menelaus. Menelaus was a political choice on her father's part. He had wealth and power. He had humbly not petitioned for her himself, but instead sent his brother Agamemnon on his behalf. He had promised Aphrodite a hecatomb, a sacrifice of 100 oxen, if he won Helen, but forgot about it and earned her wrath. Menelaus inherited Tyndareus' throne of Sparta with Helen as his queen when her brothers, Castor and Pollux, became gods, and when Agamemnon married Helen's sister Clytemnestra and took back the throne of Mycenae. Paris, under the guise of a supposed diplomatic mission, went to Sparta to get Helen and bring her back to Troy. Before Helen could look up to see him enter the palace, she was shot with an arrow from Eros, otherwise known as Cupid, and fell in love with Paris when she saw him, as promised by Aphrodite. Menelaus had left for Crete to bury his uncle, Crateus. According to one account, Hera, still jealous over the judgement of Paris, sent a storm. The myth of Helen being switched is attributed to the Sicilian poet Stesichorus, while for Homer the Helen in Troy was one and the same. The ship then landed in Sidon. Paris, fearful of getting caught, spent some time there and then sailed to Troy. Paris' abduction of Helen had several precedents. Io was taken from Mycenae, Europa was taken from Phoenicia, Jason took Medea from Colchis, and the Trojan princess Hesione had been taken by Heracles, who gave her to Telamon of Salamis. According to Herodotus, Paris was emboldened by these examples to steal himself a wife from Greece, and expected no retribution, since there had been none in the other cases.

Ахаи әскерлерінің жиналуы және алғашқы жорық

Гомердің айтуынша, Менелай және оның одақтасы Одиссей Трояға сапар шегіп, Еленаны дипломатиялық жолмен қайтарып алуға әрекеттенді, бірақ нәтижесіз болды. Менелай содан кейін Агамемноннан Еленаға күйеу болуға ниет білдіргендердің сертін орындауға көмектесуін сұрады, яғни олар қайсысы таңдалған болса да, оның некесін қорғауға міндетті еді. Агамемнон келісіп, Ахая патшалары мен князьдарына елшілер жіберіп, оларды сертін орындауға және Еленаны қайтарып алуға шақырды.

Одиссей мен Ахилл

Менейлдің тойынан кейін Одиссей Пенелопаға үйленіп, Телемах атты ұлын дүниеге әкелді. Соғыстан қашу үшін ол ақылынан жаңылып, егістіктеріне тұз септі. Паламед оны алдап, сол кезде нәресте болған Телемахты тырманың жолына қойды. Одиссей ұлын өлтіруге келмей, ақыл-есі орнында екенін көрсетті, соның салдарынан оны соғысқа қатысуға мәжбүр етті. Бірақ Гомердің сөзіне сүйенсек, Одиссей әскерлік жорықтың бастапқы күнінен-ақ қолдаған және Пилос патшасы Нестормен бірге аймақтарды аралап, әскер жинаған. Скирос аралында Ахилл патшаның қызы Дидамиямен байланыс құрып, Неоптолем атты ұлын өмірге әкелді. Одиссей, Теламондық Аякс және Ахиллдің тәрбиешісі Феникс Ахиллді қайтару үшін барды. Ахиллдің анасы оны соғысқа бармау үшін әйел кейпінде жасырды, бірақ бір аңыз бойынша, олар дабыл қақты, сол кезде Ахилл қашқанның орнына, шабуылдаушылармен күресу үшін найзасын ұстап, өзін ашты. Паузанияның айтуынша, Гомердің сөзіне қарағанда, Ахилл Скироста жасырынбаған, қайта Троя соғысының бір бөлігі ретінде аралды бағындырған.

Аулистегі алғашқы жиналыс

Ахаи әскерлері алдымен Аулиске жиналды. Кипр патшасы Кинирас болмаса, барлық күйеулер өз әскерлерін жіберді. Ол Агамемнонға төс қаушықтарын жіберіп, 50 кеме жіберемін деп уәде бергенімен, Мигдалион ұлы басқарған бір ғана кеме және 49 саз балшықтан жасалған кеме жіберді. Идомен Микеннің Трояға қарсы соғысында крет контингентін басқаруға дайын болды, бірақ тек бірлескен қолбасшы ретінде, және оған рұқсат берілді. Соңғы келген қолбасшы – 15 жастағы Ахилл болды. Аполлонға құрбан шалған кезде, алтарьдан жылан шығып, жақын жердегі платан ағашындағы тор көгершіннің ұясына беттеді. Ол анасы мен тоғыз қозын жеп қойды, сосын тасқа айналды. Калхас мұны Троя соғыстың оныншы жылы түсетінін көрсететін белгі деп түсіндірді.

Телеф

Ахаилер соғысқа аттанғанда, олар жолды білмей, кездейсоқ Мизияға келіп түсті, оған Гераклдың ұлы, король Телеф билік етіп тұрды. Ол бұл жерге аркадиялықтардың бір бөлігін қоныстандыру үшін келген еді. Шайқаста Ахилл Терсандрды өлтірген Телефті жарақаттады. Жарасы жазылмағандықтан, Телеф оракулдан: «Бұл жараның соңы не болады?» деп сұрады. Оракул: «Жарақаттаған адам емдейді» деп жауап берді. Ахаилердің кемелері теңізге шығып, дауылға түсіп, шашырап кетті. Ахилл Скиросқа келіп, Деидамияға үйленді. Сосын Аулисте тағы бір жиын ұйымдастырылды. Телеф Орестті ұрлап алып, кепіл талап етіп, жараны емдеуді сұрады. Ахилл өзінің медициналық білімі жоқ екенін айтып, бас тартты. Одиссей жараны келтірген найзаның оны емдей алатынын ойлады. Найзадан ұсақ сынықтар алынып, жараға себілді, соның арқасында Телеф жазылып кетті. Телеф кейін Ахаилерге Трояға баратын жолды көрсетті.

Екінші жиналыс

Сегіз жыл өткен соң, дауыл оларды шашыратып жіберді, мыңнан астам кемелердің флоты қайтадан жиналды. Олар Аулиске жеткенде, жел де басылды. Пайғамбар Калхас Артемиданың Агаммнонды қасиетті орманда киелі бұғыны өлтіргені үшін немесе одан да жақсы аңшы екендігімен мақтанғаны үшін жазалап отырғанын айтты. Немесе Елена мен Тесейдің Елена Менелайға үйленген кезде Клитемнестраға сеніп тапсырылған қызы туралы. Агаммнон бұдан бас тартты, сонда басқа қолбасшылар Паламедті жорықтың басшысы етіп тағайындамақ деп қорқытты. Кейбір нұсқалар бойынша, Агаммнон кешірім сұрап, құрбандық шалды, бірақ басқалары оның орнына бұғы шалды немесе соңғы сәтте Артемида қызға аянып, оны өз ғибадатханаларының бірінде қыз ретінде қабылдады, оның орнына қошқар шалды. Ахаи әскерлері "Илиаданың" екінші кітабындағы Кемелер тізімінде егжей-тегжейлі сипатталған. Олардың құрамына материктік Грекиядан, Пелопоннестен, Додеканез аралдарынан, Криттен және Итакадан келген 28 отряд кірді, олардың ішінде 50 есушісі бар 1186 пентеконтер болды. Фукидидтің айтуынша, дәстүр бойынша шамамен 1200 кеме болған, Боэотиялық кемелерде 120 адам болса, ал Филоктеттің кемелерінде тек 50 есуші болған, бұл, барынша көп және барынша аз сандар болуы мүмкін. Бұл көрсеткіштер 70 000-нан 130 000-ға дейін адамнан тұратын күшті білдіреді. Кемелердің тағы бір тізімін Bibliotheca келтіреді, ол біршама өзгеше, бірақ сандар бойынша келіседі. Кейбір ғалымдар Гомердің тізімі – қола дәуіріндегі түпнұсқа құжат, мүмкін Ахаи қолбасшысының операциялар жоспары деп санайды. Басқалары оны Гомердің өнертапқан туындысы деп есептейді. "Илиаданың" екінші кітабында Гектор бастаған троялықтар мен олардың одақтастары да тізімделген: Аней бастаған дардандар, зелейлер, адрастейлер, перкотиандар, пеласгтар, фракиялықтар, цикондық зымыран тастаушылар, пайондық садақшылар, хализондар, мисиандар, фригийлер, меондықтар, милеттіктер, Сарпедон мен карийлер бастаған ликийліктер. Троя тілі туралы ештеңе айтылмаған; карийліктер ерекше түрде варвар тілінде сөйлейді, ал одақтас отрядтар көптеген тілдерде сөйлейтіні айтылады, сондықтан бұйрықтарды олардың жеке командирлері аударуға тиіс болды. "Илиададағы" троялықтар мен ахеялықтар бір дінді, бір мәдениетті бөліседі және жау батырлары бір-бірімен бір тілде сөйлейді, бірақ бұл драмалық эффект болуы мүмкін.

Eight years after the storm had scattered them, the fleet of more than a thousand ships was gathered again. When they had all reached Aulis, the winds ceased. The prophet Calchas stated that the goddess Artemis was punishing Agamemnon for killing either a sacred deer or a deer in a sacred grove, and boasting that he was a better hunter than she. or of Helen and Theseus entrusted to Clytemnestra when Helen married Menelaus. Agamemnon refused, and the other commanders threatened to make Palamedes commander of the expedition. According to some versions, Agamemnon relented and performed the sacrifice, but others claim that he sacrificed a deer in her place, or that at the last moment, Artemis took pity on the girl, and took her to be a maiden in one of her temples, substituting a lamb. The Achaean forces are described in detail in the Catalogue of Ships, in the second book of the Iliad. They consisted of 28 contingents from mainland Greece, the Peloponnese, the Dodecanese islands, Crete, and Ithaca, comprising 1186 pentekonters, ships with 50 rowers. Thucydides says that according to tradition there were about 1200 ships, and that the Boeotian ships had 120 men, while Philoctetes' ships only had the fifty rowers, these probably being maximum and minimum. These numbers would mean a total force of 70,000 to 130,000 men. Another catalogue of ships is given by the Bibliotheca that differs somewhat but agrees in numbers. Some scholars have claimed that Homer's catalogue is an original Bronze Age document, possibly the Achaean commander's order of operations. Others believe it was a fabrication of Homer. The second book of the Iliad also lists the Trojan allies, consisting of the Trojans themselves, led by Hector, and various allies listed as Dardanians led by Aeneas, Zeleians, Adrasteians, Percotians, Pelasgians, Thracians, Ciconian spearmen, Paionian archers, Halizones, Mysians, Phrygians, Maeonians, Miletians, Lycians led by Sarpedon and Carians. Nothing is said of the Trojan language; the Carians are specifically said to be barbarian speaking, and the allied contingents are said to have spoken many languages, requiring orders to be translated by their individual commanders. The Trojans and Achaeans in the Iliad share the same religion, same culture and the enemy heroes speak to each other in the same language, though this could be dramatic effect.

Филоктеттер

Филоктет Гераклдың досы болды, және Гераклдің жаназалық отын ешкім тұтатпағандықтан, ол оны тұтатты, соның арқасында Гераклдің садағы мен жебелерін алды. Ол Ахейлер үшін соғысуды жоспарлап, Троя соғысына жеті кемемен адамдармен жүзіп барды. Олар Крис аралында немесе Тенедос аралында, қалған флотпен бірге, жабдықтану үшін тоқтады. Содан кейін Филоктетті жылан шақты. Жарасы іріңдеп, жаман иіс шығарды; Одиссейдің кеңесімен Атрейдтар Филоктетті Лемнос аралында қалуға бұйырды. Агамменон Тенедостан Троя патшасы Приамға, Менелай мен Одиссейден құралған елшілік жіберіп, Еленаның қайтарылуын сұрады. Елшілікке бас тартылды. Филоктет Лемнос аралында он жыл тұрды, Софоклдің "Филоктет" трагедиясында бұл арал құмды дала болған деп айтылса, ал бұрынғы дәстүр бойынша Миниялықтар мекендеген.

Келу

Калхас кемеден түскеннен кейін құрлыққа ең бірінші басқан ахейдің бірінші болып қаза болатынын болжаған. Сондықтан, тіпті жетекші гректер де жағаға түсуге тартынды. Соңында, филакейлердің басшысы Протесилай бірінші болып жағаға шықты. Одиссей оны алдап, өзінің қалқанын алдымен тастап, соның үстіне қондырды, осылайша ол кемеден бірінші секіргенімен, Троя жеріне бірінші болып қонбады. Гектор жеке шайқаста Протесилайды өлтірді, бірақ троялықтар жағажайды басып алды. Екінші шабуыл кезінде Ахилл Посейдонның ұлы Цикнусты өлтірді. Троялықтар қала қабырғаларының қауіпсіздігіне қашып тығылды. Қабырғалар гректерге қарсы берік қорғаныс болып қызмет етті. Қабырғалардың құрылысы соншалықты таңғажайып болғандықтан, аңыз бойынша, оларды Посейдон мен Аполлон Троя патшасы Лаомедонға бір жыл бойы міндетті жұмыс істеу кезінде салған. Протесилай көптеген троялықтарды өлтірді, бірақ көптеген нұсқаларда оны Гектор өлтірді, ал басқалары Аней, Ахат немесе Эфорбты оның өлтірушісі деп атайды. Ахаилер оны Троидадан арғы жағында, Фракия түбегінде құдайша жерледі. Протесилайдың қазасынан кейін оның әскерін ағасы Подаркес басқарды.

Ахиллдің жорықтары

Ахаистер Трояны тоғыз жыл бойы қоршап алды. Соғыстың бұл бөлігі сақталған дереккөздерде ең аз зерттелген, олар соғыстың соңғы жылындағы оқиғалар туралы айтуға көбірек бейім. Алғашқы қонудан кейін әскер толығымен тек оныншы жылы қайта жиналды. Фукидид мұның себебін қаржы тапшылығымен байланыстырады. Олар Трояның одақтастарына шабуыл жасап, Фракия түбегінде шаруашылықпен айналысты. Троя ешқашан толықтай қоршауға алынбағандықтан, Кіші Азияның ішкі аймақтарымен байланысын сақтап қалды. Көмекші күштер соңғы сәттерге дейін келіп түсіп отырды. Ахаистер тек Дарданеллге кіретін жерді бақылады, ал Троя және оның одақтастары Абидос пен Сестостағы ең қысқа жолды бақылап, Еуропадағы одақтастарымен байланыс орнатып тұрды. Ахилл мен Аякс ахаистердің ең белсенділері болды, олар Троя одақтастарының жерлеріне шабуыл жасау үшін жеке әскерлерге басшылық етті. Гомердің сөзіне сенсек, Ахилл 11 қала мен 12 аралды бағындырған. Аполлодордың мәліметінше, ол Троад аймағындағы Энейдің жеріне шабуыл жасап, оның малын ұрлап кеткен. Ол сондай-ақ Лирнасс, Педасс және көптеген көршілес қалаларды жаулап алды, сондай-ақ Тройлді өлтірді; егер ол 20 жасқа жетсе, Троя құламас еді делінеді. Аполлодордың айтуынша, Какрид бұл тізімнің оңтүстікке тым шалқалап кеткенін, қате екенін айтады. Басқа дереккөздерде Ахилл Педасс, Монения, Митемна (Лесбоста) және Пейсидикелерді алғаны айтылады. Бұл қалалардан алынған олжалардың арасында Лирнес қаласынан Брисейс, ал Гипоплакиялық Фивадан Хрисейс болды, ол Агамемнонға берілді. Ол әкесінің бақтарында бұтақтар кесіп жүрген кезде, Патрокл оны Лемноста құл ретінде сатты.

Аякс пен петей ойыны

Теламонның ұлы Аякс Тракия жарым аралын қиратты, оның патшасы Приамның күйеу баласы Полиместор болды. Полиместор Приамның балаларының бірі, оның қамқорлығында болған Полидорды тапсырды. Содан кейін ол фригиялық патша Телеуттың қаласына шабуыл жасап, жекпе-жекте оны өлтіріп, қызы Текмессаны алып кетті. Аякс Ида тауында да, айналасында да троялық малдарды аулады. Саз сыйықтарындағы көптеген суреттер әдебиетте айтылмаған бір оқиғаны көрсетеді. Соғыс барысында Ахилл мен Аякс тақта ойыны (petteia) ойнап отырды. Олар ойынға беріліп, айналасындағы шайқасқа ешқандай назар бермеді. Троялықтар шабуылдап, батырларға жетіп келді, оларды тек Афинаның араласуы ғана құтқарып қалды.

Паламедтің өлімі

Одиссей Тракияға астық әкелуге жіберілді, бірақ ол бос қолмен қайтып келді. Паламед оны қорлағанда, Одиссей оны одан жақсы істеуге шақырды. Паламед теңізге шығып, астықпен толы қайықпен оралды. Одиссей Паламедтің өз ұлының өміріне қауіп келтіргенін ешқашан кешірмеді. Одиссей кек алу үшін Приамнан Паламедке жазылған айыптау хатын жасады және Паламедтің жатағына алтын жасырды. Хат пен алтын "табылды", содан кейін Агамемнон Паламедті мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен таспен өлтірді. Бірақ Паузания Киприядан келтірген дерек бойынша, Одиссей мен Диомед Паламедті балық аулап жүргенде суға батырды, ал Диктис Одиссей мен Диомед Паламедті алтын бар деген құдыққа аңдап, сосын таспен өлтірді дейді. Паламедтің әкесі Науплий Троадқа әділдік сұрап барды, бірақ одан бас тартты. Кек ретінде Науплий Ахай патшалықтарында саяхаттап, патшалардың әйелдеріне олардың троялық кәнизактарын алып келіп, оларды тақтан түсіретінін айтты. Көптеген грек әйелдері күйеулеріне опасыздық жасады, ең бастысы – Агаммнонның әйелі Клитемнестра, оны Тиесттің ұлы Эгист азғырып, құмарлыққа берді.

Көтеріліс

Құрғақ жерге қоныс аударғаннан кейінгі тоғыз жылдың соңына таяп, Ахей әскері, соғыстан және жетіспей жатқан жабдықтаудан шаршап, басшыларына қарсы бүлік көтеріп, өз үйлеріне қайтуды талап етті. "Киприя" бойынша, Ахилл әскерді қалуға мәжбүрледі.

" Илиада "

Аполлонның діни қызметкері, Хрисейдің әкесі Хриз, өз қызын қайтаруды сұрау үшін Агамемнонға келді. Агамемнон бас тартып, Хризесті қорлады, ол Аполлонға дұға етіп, оның жамандыққа ұшырағаны үшін кек алуын тіледі. Аполлон ашуланып, ахей армиясын обаға шалдықты. Агамемнон обаны тоқтату үшін Хризеиді қайтаруға мәжбүр болды және Ахиллдің сүйіктісі Брисейді өзіне алды. Агамемнонның жасаған опасынан ашуланған Ахилл енді соғысқа қатыспайтынын шешті. Ол анасы Тетистен Зевске араласуын өтінді, ол Ахилл жоқ кезде троялықтарға жеңіс сыйлауға келісті, ол ахейлердің ең батыл жауынгері еді. Ахилл соғыстан шыққаннан кейін ахейлер бастапқыда сәттілікке жетті. Екі әскер де жағаға қонғаннан бері алғаш рет толық құрамымен жиналды. Менелай мен Парис жекпе-жекке шықты, бірақ Афродита жеңілген Паристі шайқас алаңынан алып кетті. Бітім бұзылғаннан кейін, әскерлер қайтадан соғыса бастады. Диомед ахейлер арасында үлкен даңққа ие болды, ол троялық батыр Пандарды өлтірді және Энейді өлтіруге жақындады, бірақ оны анасы Афродита құтқарды. Афинаның көмегімен Диомед Афродита мен Арес құдайларын жаралады. Бірақ келесі күндері троялықтар ахейлерді лагерьлеріне кері тартты және Посейдон ахей қабырғасында тоқтатып қойды. Бірақ келесі күні Зевстің көмегімен троялықтар ахейлер лагеріне еніп, ахей кемелерін өртеп жіберуге айналды. Ахиллдің оралуын өтінуге бұрынғы әрекеттері сәтсіз аяқталды, бірақ Гектор Протесилайдың кемесін өртегеннен кейін, ол серігі Патроклға Ахиллдің қаруын киіп, әскерін жетектеп, шайқасқа шығуға рұқсат берді. Патрокл троялықтарды Троя қабырғаларына дейін қуды, бірақ Аполлонның араласуымен қалаға шабуыл жасаудан тоқтатылды. Патроклды Гектор өлтірді, ол Ахиллдің қаруын Патроклдың денесінен алды. Ахилл Патроклдың өліміне қатты қайғырып, Гектордан кек алуға ант берді. Ахилл мен Патроклдың қарым-қатынасының нақты мәні талқылау тақырыбы болып табылады. Олар өте жақын болғанымен, Гомер оларды махаббаттас ретінде нақты көрсете қоймады, бірақ грек әдебиетінің архаикалық және классикалық кезеңдерінде, әсіресе Эсхил, Эсхин және Платонның еңбектерінде олар солай бейнеленген. Ол Агамемнонмен татуласып, Брисейді Агамемнонның қолы тимеген күйінде қайта алды. Ол құдай Гефест жасаған жаңа қару-жарақ алып, қайтадан шайқасқа кірді. Ол көптеген троялықтарды өлтірді және Энейді өлтіруге жақындады, бірақ Посейдон оны құтқарды. Ахилл өзен құдайы Скамандрмен соғысты, содан кейін құдайлардың шайқасы болды. Троя армиясы қалаға қайтып келді, тек Гектор ғана Афина алдағандықтан қабырға сыртында қалды. Ахилл Гекторды өлтірді, содан кейін оның денесін соғыс күймесінен сүйреп әкеліп, троялықтарға жерлеу үшін қайтарудан бас тартты. Бірақ денесі Аполлон мен Афродитаның күшімен зақымдалмастан сақталды. Ахейлер Патрокл үшін қоштасу рәсімін өткізді. Содан кейін Приам Гермес басшылығымен Ахиллдің шатырына келіп, Гектордың денесін қайтаруын өтінді. Әскерлер мәйітті жерлеуге рұқсат беру үшін уақытша бітім жасады. "Илиада" Гектордың қоштасу рәсімімен аяқталады.

Chryses, a priest of Apollo and father of Chryseis, came to Agamemnon to ask for the return of his daughter. Agamemnon refused, and insulted Chryses, who prayed to Apollo to avenge his ill treatment. Enraged, Apollo afflicted the Achaean army with plague. Agamemnon was forced to return Chryseis to end the plague, and took Achilles' concubine Briseis as his own. Enraged at the dishonour Agamemnon had inflicted upon him, Achilles decided he would no longer fight. He asked his mother, Thetis, to intercede with Zeus, who agreed to give the Trojans success in the absence of Achilles, the best warrior of the Achaeans. After the withdrawal of Achilles, the Achaeans were initially successful. Both armies gathered in full for the first time since the landing. Menelaus and Paris fought a duel, which ended when Aphrodite snatched the beaten Paris from the field. With the truce broken, the armies began fighting again. Diomedes won great renown amongst the Achaeans, killing the Trojan hero Pandaros and nearly killing Aeneas, who was only saved by his mother, Aphrodite. With the assistance of Athena, Diomedes then wounded the gods Aphrodite and Ares. During the next days, however, the Trojans drove the Achaeans back to their camp and were stopped at the Achaean wall by Poseidon. The next day, though, with Zeus' help, the Trojans broke into the Achaean camp and were on the verge of setting fire to the Achaean ships. An earlier appeal to Achilles to return was rejected, but after Hector burned Protesilaus' ship, he allowed his companion Patroclus to go into battle wearing Achilles' armour and lead his army. Patroclus drove the Trojans all the way back to the walls of Troy, and was only prevented from storming the city by the intervention of Apollo. Patroclus was then killed by Hector, who took Achilles' armour from the body of Patroclus. Achilles, maddened with grief over the death of Patroclus, swore to kill Hector in revenge. The exact nature of Achilles' relationship to Patroclus is the subject of some debate. Although certainly very close, Achilles and Patroclus are never explicitly cast as lovers by Homer, but they were depicted as such in the archaic and classical periods of Greek literature, particularly in the works of Aeschylus, Aeschines and Plato. He was reconciled with Agamemnon and received Briseis back, untouched by Agamemnon. He received a new set of arms, forged by the god Hephaestus, and returned to the battlefield. He slaughtered many Trojans, and nearly killed Aeneas, who was saved by Poseidon. Achilles fought with the river god Scamander, and a battle of the gods followed. The Trojan army returned to the city, except for Hector, who remained outside the walls because he was tricked by Athena. Achilles killed Hector, and afterwards he dragged Hector's body from his chariot and refused to return the body to the Trojans for burial. The body nevertheless remained unscathed as it was preserved from all injury by Apollo and Aphrodite. The Achaeans then conducted funeral games for Patroclus. Afterwards, Priam came to Achilles' tent, guided by Hermes, and asked Achilles to return Hector's body. The armies made a temporary truce to allow the burial of the dead. The Iliad ends with the funeral of Hector.

Пентасилея және Ахиллдің өлімі

Гекторды жерлегеннен кейін көп ұзамай Амазонка патшайымы Пентселие әскерлерімен бірге келді. Отрера мен Арес қызы Пентселие, қателікпен әпкесі Гипполитаны өлтірді. Приам оны осы ісінен тазартып, оның орнына ол үшін шайқасып, көптеген адамдарды, соның ішінде Махаонды (Паузания бойынша, Махаонды Эврипил өлтірді), ал бір дерек бойынша Тетистің тілегімен қайта тірілген Ахиллдің өзін өлтірді. Тағы бір дерек бойынша, Пентселияны Ахилл өлтірді де, кейін оның қазасына күйінді. Терсит, қарапайым жауынгер және ахайлардың ең келмейтіні, Ахиллдің қайғысына тіл тигізіп, Ахилл оны өлтірді. Содан кейін даудан соң ол Лесбосқа сапар шекті, онда Аполлонға, Артемидаға және Летоға құрбандық шалып, Одиссей оны кісі өлтіргені үшін тазартып берді. Ол өгей бауыры Приамға көмектесу үшін келді. Ол тікелей Эфиопиядан келген жоқ, бірақ Персиядағы Сузадан, арадағы барлық халықтарды бағындырып, немесе Кавказдан, эфиопиялықтар мен үндістердің әскерін бастап келді. Ахилл сияқты, ол да Гефест жасаған қару-жарақ киді. Келесі шайқаста Мемнон Антилохты өлтірді, ол әкесі Несторды құтқару үшін Мемнонның соққысын қабылдады. Содан кейін Ахилл мен Мемнон шайқасты. Зевс екі батырдың тағдырын таразылап көрді; Мемнонның таразысы төмен түсіп, Ахилл оны өлтірді. Ахилл троялықтарды қалаларына дейін қуды да, ішке кірді. Құдайлар оның өз балаларының көптегенін өлтіргенін көріп, оның өлу уақыты жеткенін түсінді. Ол Пэрис Аполлонның нұсқауымен атқан улағы бар жебеден қаза тапты. Тағы бір дерек бойынша, ол Пэриске үйленген кезде, Тримбрай Аполлонының ғибадатханасында, бұрын Тройлды өлтірген жерде, артына (немесе өкшесіне) пышақтан қаза тапты. Екі дерек те Ахиллдің шайқаста жеңілмейтінін айтады, оның өлтірушісіне батылдық танытпайды. Оның сүйектері Патроклдың сүйектерімен қосылып, аза тұру рәсімдері өткізілді. Аякс сияқты, Ахилл де Дунай өзенінің құйылысындағы Лейке аралында қайтыс болғаннан кейін тірідей бейнеленеді.

Shortly after the burial of Hector, Penthesilea, queen of the Amazons, arrived with her warriors. Penthesilea, daughter of Otrera and Ares, had accidentally killed her sister Hippolyte. She was purified from this action by Priam, and in exchange she fought for him and killed many, including Machaon (according to Pausanias, Machaon was killed by Eurypylus), and according to one version, Achilles himself, who was resurrected at the request of Thetis. In another version, Penthesilia was killed by Achilles, who would later mourn her after her death. Thersites, a simple soldier and the ugliest Achaean, taunted Achilles over his grief Achilles slew Thersites, and after a dispute sailed to Lesbos, where he was purified for his murder by Odysseus after sacrificing to Apollo, Artemis, and Leto. came with his host to help his stepbrother Priam. He did not come directly from Ethiopia, but either from Susa in Persia, conquering all the peoples in between, or from the Caucasus, leading an army of Ethiopians and Indians. Like Achilles, he wore armour made by Hephaestus. In the ensuing battle, Memnon killed Antilochus, who took one of Memnon's blows to save his father Nestor. Achilles and Memnon then fought. Zeus weighed the fate of the two heroes; the weight containing that of Memnon sank, and he was slain by Achilles. Achilles chased the Trojans to their city, which he entered. The gods, seeing that he had killed too many of their children, decided that it was his time to die. He was killed after Paris shot a poisoned arrow that was guided by Apollo. In another version he was killed by a knife to the back (or heel) by Paris, while marrying Polyxena, daughter of Priam, in the temple of Thymbraean Apollo, the site where he had earlier killed Troilus. Both versions conspicuously deny the killer any sort of valour, saying Achilles remained undefeated on the battlefield. His bones were mingled with those of Patroclus, and funeral games were held. Like Ajax, Achilles is represented as living after his death in the island of Leuke, at the mouth of the Danube River.

Пайғамбарлықтар

Он жылдан кейін, Лемнос аймағында Филоктетпен бірге болған Гераклдің садағысыз Трояның құламайтыны болжалды. Одиссей мен Диомед Филоктетті алып келді, оның жарасы жазылған еді. Филоктет Парижді атып өлтірді. Аполлодордың сөзінше, Париждің бауырлары Хелен мен Дейфоб Хеленнің қолы үшін таласты. Дейфоб жеңіске жетті, ал Елена Трояны тастап, Ида тауына қашты. Калхас Елена Трояның құлауына қатысты болжамдарды білетінін айтты, сондықтан Одиссей Еленаны тоқтатып сұрады. Елена ахейліктерге Пелопстың сүйектерін алып, Ахиллдің ұлы Неоптолемді олар үшін соғысуға көндіріп, троялық Палладиумды ұрласа, жеңіске жететіндерін айтты. Гректер Пелопстың сүйектерін алып, Одиссейді Скиростағы Ликомед патшасының сарайында жасырынып отырған Неоптолемді алып келуге жіберді. Одиссей оған әкесінің қаруларын берді. Гомердің айтуынша, Телефтың ұлы Эврипил троялықтарға көмекке үлкен кетейлік әскерін, ал Аполлодордың сөзінше, хеттер немесе мисиандарды бастап келді. Эврипил Махаонды өлтірді, бірақ Неоптолем оны өлтірді. Жалқау болып киінген Одиссей Трояға тыңшылық үшін кірді, бірақ Елена оны таныды. Елен үйіне сағынышпен, Одиссеймен бірге астыртын жоспар құрды. Кейін Еленаның көмегімен Одиссей мен Диомед Палладиумды ұрлап алды.

Троялық жылқы

Соғыс бір соңғы жоспармен аяқталды. Одиссей жаңа айла ойлап тапты – троялықтарға қасиетті санаған үлкен, іші қуыс ағаштан жасалған жылқы. Оны Эпей салып, ал Афина басшылық етті, Аполлонға арналған киізді ағаштарынан, үстіне мына жазумен: "Гректер Афинаға үйлеріне қайтқандары үшін осы құрбандықты арнайды". Ішінде Одиссей бастаған әскерлер жасырылды. Қалған әскер лагерьді өртеп, Тенедосқа бет бұрды. Троялықтар гректер кеткенін көргенде, соғыс аяқталды деп ойлап, "қуанышпен жылқыны қала ішіне сүйреп кіргізді", оны не істері жайлы пікірталас жүргізіп. Кейбіреулері оны жартастан лақтырып тастау керек деді, енді біреулері өртеп жіберу керек, ал үшіншілері Афинаға құрбандық еткені жөн деді. Кассандра да, Лаокоон да жылқыны қабылдамауға ескертті. Кассандраға Аполлон болжам айту қабілетін сыйлағанмен, сонымен бірге Аполлон оған ешқашан сенбеу үшін қарғыс жіберген еді. Сосын теңізден жыландар шығып, Лаокоонды және оның екі ұлының біреуін, немесе тек ұлдарын жұтып қойды, бұл оқиға Энейдің ізбасарларын қатты қорқытып, оларды Ида тауына қарай кері шегіндірді. Ал жылқының ішіндегі әскерлер шығып, күзетшілерді өлтірді.

Қайтарым

Ахаиялықтардың ғибадатханаларын қиратуы мен басқа да қасиетті орындарына жасаған құрметсіздік әрекеттеріне қаһарланып, құдайлар көпшілігінің үйлеріне қайта оралмайтынына шешім берді. Тенос аралынан қайтып келе жатқан флотқа дауыл соқты. Науплий, ұлы Паламедтің өлтірілуіне кек қайтару үшін, Каферей мүйісінде (қазіргі Евбеядағы Cavo D'Oro деп белгілі) жалған шамдар қойды, нәтижесінде көптеген кемелер құлап кетті. Агамменон қатты дауылдан кейін Кассандрамен бірге Аргосқа қауіпсіз оралды. Ол мен Кассандраны Эгист (ертедегі нұсқаларда), немесе Клитемнестра, немесе екеуі де өлтірді. Кейіннен Электра мен Орест әкесінің кекін алды, бірақ Фуриялар Оресті қуды. Троядағы ең лайықты мінез-құлқымен және тонауға қатыспаған Нестор ғана жылдам және қауіпсіз оралды. Соғыстан аман қалған әскері де онымен бірге қауіпсіз үйлеріне жетті, бірақ кейіннен олар шығып, Оңтүстік Италиядағы Метапонтийді құрды. Аякс Кіші, құдайлардың қаһарына басқалардан гөрі көбірек төтеп берген, ешқашан қайтып келмеді. Оның кемесі Афина жіберген дауылдан қирады, ол Зевстің алқызының бірін алып, кемені жарып жіберді. Экипаж тасқа құлады, бірақ Посейдон оған соққы берді, Аякс теңізге құлап, суға батып кетті. Оны Тетис Миконос немесе Делосқа жерледі. Теломонның ұлы, Аякспен туған інісі Тейкер, ағасының өлімі үшін әкесімен соттасты. Әкесі оны мүліктен шығарып, Саламис аралына қайта оралуға рұқсат бермеді. Ол Пейрейдегі Фреаттис жанындағы теңізде болды. Ол жауапкершіліктен босатылды, бірақ денесі мен қаруын қайтармағаны үшін немқұрайлылық жасады деп танылды. Ол әскерімен (әйелдерін алып) Кипрдегі Саламис қаласын құрды. Афиналықтар кейіннен оның ұлы патшалығын Тесейдің ұлдарына қалдырды деген аңыз жасады (Мегараға емес). Неоптолем, Еленаның кеңесімен, құрлықта саяхаттағанда оны әрқашан Андромаха сүйреп жүрді. Ол Одиссеймен кездесіп, Ахиллдің ұстазы Фениксті цикондықтардың жеріне жерледі. Олар Молоссияны (Эпир) жаулап алды, ал Неоптолем Андромахадан Молоссты тудырып, кейіннен оған тақ берді. Осылайша Эпир патшалары өз тегін Ахиллден шығарды, сондай-ақ Ескендір Зұлқарнайын да, оның анасы сол әулеттен шыққан. Ескендір Зұлқарнайын мен Македония патшалары да өздерін Гераклдан тараған деп мәлімдеді. Елена Молоссияда қала құрып, онда қоныстанды, ал Неоптолем оған анасы Дидамияны әйел етіп берді. Пелей қайтыс болғаннан кейін Фтия тағына отырды. Ол Менелайдың қызы Гермиона үшін Орестпен (Агамемнонның ұлы) қақтығысқа түсті және Дельфиде өлтіріліп, сол жерге жерленді. Рим мифтерінде Фтия патшалығын Андромахаға үйленген Хелен басып алды. Олар басқа Троялық босқындарға қонақжайлық көрсетті, соның ішінде саяхаты кезінде сонда келген Энейге де. Диомедті алдымен дауыл Ликия жағалауына лақтырып жіберді, онда оны Лик патшасы Ареске құрбандыққа шалуға тиіс болды, бірақ патшаның қызы Каллирхо оған аянып, қашуға көмектесті. Содан кейін ол кездейсоқ Аттикаға, Фалеронға ұшып келді. Олардың одақтас екенін білмеген афиналықтар оларға шабуыл жасады. Көптеген адамдар қаза тауып, Демофон Палладийді басып алды. Ақыры ол Аргосқа жетіп, әйелі Эгиалеяның адалдығын бұзғанын көрді. Ол одан жиреніп, Этолияға кетті. Кейінгі дәстүрлерге сәйкес, ол бірнеше оқиғаларға қатысып, Оңтүстік Италияда Канузиум мен Аргириппаны құрды. Филоктет, бүлікке байланысты, қаласынан қуылды және Италияға көшіп, Кротон мен Тюрий арасында Петилия, Ескі Кримисса және Хоне қалаларын құрды. Левкандықтарға қарсы соғысқаннан кейін ол онда саяхатшы Аполлонның ғибадатханасын салды және оған садағын бағыштады. Гомердің айтуынша, Идомен үйіне аман-есен жетті. Кейіннен басқа бір дәстүр қалыптасты. Соғыстан кейін Идоменнің кемесі қатты дауылға ұшырады. Идомен Посейдонға үйіне оралғанда көретін алғашқы тірі нәрсені құрбандыққа шалатынын уәде етті, егер Посейдон оның кемесі мен экипажын құтқарса. Ол алғаш көрген тірі нәрсе - өз ұлы болды, сонымен Идомен оны құрбандыққа шалды. Ұлын өлтіргеніне ашуланған құдайлар Критке індет жіберді. Оның халқы оны Италиядағы Калабрияға, содан кейін Кіші Азиядағы Колофонға жер аударды, онда ол қайтыс болды. Кішігірім ахаиялықтардың ішінде үйлеріне жеткендер өте аз болды.

The gods were very angry over the destruction of their temples and other sacrilegious acts by the Achaeans, and decided that most would not return home. A storm fell on the returning fleet off Tenos island. Nauplius, in revenge for the murder of his son Palamedes, set up false lights in Cape Caphereus (also known today as Cavo D'Oro, in Euboea) and many were shipwrecked. Agamemnon had made it back to Argos safely with Cassandra in his possession after some stormy weather. He and Cassandra were slain by Aegisthus (in the oldest versions of the story) or by Clytemnestra or by both of them. Electra and Orestes later avenged their father but Orestes was the one who was chased by the Furies. Nestor, who had the best conduct in Troy and did not take part in the looting, was the only hero who had a fast and safe return. Those of his army that survived the war also reached home with him safely but later left and colonised Metapontium in Southern Italy. Ajax the Lesser, who had endured more than the others the wrath of the Gods, never returned. His ship was wrecked by a storm sent by Athena, who borrowed one of Zeus' thunderbolts and tore the ship to pieces. The crew managed to land in a rock but Poseidon struck it and Ajax fell in the sea and drowned. He was buried by Thetis in Myconos or Delos. Teucer, son of Telamon and half brother of Ajax, stood trial by his father for his half brother's death. He was disowned by his father and was not allowed back on Salamis Island. He was at sea near Phreattys in Peiraeus. He was acquitted of responsibility but found guilty of negligence because he did not return his dead body or his arms. He left with his army (who took their wives) and founded Salamis in Cyprus. The Athenians later created a political myth that his son left his kingdom to Theseus' sons (and not to Megara). Neoptolemus, following the advice of Helenus, who accompanied him when he travelled over land, was always accompanied by Andromache. He met Odysseus and they buried Achilles' teacher Phoenix on the land of the Ciconians. They then conquered the land of the Molossians (Epirus) and Neoptolemus had a child by Andromache, Molossus, to whom he later gave the throne. Thus the kings of Epirus claimed their lineage from Achilles, and so did Alexander the Great, whose mother was of that royal house. Alexander the Great and the kings of Macedon also claimed to be descended from Heracles. Helenus founded a city in Molossia and inhabited it, and Neoptolemus gave him his mother Deidamia as wife. After Peleus died he succeeded Phtia's throne. He had a feud with Orestes (son of Agamemnon) over Menelaus' daughter Hermione, and was killed in Delphi, where he was buried. In Roman myths, the kingdom of Phtia was taken over by Helenus, who married Andromache. They offered hospitality to other Trojan refugees, including Aeneas, who paid a visit there during his wanderings. Diomedes was first thrown by a storm on the coast of Lycia, where he was to be sacrificed to Ares by king Lycus, but Callirrhoe, the king's daughter, took pity upon him, and assisted him in escaping. He then accidentally landed in Attica, in Phaleron. The Athenians, unaware that they were allies, attacked them. Many were killed, and Demophon took the Palladium. He finally landed in Argos, where he found his wife Aegialeia committing adultery. In disgust, he left for Aetolia. According to later traditions, he had some adventures and founded Canusium and Argyrippa in Southern Italy. Philoctetes, due to a sedition, was driven from his city and emigrated to Italy, where he founded the cities of Petilia, Old Crimissa, and Chone, between Croton and Thurii. After making war on the Leucanians he founded there a sanctuary of Apollo the Wanderer, to whom also he dedicated his bow. According to Homer, Idomeneus reached his house safe and sound. Another tradition later formed. After the war, Idomeneus's ship hit a horrible storm. Idomeneus promised Poseidon that he would sacrifice the first living thing he saw when he returned home if Poseidon would save his ship and crew. The first living thing he saw was his son, whom Idomeneus duly sacrificed. The gods were angry at his murder of his own son and they sent a plague to Crete. His people sent him into exile to Calabria in Italy, and then to Colophon, in Asia Minor, where he died. Among the lesser Achaeans very few reached their homes.

Атрей әулеті

Одиссеяға сәйкес, Менелайдың флотын дауылдар Крит пен Мысырға қарай айдап, желдің тыныш болуына байланысты олар қайта жолға шыға алмады. Оның кемелерінің тек бесеуі ғана аман қалды. Кейбір әңгімелерде Париж алып кеткен Елена – жалған болған, ал нағыз Елена Мысырда болған, ол жерде Менелаймен қайта қосылған. Протей Менелайға өлімінен кейін ол Елизиумға (Жұмаққа) баратынын айтты. Менелай Троядан кеткеннен кейін сегіз жыл өткен соң Еленамен Спартаға оралды. Агаммнон Кассандрамен бірге Аргосқа қайтты. Оның әйелі Клитемнестра (Еленаның қарындасы) Агаммнон Аргосты қайта басып алудан бұрын жаулап алған ағайыны Тиесттің ұлы Эгистпен байланыста болды. Мүмкін, Ифигенияның өліміне кек қайтару үшін, Клитемнестра сүйіктісімен бірге Агаммнонды өлтіруді жоспарлады. Кассандра осы өлтіруді болжады және Агаммнонды ескертті, бірақ ол оған құлақ қоймады. Ол түрлі нұсқалар бойынша тойда немесе ваннада өлтірілді. Кассандра да өлтірілді. Агаммнонның ұлы Орест, алысқа кеткеннен кейін, әкесінің өлімін қайтару үшін әпкесі Электрамен бірге оралды. Ол Клитемнестра мен Эгистты өлтіріп, әкесінің тағына отырды.

Одиссея

Одиссейдің Итакаға он жылдық сапары Гомердің "Одиссея" дастанында баяндалған. Одиссей мен оның серіктері Ахаялықтарға беймәлім аралдарға соққыға ұшырады; Одиссей онда көптеген оқиғаларға қатысты, соның ішінде әйгілі Циклоп Полифеммен кездесуі және Артық дүниеде (Хадесте) көреген Тирезиймен кездесуі болды. Тринакия аралында Одиссейдің серіктері күн құдайы Гелиостың қасиетті малын жеді. Осы құрметсіздік үшін Одиссейдің кемелері қирады, ал оның барлық серіктері қаза тапты. Одиссей мал жемегендіктен, оған өмір сүруге рұқсат берілді; ол Огигия аралына жағаға шығып, онда нимфа Калипсомен бірге өмір сүрді. Жеті жылдан кейін құдайлар Одиссейді үйіне қайтаруға шешім қабылдады; ол кішкентай салмен Шерияға, Фейактардың мекеніне барды, олар оған Итакаға жол берді. Өз еліне келген соң, Одиссей ескі тіршілікке келген қария кейпінде саяхаттады. Оны оның иті Аргос таныды, ол оның құшағында көз жұмды. Содан кейін ол өзінің әйелі Пенелопаның 20 жыл бойы оған адал болғанын білді, оның тамағын жеп, мүлкін ысыраптап жатқан көптеген күйеушілерге қарамастан. Өзінің ұлы Телемах, Афина және шошқашы Еумейдің көмегімен ол Пенелопаға сыпайылық көрсеткен Медон мен Пенелопаға қарсы күйеушілерге көмектесуге мәжбүр болған жергілікті әнші Фемийден басқа барлығын өлтірді. Пенелопа Одиссейдің өзі екеніне көз жеткізу үшін оның қиынырақ садағымен сынады, ол оны кешірді. Келесі күні күйеушілердің туыстары одан кек алуға тырысты, бірақ оларды Афина тоқтатты.

Телегония

"Телегония" "Одиссея" аяқталған жерден басталады, яғни өлген күйеулерді жерлеуден басталып, Одиссейдің өлімімен аяқталады. Одиссей отанына оралғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Одиссей мен Киркеден туған ұлы Телегон Итакаға келіп, аралды тонады. Одиссей шабуылды тойтаруға тырысқанда, өзінің танылмаған ұлынан қаза тапты. Телегон әкесін өлтіргенін түсінген соң, оның денесін анасы Киркеге, сондай-ақ Телемах пен Пенелопаға алып келді. Кирке оларды өлмес етіп жасады; кейін Телегон Пенелопаға, ал Телемах Киркеге үйленді.

Энеид

Троялық аман қалған Энейдің саяхаты және троялық босқындарды Италияға қоныстандыруы Вергилийдің латын эпопеясы «Энеиданың» тақырыбы болып табылады. Август тұсында жазылған Вергилий, өзінің батырының Трояның құлауы туралы «Энеиданың» екінші, он екі кітабында бірінші тұлғада баяндайды; «Илиадада» кездеспейтін Троялық жылқы Вергилийдің айтуынша, аңызға айналды. Эней аман қалғандардың тобын қаладан алып кетеді, олардың ішінде ұлы Асканий (Иул деп те аталады), мүйіз тартқыш Мисен, әкесі Анхис, емші Иапикс, адал серігі Ахат және жол көрсетуші Мимас бар. Оның әйелі Креуса қала тоналғанда қаза табады. Эней Трояның Ларес және Пенаттарын да алып кетеді, римдіктер оларды Римнің қауіпсіздігінің кепілі ретінде сақтап қалды деп есептейді. Троялықтардың аман қалғандары жаңа отан табу үшін бірнеше кемемен қашып кетеді. Олар бірнеше көршілес елдерге қоныстанса да, олардың ешқайсысы қонақжайлы болмайды, соңында оракул оларға ата-бабаларының жеріне қайта оралу керектігін айтады. Олар бірінші кезде Дардан бір кезде қоныстанған Критте орналасуға тырысады, бірақ оны Идоменейді қуып шығарған сор аурудың зардабынан қираған күйде табады. Олар Гелена мен Андромаха басқарған елді мекенді табады, бірақ онда тұрудан бас тартады. Жеті жылдан кейін олар Карфагенге жетеді, онда Эней патшайым Дидомен махаббатқа түседі (дәстүр бойынша Карфаген б.з.д. 814 жылы құрылған, троялық босқындардың бірнеше жүз жыл бұрын келгені мифтік дәстүрдегі хронологиялық қиындықтарды көрсетеді). Соңында құдайлар Энейге жолын жалғастыруды бұйырады, ол және оның халқы Италиядағы Тибр өзенінің сағасына жетеді. Дидо өзін-өзі өлтіреді, ал Энейдің оған жасаған опасыздығы Рим мен Карфаген арасындағы ұзақ антагонизмнің бір бөлігі ретінде қарастырылады, ол Пуникалық соғыстарда көрініс берді және Римнің гегемониясына әкелді. Кумада Сибилла Энейді әдеттегідей әлемге сүңгітеді, онда оның қайтыс болған әкесінің көлеңкісі жетекші болады; «Энеиданың» осы кітабы Дантеге тікелей әсер етті, ол Вергилийді өзінің баяндаушысының жетекшісі ретінде пайдаланды. Энейге Римнің болашақ құдіреті туралы көрініс көрсетіледі, оны құру оның міндеті еді, және ол тірілер әлеміне оралады. Ол жергілікті патша Латинмен келісімге келеді және оның қызы Лавинияға үйленеді. Бұл жергілікті тайпалармен соғысқа әкеп соқты, нәтижесінде Эней мен Лавинияның ұлы Сильвий билік еткен Альба-Лонга қаласы құрылды. Рим мифологиясы екі түрлі негіз салу мифін қабылдауға тырысты: үш жүз жылдан кейін, көбірек танымал дәстүр бойынша, Ромул өзінің бауыры Ремусты өлтіргеннен кейін Римді құрды. Римнің троялық тегі Юлий Цезардың үгіт-насихатында маңызды рөл атқарды, оның отбасы Энейдің ұлы Иул арқылы Венерадан шыққан деп мәлімдеді (содан латындық генс атауы Иулий пайда болды), және Август тұсында (мысалы, Tabulae Iliacae және Юлий-Клавдий әулеті жиі көрсеткен «Троя ойыны»).

The journey of the Trojan survivor Aeneas and his resettling of Trojan refugees in Italy are the subject of the Latin epic poem the Aeneid by Virgil. Writing during the time of Augustus, Virgil has his hero give a first person account of the fall of Troy in the second of the Aeneids twelve books; the Trojan Horse, which does not appear in the Iliad, became legendary from Virgil's account. Aeneas leads a group of survivors away from the city, among them his son Ascanius (also known as Iulus), his trumpeter Misenus, father Anchises, the healer Iapyx, his faithful sidekick Achates, and Mimas as a guide. His wife Creusa is killed during the sack of the city. Aeneas also carries the Lares and Penates of Troy, which the historical Romans claimed to preserve as guarantees of Rome's own security. The Trojan survivors escape with a number of ships, seeking to establish a new homeland elsewhere. They land in several nearby countries that prove inhospitable, and are finally told by an oracle that they must return to the land of their forebears. They first try to establish themselves in Crete, where Dardanus had once settled, but find it ravaged by the same plague that had driven Idomeneus away. They find the colony led by Helenus and Andromache, but decline to remain. After seven years they arrive in Carthage, where Aeneas has an affair with Queen Dido (since according to tradition Carthage was founded in 814 BC, the arrival of Trojan refugees a few hundred years earlier exposes chronological difficulties within the mythic tradition). Eventually the gods order Aeneas to continue onward, and he and his people arrive at the mouth of the Tiber River in Italy. Dido commits suicide, and Aeneas's betrayal of her was regarded as an element in the long enmity between Rome and Carthage that expressed itself in the Punic Wars and led to Roman hegemony. At Cumae, the Sibyl leads Aeneas on an archetypal descent to the underworld, where the shade of his dead father serves as a guide; this book of the Aeneid directly influenced Dante, who has Virgil act as his narrator's guide. Aeneas is given a vision of the future majesty of Rome, which it was his duty to found, and returns to the world of the living. He negotiates a settlement with the local king, Latinus, and was wed to his daughter, Lavinia. This triggered a war with other local tribes, which culminated in the founding of the settlement of Alba Longa, ruled by Aeneas and Lavinia's son Silvius. Roman myth attempted to reconcile two different founding myths: three hundred years later, in the more famous tradition, Romulus founded Rome after murdering his brother Remus. The Trojan origins of Rome became particularly important in the propaganda of Julius Caesar, whose family claimed descent from Venus through Aeneas's son Iulus (hence the Latin gens name Iulius), and during the reign of Augustus (see for instance the Tabulae Iliacae and the "Troy Game" presented frequently by the Julio Claudian dynasty).

Троя соғысының күндері

Бұл соғыс ежелгі гректер арасында мифтік дәуірдің соңғы оқиғасы немесе тарихи дәуірдің алғашқы оқиғасы ретінде қарастырылғандықтан, Трояның құлауына қатысты бірнеше дата келтіріледі. Олар көбінесе патшалардың шежірелеріне негізделген. Эфор б.з.д. 1135 жыл, Сосибий б.з.д. 1172 жыл, Эратосфен б.з.д. 1184/1183 жылдар, Тимей б.з.д. 1193 жыл, Пария тасы б.з.д. 1209/1208 жылдар, Дикеарх б.з.д. 1212 жыл, Геродот шамамен б.з.д. 1250 жыл, Эретес б.з.д. 1291 жыл, ал Доурис б.з.д. 1334 жылды көрсетеді. Ал нақты күні туралы айтсақ, Эфор 23/24 Таргелион (6 немесе 7 мамыр), Гелланик 12 Таргелион (26 мамыр), ал басқалары 23 Скирофорион (7 шілде) немесе 23 Понамос (7 қазан) деп көрсетеді. Гомер сипаттаған даңқты және бай қала ХХ ғасырдың көптеген авторлары үшін VI Троя болды және шамамен б.з.д. 1275 жылы, мүмкін жер сілкінісінен қирады. Оның ізбасары, VIIа Троя, шамамен б.з.д. 1180 жылы қиратылды; бұл қала ұзақ уақыт бойы кедей деп есептелді және Гомердің Троясына үміткер ретінде қарастырылмады, бірақ 1988 жылғы қазба жұмыстарынан кейін ол ең мүмкін үміткер деп танылды.

Тарихи негіз

Троя соғысының тарихилығы, оның ішінде ол орын алды ма, егер болған болса, Троя қайда орналасқан болса, әлі де талқылауда. Көбінесе классикалық гректер соғысты тарихи оқиға деп ойлады, бірақ көптегендері Гомердің поэзиясы поэзия талаптарына сай оқиғаларды асыра сілтегенін сенді. Мысалы, сыншыл тарихшы ретінде танымал Фукидид оқиғаның орын алғанын айтады, бірақ Трояға 1186 кеме жіберілгеніне күмәнданады. Эврипид грек мифтерін, соның ішінде Троя соғысы туралы да өзгерте берді. Шамамен 100 жылы Дио Хризостом соғыстың тарихи болғанына қарамастан, троялықтардың жеңісімен аяқталғанын, ал гректер бұл фактіні жасыруға тырысқанын мәлімдеді. 1870 жылға қарай Батыс Еуропада Троя соғысы ешқашан болмаған және Трояның мүлде болмағаны туралы жалпы пікір қалыптасты. Содан кейін Генрих Шлиман Хисарлык, Чанаккаледегі қазбаларын танымал етті, ол және басқалар оны Троя деп санады, сондай-ақ Грекияның микендік қалаларын. Бүгінде көптеген ғалымдар Троя соғысы гректердің Троя қаласына қарсы жорығының тарихи негізінде туындағанын мойындайды, бірақ Гомердің поэзиясы соғыстың нақты оқиғаларын адалдықпен көрсетеді деп айтатындар аз. 2001 жылдың қарашасында геолог Джон К. Крафт және классик Джон В. Люс 1977 жылы басталған аймақтың геологиясын зерттеу нәтижелерін ұсынды. Геологтар қазіргі геологияны "Илиада" және басқа классикалық көздерде, әсіресе Страбонның "Географиясында" сипатталған ландшафттармен және жағалау ерекшеліктерімен салыстырды. Олардың қорытындысы бойынша, Шлиман анықтаған Трояның орналасқан жері (және грек лагері сияқты басқа да жерлер), геологиялық дәлелдер мен топографияның сипаттамалары және "Илиададағы" шайқас туралы есептер арасында тұрақтылық бар, бірақ бұл, әрине, сәйкессіздік болуы мүмкін. ХХ ғасырдан бері ғалымдар Троя соғысы кезінде жасалған хетт және египеттік мәтіндерге сүйене отырып, қорытынды жасауға тырысты. Олар сол кездегі аймақтағы саяси жағдайды жалпы сипаттаса да, осы нақты қақтығыс орын алды ма деген сұраққа жауап беру үшін жеткілікті ақпарат жоқ. Эндрю Далби Троя соғысы, әрине, қандай да бір нысанда орын алған және тарихқа негізделген, бірақ оның нағыз мәні белгісіз екенін айтады. Таулаулава хатында теңіздің арғы жағында (Эгей теңізі) орналасқан Аххиава (Ахея немесе Грекия) патшалығы туралы айтылады, ол Милиуванданы бақылайды, ол Милетпен теңестіріледі. Осы және басқа хаттарда 22 қала мен елден тұратын Ассуа конфедерациясы, оның ішінде Вилуза қаласы (Илиос немесе Илиум) да аталады. Милавата хатында бұл қала Ассуа конфедерациясының солтүстігінде, Сеха өзенінен тыс жерде орналасқандығы көрсетілген. Вилузаның Илиуммен (яғни, Троямен) сәйкестігі әрқашан даулы болғанымен, 1990 жылдары көпшілік тарапынан қабылданды. Алаксанду шарттысы (б.з.д. 1280 ж.) қала патшасы Алаксанду деп аталады, ал Илиадада (басқа да шығармалармен қатар) Париждің аты Александр болып келеді. Аххиава патшасына жолданған Таулаулава хатында (б.з.д. 1250 ж.) былай делінген: "Енді біз Вилуза мәселесі бойынша келісімге келдік, ол үшін соғысқа шықтық".

The historicity of the Trojan War, including whether it occurred at all and where Troy was located if it ever existed, is still subject to debate. Most classical Greeks thought that the war was a historical event, but many believed that the Homeric poems had exaggerated the events to suit the demands of poetry. For instance, the historian Thucydides, who is known for being critical, considers it a true event but doubts that 1,186 ships were sent to Troy. Euripides started changing Greek myths at will, including those of the Trojan War. Near AD 100, Dio Chrysostom argued that while the war was historical, it ended with the Trojans winning, and the Greeks attempted to hide that fact. Around 1870 it was generally agreed in Western Europe that the Trojan War had never happened and Troy never existed. Then Heinrich Schliemann popularised his excavations at Hisarlık, Çanakkale, which he and others believed to be Troy, and of the Mycenaean cities of Greece. Today many scholars agree that the Trojan War is based on a historical core of a Greek expedition against the city of Troy, but few would argue that the Homeric poems faithfully represent the actual events of the war. In November 2001, geologist John C. Kraft and classicist John V. Luce presented the results of investigations into the geology of the region that had started in 1977. The geologists compared the present geology with the landscapes and coastal features described in the Iliad and other classical sources, notably Strabo's Geographica. Their conclusion was that there is regularly a consistency between the location of Troy as identified by Schliemann (and other locations such as the Greek camp), the geological evidence, and descriptions of the topography and accounts of the battle in the Iliad, although of course this could be a coincidence. Since the twentieth century, scholars have attempted to draw conclusions based on Hittite and Egyptian texts that date to the time of the Trojan War. While they give a general description of the political situation in the region at the time, their information on whether this particular conflict took place is limited. Andrew Dalby notes that while the Trojan War most likely did take place in some form and is therefore grounded in history, its true nature is unknown. The Tawagalawa letter mentions a kingdom of Ahhiyawa (Achaea, or Greece) that lies beyond the sea (that would be the Aegean) and controls Milliwanda, which is identified with Miletus. Also mentioned in this and other letters is the Assuwa confederation made of 22 cities and countries which included the city of Wilusa (Ilios or Ilium). The Milawata letter implies this city lies on the north of the Assuwa confederation, beyond the Seha river. While the identification of Wilusa with Ilium (that is, Troy) is always controversial, in the 1990s it gained majority acceptance. In the Alaksandu treaty (c. 1280 BC) the king of the city is named Alaksandu, and Paris's name in the Iliad (among other works) is Alexander. The Tawagalawa letter (dated c. 1250 BC) which is addressed to the king of Ahhiyawa actually says: "Now as we have reached agreement on the matter of Wilusa over which we went to war "

Бұрын хеттілер билігінде болған Ассуа конфедерациясы Мысыр мен хеттілер арасындағы Кадеш шайқасынан кейін (б.з.д. 1274 ж.) құлап, Тюдалия IV (шамамен 1240-1210 жж.) осы федерацияға қарсы жорыққа шықты. Арнуванда III (б.з.д. 1210-1205 жж.) кезінде хеттілер Эгей теңізі жағалауындағы бақылауын жойтып, жерлерін тастап кетуге мәжбүр болды. Троя соғысы Аххиава патшасы мен Ассуа конфедерациясы арасындағы қақтығыс болуы мүмкін. Бұл пікірге Мизияға түсу (және Телефтың жаралануы), Ахиллдің Солтүстік Эгейдегі жорықтары және Теламондық Аякстың Фракия мен Фригиядағы жорықтары да себеп болады. Бұл аймақтардың көпшілігі Ассуа құрамына кірді. Ахаилық батырлардың көпшілігі туған жерлеріне оралмағанын және басқа жерлерде отарлар құрғанын Фукидид олардың ұзақ уақыт болмауынан деп түсіндірді. Бүгінде көптеген ғалымдар Микен дәуірінің соңындағы дүрбелеңнен Ахаи басшылары өздерінің жерлерінен қуылғандықтан, Троя соғысының жер аударылғандарынан тараған деп санайды.

Танымал мәдениетте

Осы оқиғалардың шабыттандыруымен көптеген әдеби туындылар дүниеге келді, олардың барлығын тізімдеу мүмкін емес. Троя қамалы көптеген өнер туындыларына, ең әйгілісі – Гомердің "Илиадасына" шабыт берді, ол қамалдың соңғы жылында өрбуді көрсетеді. Басқаларына Эврипидтің "Троадесі", Джеффри Чосердің "Тройлус және Крисейдасы", Уильям Шекспирдің "Тройлус және Крессидасы", Самуэль Костердің "Ифигения және Поликсенасы", Жост ван ден Вонделдің "Паламед" және Гектор Берлиоздың "Ле Тройенс" кіреді. Троя соғысына негізделген фильмдер қатарында "Троялық Хелен" (1956), "Троялық жылқы" (1961) және "Троя" (2004) бар. Бұл соғыс туралы көптеген кітаптарда, телесериалдарда және басқа да шығармашылық жұмыстарда да кеңінен қамтылған.

Ежелгі авторлар

Аполлодор, гректердің құдайлары мен батырлары: Аполлодор кітапханасы, Майкл Симпсон аударған, Массачусетс университеті баспасы, (1976). Аполлодор, Аполлодор: Кітапхана, сэр Джеймс Джордж Фрейзер аударған, екі томдық, Кембридж (М.А.): Гарвард университетінің баспасы және Лондон: Уильям Хайнеманн Лтд., 1921 ж. 1-том: 2-том: Еврипид, Андромаха, Еврипид: Гераклдің балалары, Гипполит, Андромаха, Гекка, Дэвид Ковакс ағылшын тіліне аудармасымен. Кембридж. Гарвард университетінің баспасы. (1996). Еврипид, Гелена, "The Complete Greek Drama" жинағында, Уитни Дж. Оутс және Юджин О'Нилл, Дж. екі томдық редакциясы. 1. Гелена, Е. П. Колридж аударған. Нью-Йорк. Random House. 1938 ж. Еврипид, Геккуба, "Толық грек драмасы" жинағында, Уитни Дж. Оутс және Юджин О'Нилл, Дж. екі томдық редакциясы. 1. Геккуба, Е. П. Колридж аударған. Нью-Йорк. Random House. 1938 ж. Геродот, Тарихтар, А. Д. Годли (аудармашы), Кембридж: Гарвард университетінің баспасы, 1920; Персей сандық кітапханасының онлайн нұсқасы]. Паузания, Грекия сипаттамасы, (Loeb Classical Library) W. H. S. Jones аударған; Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Ltd., (1918). 1-том, I–II кітаптар; 2-том, III–V кітаптар; 3-том, VI–VIII.21 кітаптар; 4-том, VIII.22–X кітаптар. Прокл, Chrestomathy, "Kypria" фрагменттерінде, Х. Г. Эвелин Уайт аударған, 1914 (жалпыға қолжетімді). Прокл, Проклдің эпикалық циклға шолуы, Грегори Наги аударған. Квинт Смирна, Постгомерика, "Квинт Смирна: Трояның құлауы", Артур Сандерс Уэй (ред. және аудармашы), Loeb Classics #19; Гарвард университетінің баспасы, Кембридж (М.А.), (1913). (1962 жылғы басылымы:). Страбон, География, Хорас Леонард Джонс аударған; Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон: Уильям Хайнеманн, Ltd., (1924).

Қазіргі авторлар

Бёрджесс, Джонатан С. 2004. Гомер және эпикалық циклдегі Троя соғысы дәстүрі (Джонс Хопкинс). Кастлден, Родни. Трояға шабуыл. Барнсли, Оңтүстік Йоркшир, Ұлыбритания: Pen and Sword Books, 2006 (қатты мұқаба, ). Дюршмид, Эрик. "Шарнир факторы: Тарихты қалай кездейсоқтық пен ақымақтық өзгертті". Coronet Books; Жаңа басылым (7 қазан 1999). Фрейзер, сэр Джеймс Джордж, Аполодор: Кітапхана, екі томдық, Кембридж (Массачусетс): Гарвард университетінің баспасы және Лондон: Уильям Хайнеманн Лтд. 1921 ж. 1-том: 2-том: Грейвс, Роберт. Грек мифтері, Пингвин (Классика емес); Cmb/Rep басылымы (6 сәуір 1993). Какридис, Дж., 1988. Ελληνική Μυθολογία ("Грек мифологиясы"), Экдотики Афинон, Афина. Карикас, Пантелис, 2003. Μυκηναίοι Πολεμιστές ("Микендік жауынгерлер"), Коммуникациялар басылымы, Афина. Латач, Жоахим. Троя және Гомер: Ескі құпияны шешуге қарай. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы (АҚШ), 2005 (қатты мұқаба, ). Симпсон, Майкл. Гректердің құдайлары мен батырлары: Аполодор кітапханасы, Массачусетс университетінің баспасы, (1976). Стросс, Барри. Троя соғысы: Жаңа тарих. Нью-Йорк: Simon & Schuster, 2006 (қатты мұқаба, ). Троя: Гомердің "Илиадасынан" Голливуд эпосына дейін, Мартин М. Винклер редакторында. Оксфорд: Blackwell Publishers, 2007 (қатты мұқаба,; жұмсақ мұқаба, ). Вуд, Майкл. Троя соғысын іздеу. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1998 (жұмсақ мұқаба, ); Лондон: BBC Books, 1985 .