Кіріспе

Неміс-американ психологы және феноменологы, пианист Вольфганг Кёлер (21 қаңтар 1887 – 11 маусым 1967) – неміс психологы және феноменологы. Макс Вертхаймер және Курт Кофка сияқты, ол гештальт психологиясының қалыптасуына үлкен үлес қосты. Германиядағы нацистік режим тұсында ол еврей профессорларын университеттерден қууға, сондай-ақ профессорлардың сабақтарды нацистік сәлеммен бастау қажеттілігіне қарсылық көрсетті. 1935 жылы ол елден АҚШ-қа көшіп, Пенсильвания штатындағы Свартмор колледжінде профессорлық қызметке орналасты. Ол 20 жыл бойы осы колледждің профессоры болып сабақ берді және ғылыми зерттеулермен айналысты. 2002 жылы жарияланған «Жалпы психология шолуы» бойынша Кёлер 20 ғасырдың ең көп сілтемеленген 50-ші психологы деп танылды.

Ерте өмір

Кёлер Реваль (қазіргі Таллин) портында, Эстония губерниясында, Ресей империясында туған. Оның отбасы неміс текті болған, ал туылғаннан кейін көп ұзамай Германияға көшіп кеткен.

Білім

Университет оқу барысында Кёлер Тюбинген университетінде (1905–06), Бонн университетінде (1906–07) және Берлин университетінде (1907–09) оқыды. Соңғысында студент болған кезде ол физика мен психология арасындағы байланысқа ден қойды, осы оқу барысында ол осы салалардағы екі көрнекті ғалыммен – Макс Планк пен Карл Штумпфпен оқыды. 1909 жылы «Акустические исследования» (Акустикалық зерттеулер) тақырыбындағы PhD диссертациясын қорғады. Оның диссертациясы психоакустиканың белгілі бір мәселелерін қарастырды; Кёлердің ғылыми жетекшісі Штумпф болды.

Гештальт психологиясы

1910-13 жылдары Франкфурттағы Психология институтында ассистент болып жұмыс істеді, онда психолог әріптестері Макс Вертхаймер және Курт Кофкамен бірге қызмет атқарды. Ол және Кофка Вертхаймердің қазір танымал болған көзге көрінетін қозғалыс (немесе фи құбылысы) туралы зерттеулерінде қатысушылар ретінде танылды, бұл өз кезегінде оларды көрудің мәнді сипаты туралы қорытындыларға жеткізді. Олар психологияға жаңа, тұтас көзқарас қалыптастыруға бірлесіп жұмыс істеді – Гештальт теориясы (неміс тілінде «тұлға» немесе «форма» деген мағынаны білдіреді), оның кейбір аспектілері Штумпфтың (Кёлердің ұстазы) және Кристиан фон Эренфельстің (Вертхаймердің Прага университетіндегі лекцияларына қатысқан) бұрынғы еңбектеріне қарызды. Кэрол Пратт «Гештальт психологиясының міндеті» кітабына жазған кіріспесінде Кёлердің өзінің танымал цитатасының дұрыс түсінілмегеніне байланысты ашуын айтады: «Бүтіл оның бөліктерінің қосындысынан өзгеше». Бұл аудармадағы қарапайым қате болуы мүмкін, бірақ қазіргі заманғы психология оқулықтарындағы көптеген лекцияларда Гештальт теориясы «бүтіл оның бөліктерінің қосындысынан үлкен» деп түсіндіріледі. «Өзгеше» деген сөз қолданылғанда, бұл бүтіл оны құрайтын бөліктерге ұқсамайды дегенді білдіреді. Алайда, көптеген психологтар «үлкен» дегенді бөліктер арасындағы қарым-қатынастың өзі бүтілдің маңызды бөлігі екендігін, ал қарапайым қосындыда басқа бөліктерде жоқ нәрсе екендігін түсінеді. Мысал келтейік: егер машинаның барлық бөліктері гараж еденіне жатса, олар машинаны құрамайды. Тек бөліктерге құрастыру факторы қосылғанда ғана олар автомобильге айналады.

Проблеманы шешу

1913 жылы Кёлер Франкфурттан Канар аралдарындағы Тенерифе аралына кетті, онда ол Пруссия ғылым академиясының антропоид зерттеу станциясының директоры болып тағайындалды. Ол алты жыл бойы жұмыс істеді, сол кезде ол «Маймылдардың ойлау қабілеті» (1917) атты мәселелерді шешу туралы кітап жазды. Осы зерттеу барысында Кёлер шимпанзелердің қол жетпейтін жерде банан алу сияқты қиындықтарды қалай шешетінін байқады. Ол олардың ағаш жәшіктерді үйіп, тағамға жету үшін баспалдақ ретінде пайдаланғанын анықтады. Егер банан клетканың сыртындағы жерге қойылса, олар қолдарының жеткен аумағын кеңейту үшін таяқтарды қолданды. Кёлер шимпанзелердің осы әдістерге тәжірибе мен қателік арқылы келгені жоқ (американдық психолог Эдвард Торндайк өзінің әсер ету заңы арқылы барлық жануарлардың оқуының негізі деп мәлімдеген), керісінше, олар бірден жауабын түсініп, оны Кёлердің сөздерімен «күдіксіз мақсатты» түрде іске асырды. Бұл маймылдарды зерттеудің маңызды нәтижелерінің бірі. Кёлердің маймылдардың ойлау қабілеті туралы еңбегі ойлау психологиясындағы маңызды өзгеріс ретінде қарастырылды. Оның пікірінше, адамдар осындай жоғары жануарларға сыртқы жағдайлардың ықпалын бағалап үлкермеген. «Маймылдардың ойлау қабілеті» атты кітабында Кёлер шимпанзелермен жұмыс істеуге екі себептің себеп болғанын түсіндіреді. Біріншіден, «олардың миының құрылымы төменгі маймылдардың химиялық табиғатынан және олардың миының дамуынан гөрі адам денесінің химиясы мен миының құрылымымен тығыз байланысты». Ол осы жануардың күнделікті мінез-құлқынан адамға тән белгілерді байқауға қызығушылық танытты. Екіншіден, ол ақылды әрекеттердің мәнін білу үшін шимпанзелерді зерттеуді мақсат етті. Шимпанзелерді бақылаудың алғашқы кезеңдерінде зерттеулердің осы түрдің әрбір өкіліне тән емес екені анық болды. Кёлер адамдардағыдай шимпанзелердің де ой-қиялаты бойынша айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін мойындады. Шимпанзелер айналасындағы заттарды әртүрлі тәсілмен ұстай алатынын көрсетті. Бұл олардың күнделікті ойын мінез-құлқына енгізілген. Сондықтан шимпанзелерді заттармен жұмыс істеуге үйрету үшін тәжірибелік сынақтарды қолданудың қажеті болмады. Өзінің «Маймылдардың ойлау қабілеті» атты кітабында Кёлер маймылдардың қолдарын қалай пайдаланатынын былайша сипаттады: «үлкен, күшті және икемді қолдар – ол және әлем арасындағы табиғи байланыс, ал ол адам баласына қарағанда ертерек қажетті бұлшықет күшін және үйлестіруді алады». Кёлер 1933 жылдың сәуір айының соңына дейін нацистік режимге қарсы ашық пікір білдірген жоқ. Сол айдың басында ол режимнің қаншалықты қауіпті екеніне қатысты әлі де күмәнданып тұрды. Ол сақ болды, бірақ нацистер Карл Планкті жұмыстан босатуға мәжбүр болғанға дейін, тағы бір танымал тәжірибелік физикке қарсы белсенділік танытпады. 1933 жылдың 28 сәуірінде Кёлер «Германиядағы әңгімелер» (Gespräche in Deutschland) атты мақала жазды. Ол «Дойче Аллегеймен Цайтунг» газетінде жарияланды және нацистік режимге қарсы ашық шабуыл жасаған соңғы мақала болып саналады. Мақала жарияланғаннан кейін Кёлер дереу тұтқындалатынын күтті. Бірақ нацистер оны ұстамады. Мақала жарияланғаннан кейін төрт ай өткен соң да, қайта басылған нұсқалары таратылып жатты. Ол еврейлер мен еврей емес адамдардан көптеген хаттар алып, оның батылдығына ризашылық білдірді. Нацистерге қарсы ұстанымын нығайту үшін Кёлер әріптестерінен де көмек сұрады. Өкінішке орай, көптеген әріптестері антифашистік қозғалысқа қатысудан бас тартты. Кейбіреулер нацистер үлкен және күрделі неміс саяси жүйесін басып ала алмайды деп болжады. Сонымен қатар, кейбір әріптестер Кёлердің қарсылығы олардың ықпал ету аймағынан тыс екенін айтты. Олар өз кезегінде ештеңе жасай алмады. 1933 жылдың 3 қарашасында нацистік үкімет профессорлардан сабақтарды нацистік сәлеммен бастауды талап етті. Кёлер бұл әрекеттің өзінің сенімдерін бұзу деп санады және студенттеріне мұндай әрекетті жасай алмайтынын айтты. Оның түсіндірмесін нацистік көзқарасты қолдайтындар да, қарсыластары да қолдады. Осы мәлімдемеден кейін институттағы жағдайы одан да нашарлай бастады. 1933 жылдың желтоқсан айында нацистік шенеуніктер Кёлердің семинар бөлмесінің алдында тұрды. Студенттер кетіп бара жатқанда, шенеуніктер оларды тоқтатып, студенттік билеттерін тексерді. Кёлер араласпағанымен, кейіннен институт ректоры Эуген Фишерге хабарласып, алдын ала хабарланбаған тексеру болғанын айтты. Көптеген келіспеушіліктер мен оның студенттерінің бірнеше рет алдын ала хабарланбаған тексерулерінен кейін Кёлер жағдайды одан әрі ушықтырды, өйткені оның тілектері ескерілмей және құрметтелмейді. Ол 1934 жылдың мамыр айында институттан зейнетке шығу туралы өтініш берді. Бұл Министрліктің назарын аударды және олар 1934 жылдың шілдесінде Кёлер мен ректор арасындағы қарым-қатынасты және неміс студенттік ұйымдарынан оған жасалған жеке шабуылдарды зерттеу арқылы араласты.

Кейінгі өмірі

Берлин университетінің Психология институтының маңызды шешімдер қабылдау процесінен шеттетілгеннен кейін және жаңа көзқарастар ұсынған маңызды көмекшілерін жоғалтқаннан кейін, Кёлер жұмысын жалғастыра алмайтынын түсінді.

Отбасылық өмір

1912 жылы Кёлер суретші және мүсінші Текла Аченбахқа үйленді. Олардың Германияда екі баласы болды (Клаус, 1912 жылы туған, және Марианна, 1913 жылы туған), ал Тенерифеде тұрғанда тағы екі балалары дүниеге келді (Питер, 1915 жылы туған, және Мартин, 1918 жылы туған). Бұл неке ажырасып, 1927 жылы Кёлер Лили Харлеманнға үйленді, одан Карин деген қызы туды (1928 жылы туған).