Макс Вертгеймер: Гештальт психологиясының негізін қалаушысы

Кіріспе

Австро-Венгрия психологы (1880–1943)

Макс Вертхаймер (15 сәуір 1880 – 12 қазан 1943) – психолог, Гештальт психологиясының үш негізін қалаушысы, Курт Кофка және Вольфганг Кёлермен бірге. Ол «Өнімді ойлау» атты кітабымен және Гештальт психологиясындағы жұмысының бөлігі ретінде «фи» құбылысын тұжырымдағанымен танымал. Вертхаймер психологияға қызығушылық танытып, Берлин университетінде Карл Штумпфтың лекцияларын тыңдады. Кейін 1904 жылы Вюрцбург университетінде Освальд Кюльпе басшылығымен докторлық диссертациясын қорғады. Вильгельм Вертхаймер педагог және қаржыгер болған. Роза Вильгельм, туған аты Роза Цвикер, терең классикалық білім алған. Вертхаймерлер тұратын еврей қауымдастығының белсенді мүшелері болды. Вертхаймерлер отбасы өте зиялы болғандықтан, Макс ата-анасынан білім алды; ол үйде саяси және білім беру тақырыптарын талқылады, сонымен қатар фортепиано мен скрипка сабақтарына қатысты. Барух Спинозаның кітабын сыйлық ретінде алғаннан кейін философияға қызығушылық таныта бастады. Ол өзінің және Спинозаның мәдениеттері мен ортақ қасиеттері бар екенін сезінді. Вертхаймер бес жасында Рим-католик шіркеуінің пиарлар орденіне қарасты жеке бастауыш мектебінде білімін бастады. Орталық Еуропадағы еврей балаларының католик шіркеуінен білім алуы сол кезде сирек емес еді. Он жасында Пиар гимназиясын бітіріп, Роял Императорлық Жаңа қала неміс мемлекеттік гимназиясына түсті, онда ол университетке түсуге мүмкіндік беретін диплом алуды күтті. Университеттегі алуан түрлі курстар оның болашағы туралы ойлануына және философияға деген терең қызығушылығын сезінуіне себеп болды. Ол алдымен Карл университетінде заңды оқыды, сонымен қатар философия, музыка, физиология және психология сияқты салаларды зерттеді. Бір жылдан кейін Макс Берлин университетіне ауысты. Берлинде Макс Карл Штумпф, Фридрих Шуман, Георг Элиас Мюллер және Эрих фон Хорнбостель сияқты ғалымдармен бірге жұмыс істеді. Кейін 1903 жылы Вюрцбург университетінде докторлық диссертациясын қорғады. Сол жерде ол өтірік анықтағыш құрал бойынша зерттеу жұмыстарын аяқтады.

Max Wertheimer (April 15, 1880 – October 12, 1943) was a psychologist who was one of the three founders of Gestalt psychology, along with Kurt Koffka and Wolfgang Köhler. He is known for his book, Productive Thinking, and for conceiving the phi phenomenon as part of his work in Gestalt psychology. Wertheimer became interested in psychology and studied under Carl Stumpf at the University of Berlin. Wertheimer then went on to obtain his PhD in 1904 under Oswald Külpe, at the University of Würzburg Wilhelm Wertheimer was an educator and financier. Rosa Wilhelm, born Rosa Zwicker, had a rich classical education. The Wertheimers were active in the Jewish community in which they lived. The Wertheimer household was extremely intellectual, therefore Max received education from both his parents; he engaged in political and educational discussions at home, as well as taking piano and violin lessons. After he received one of Baruch Spinoza's books as a gift, he developed an interest in philosophy. He felt that he and Spinoza shared a culture and common traits. Wertheimer began his formal education aged five, at a private elementary school maintained by the Piarist order of the Roman Catholic Church. It was not uncommon at this time for Jewish children in central Europe to receive educations from the Catholic Church. Aged ten, he graduated from the Piarist Grammar School and enrolled in the Royal Imperial New City German State High School, where he could expect to obtain a degree that would qualify him for admittance to a university. Due to the diverse courses offered by the university, he began to contemplate his future, and realized his deep fascination with philosophy. He first began to study law at Charles University, where he also explored philosophy, and other fields such as music, physiology, and psychology. After a year, Max left and enrolled in University of Berlin where he shifted his study to philosophy. At Berlin, Max was able to work in the company of figures such as Carl Stumpf, Friederich Schumann, Georg Elias Müller, and Erich von Hornbostel. Later on, in 1903, he gained his PhD from the University of Würzburg. There he completed research on the lie detector.

Франкфурт пен Берлиндегі жылдар (1910-1933)

Макс Вертхаймер өзінің академиялық мансабын Франкфурттағы Психологиялық институтта бастады, кейін ол Франкфурт университетіне айналды. 1910-1916 жылдары ол онда жұмыс істеді және қозғалыс пен фи құбылысын қабылдау саласындағы алғашқы тәжірибелер жүргізді. Вертхаймер бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын гештальт теориясын қалыптастырды және 1912 жылы "Қозғалыс көруі бойынша эксперименталды зерттеулер" еңбегінде қабылдау туралы зерттеулерін жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вертхаймер Пруссия артиллериясын сынақтан өткізу комиссиясында зерттеуші психолог болып жұмыс істеді, комиссияның орталығы Берлиннің Бавария ауданында, Альберт Эйнштейннің үйіне жақын орналасқан. Вертхаймердің Эйнштейнмен достығы осы кезде басталды, ол Эйнштейннің сапарларында салыстырмалылық теориясын жасау үшін қолданған гештальт тәрізді процестерді түсінуге тырысты. Соғыс жылдарында Вертхаймер физик Макс Борнмен де дос болды.

Германиядан кеткеннен кейінгі жылдар (1933-1943)

1933 жылы Германия үкіметіндегі өзгеріс Вертхаймерді Германиядан кетуге мәжбүр етті; ол Адольф Гитлердің мәлімдемелерін естіп, еврей тегінің өзіне қауіп төндіретінін сезінді. Вертхаймерлер отбасы басқа неміс эмигранттарымен бірге АҚШ-қа көшіп кетті. Вертхаймерлердің эмиграциясы Прагадағы АҚШ консулдығы арқылы ұйымдастырылды, ол әйелі мен балаларымен бірге 1933 жылдың 13 қыркүйегінде Нью-Йорк портына келді. Отбасы азаматтыққа да қол жеткізді, сондықтан Макс Вертхаймер неміс-американ психологы деп есептеледі. Америкаға көшіп келген соң Вертхаймер Нью-Йорктегі Әлеуметтік зерттеулер жөніндегі жаңа мектепте елу үш жасында кәсіби қызметке орналасты. Бұл мектеп оған сабақ беру мүмкіндігі туған кезде, құрылғанына он төрт жыл ғана болған еді, және ол өмірінің соңғы он жылын осы мектепте өткізді. Байқаушының сезінетін қозғалысы көздің қозғалысынан түсетін кері байланысқа негізделген.

Өндірістік ойлау

Гештальт теориясының маманы ретінде Макс Вертхаймер қабылдаумен ғана емес, сонымен қатар ойлаумен де қызығушылық танытты. Осы идеялар оның өлімінен кейін жарық көрген «Өнімді ойлау» (1945) кітабының негізін қалады. Ол, осы сөзсіз бағыну адамды шешімді табудан тоқтатады деп есептейді.

Гестальт теориясы

Вертхаймер өзінің гештальт теориясын 1910 жылы Венадан Германияның Рейнланд аймағына демалысқа бара жатқан пойыз ішінде дамытты. Гештальт терминінің ең жақын ағылшынша анықтамасы – конфигурация, форма, толық, құрылым және үлгі ретінде аударылуы мүмкін. Кейіннен осындай заңдарды анықтауға жасалған тыраштанған әрекеттердің нәтижесі шектеулі болды. Ол "ақиқатқа ұмтылыстың" маңыздылығына және әділ өмір сүру үшін "жалпы жағдайды" қарастыру қажеттігіне сенді. Бұл еңбек "Азаттық: Оның мағынасы" деген жинақта жарияланды, онда азаттық тақырыбындағы көптеген белгілі ойшылдардың еңбектері жинақталған. Ол алғашқы үш мақаласында жазған ойларының синтезі болып табылады және паломниктің саяхаты сияқты, автобиографиялық парабола стилінде жазылған. Бұл – Вертхаймердің "гештальттың күшіне, ақиқат пен әділдікке деген сенімінің соңғы растауы, олар әлемді Гитлерден кейінгі азаттық дәуіріне жетелеуге қабілетті".

Жарияланымдар

Вертхаймер, М. (1922). Гестальт теориясының зерттеулері, I: Негізгі ескертулер [Гештальт теориясы бойынша зерттеулер: I. Жалпы теориялық жағдай]. Психологиялық зерттеулер, 1, 47–58. Вертхаймер, М. (1923). Гестальт теориясының зерттеулері, II. [Гештальт теориясы бойынша зерттеулер: II. Қабылдау формаларындағы ұйымдастыру заңдары]. Психологиялық зерттеулер, 4, 301–350. Вертхаймер, М. (1934). "Шындық туралы". Әлеуметтік зерттеулер. Джонс Хопкинс университетінің баспасы. 1 (2): 135–146. Вертхаймер, М. (1935). "Этика теориясындағы кейбір мәселелер". Әлеуметтік зерттеулер. 2 (3). Вертхаймер, М. (1937). "Демократия тұжырымы туралы" М. Асколи және Ф. Леманн (ред.) бас редакторы болған "Саяси және экономикалық демократия" еңбегінде. W. W. Norton and Company. Вертхаймер, М. (1938а). Жалпы теориялық жағдай. У. Д. Эллис (ред.) бас редакторы болған "Гештальт психологиясының дереккөз кітабы" (12–16 беттер). Лондон, Англия: Routledge & Kegan Paul. (Түпнұсқалық жұмыс 1922 жылы жарық көрді). Вертхаймер, М. (1938б). Гестальт теориясы. У. Д. Эллис (ред.) бас редакторы болған "Гештальт психологиясының дереккөз кітабы" (1–11 беттер). Лондон, Англия: Routledge & Kegan Paul. (Түпнұсқалық жұмыс 1924 жылы жарық көрді). Вертхаймер, М. (1938c). Қабылдау формаларындағы ұйымдастыру заңдары. У. Д. Эллис (ред.) бас редакторы болған "Гештальт психологиясының дереккөз кітабы" (71–94 беттер). Лондон, Англия: Routledge & Kegan Paul. (Түпнұсқалық жұмыс 1923 жылы жарық көрді). Вертхаймер, М. (1940). "Үш күндік оқиға" Р. Н. Аншен (ред.) бас редакторы болған "Азаттық: оның мәні" еңбегінде. Harcourt, Brace and Company, Inc. Вертхаймер, М. (1945). Шығармашылық ойлау. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Harper. Вертхаймер, М. (1959). Шығармашылық ойлау. 2-басылым, Нью-Йорк, Нью-Йорк: Harper.